جنگ‌های عثمانی و هابسبورگ؛ چرا آغاز شدند و چگونه پایان یافتند؟

جنگ‌های عثمانی و هابسبورگ (Osmanlı–Habsburg Savaşları) بر سر ادعاهای رقیب بر تاج‌وتخت مجارستان (Macaristan) پس از 1526، کنترل قلعه‌های مرزی و نفوذ در ترانسیلوانیا (Erdel) رخ داد. شکست‌های عثمانی پس از 1683، با پیمان کارلوویتس (Karlofça Antlaşması) در 1699 بیشتر مجارستان را زیر فرمان هابسبورگ‌ها برد. جنگ‌های دیگری در پی آمد تا سرانجام پیمان سیستووا (Ziştovi Antlaşması) در 1791، با تغییرات مرزی محدود، به این سلسله جنگ‌ها پایان داد.

چرا شکست عثمانی پشت دروازه‌های وین (Viyana) به از دست رفتن سرزمین‌های گسترده انجامید، اما شکستی پیش از آن، صلحی مطلوب برای عثمانی به دنبال داشت؟ مقایسه سن‌گوتارد (Saint Gotthard) در 1664 و وین در 1683 به روشن شدن این کشمکش کمک می‌کند. وقتی شما مسیر قلعه‌ها، پرداخت‌ها و پیمان‌ها را دنبال می‌کنید، نتیجه نبرد تنها بخشی از ماجرا می‌شود.

ادعاهای رقیب بر تاج‌وتخت مجارستان چگونه دو دودمان را وارد جنگ کرد؟

تصرف بلگراد (Belgrad) به دست عثمانی‌ها در 1521، راه پیشروی گسترده علیه پادشاهی مجارستان را باز کرد. در 29 اوت 1526، لایوش دوم (II. Lajos)، پادشاه مجارستان، در نبرد موهاچ (Mohaç) کشته شد. مرگ او کشمکش بر سر جانشینی را به راه انداخت؛ کشمکشی که هابسبورگ‌ها و عثمانی‌ها را مستقیم در برابر هم قرار داد.

ادعای فردیناند (Ferdinand) تا حدی بر یک ازدواج دودمانی تکیه داشت. او با آنا (Anna)، خواهر لایوش، ازدواج کرده بود. پس از موهاچ، دو انتخابات رقیب برای تعیین پادشاه، فردیناند و یانوش زاپولیا (János Zápolya) را به پادشاهی رساند و آن‌ها را درگیر جنگ داخلی کرد. عثمانی‌ها از زاپولیا حمایت کردند. به این ترتیب، اختلافی درون مجارستان با رقابت میان دو قدرت گره خورد.

سلطان سلیمان (Kanûnî Sultan Süleyman) در پاییز 1529 وین را محاصره کرد. شهر مقاومت کرد و سپاه عثمانی پس از حدود سه هفته عقب نشست. ناکامی در محاصره، مسئله جانشینی مجارستان را حل نکرد. پس از مرگ زاپولیا در 1540، ادامه کشمکش به تقسیم پادشاهی انجامید.

مجارستان به سه حوزه سیاسی تقسیم شد. هابسبورگ‌ها بر مجارستان سلطنتی در شمال غربی فرمان می‌راندند. عثمانی‌ها منطقه مرکزی را اداره می‌کردند. ترانسیلوانیا در شرق، برتری عثمانی را پذیرفت. اگر شما می‌خواهید بدانید چرا جنگ‌ها مدام از سر گرفته می‌شد، این تقسیم اهمیت دارد: در مجارستان، به جای یک توافق پذیرفته‌شده، چند مرکز قدرت رقیب وجود داشت.

قلعه‌های مرزی، یورش‌ها و دیپلماسی چگونه روابط میان جنگ‌ها را شکل دادند؟

در سده شانزدهم، هابسبورگ‌ها مرز نظامی کرواسی–اسلاوونی (Hırvatistan–Slavonya Askerî Sınırı) را توسعه دادند که از ساحل دریای آدریاتیک (Adriyatik Denizi) آغاز می‌شد. دفاع به وظیفه‌ای دائمی در مرز بدل شد. مهاجران بالکان (Balkanlar) که در آنجا ساکن می‌شدند، در برابر خدمت نظامی دائمی، از تعهدات در قبال اربابان فئودال معاف می‌شدند.

این سازوکار، پیوند جنگ با زندگی روزمره را نشان می‌دهد. برای یک خانوار مرزنشین، وظیفه نظامی مستقیماً با تعهداتی که بر عهده داشت مرتبط بود. معافیت از تکالیف فئودالی با خدمت مستمر همراه می‌شد. بنابراین کشمکش عثمانی و هابسبورگ، هم مسئولیت‌های مهاجران ساکن در مرز را شکل می‌داد و هم تصمیم‌های فرمانروایان را.

دیپلماسی نیز در فاصله لشکرکشی‌ها، روابط را برقرار نگه می‌داشت. آتش‌بس فوریه 1568 امپراتور ماکسیمیلیان دوم (II. Maximilian) را ملزم کرد سالانه 30,000 دوکات به سلطان عثمانی بپردازد. رقابت مسلحانه می‌توانست در کنار نظام پرداختی مبتنی بر مذاکره ادامه یابد. آتش‌بس، شرایط تعامل با فرمانروای طرف مقابل را تعیین می‌کرد، بی‌آنکه رقابت گسترده‌تر بر سر مجارستان را حل کند.

استحکامات همچنان می‌توانستند جرقه جنگی تازه باشند. در 1661، میکلوش زرینی (Miklós Zrínyi)، بان یا حاکم کرواسی، ینی‌قلعه (Yenikale) را روبه‌روی کانیژه (Kanije) ساخت. عثمانی‌ها این قلعه را یکی از دلایل رسمی جنگ 1663–1664 اعلام کردند. به این ترتیب، یک ساخت‌وساز محلی می‌توانست به مسئله‌ای میان دو قدرت بدل شود.

ممنوعیت تصرف قلعه‌ها و اسیرگیری در پیمان ژیتواتوروک (Zitvatorok Antlaşması) نشان می‌دهد که دیپلماسی تا چه اندازه مستقیماً به خشونت مرزی می‌پرداخت. صلح به قواعدی نیاز داشت که تعیین کند سربازان و فرماندهان در امتداد مرز چه کارهایی می‌توانند انجام دهند. پرداخت‌ها، قلعه‌ها و اسیران، همگی بخشی از همین رابطه بودند.

پیمان‌های ژیتواتوروک و واشوار چه چیزی را تغییر دادند؟

جنگ طولانی که در 1593 آغاز شد، هر دو طرف را زیر فشار مالی قرار داد. از 1596، مذاکرات صلح در وقفه‌های زمستانی میان فصل‌های لشکرکشی انجام می‌شد. جنگ و مذاکره سال‌ها هم‌زمان ادامه یافت تا سرانجام توافقی به دست آمد.

پیمان ژیتواتوروک در 11 نوامبر 1606، در محل پیوستن رود ژیتوا (Zitva) به دانوب (Tuna)، امضا شد. این پیمان به جنگی که در 1593 آغاز شده بود پایان داد. تعهد هابسبورگ‌ها به پرداخت خراج سالانه لغو شد و هدیه‌ای یک‌باره به مبلغ 200,000 قروش جای آن را گرفت. عثمانی‌ها همچنین کاربرد عنوان امپراتوری «کایزر» یا «قیصر» را برای فرمانروای هابسبورگ پذیرفتند.

این مواد، نحوه به رسمیت شناختن عنوان فرمانروای هابسبورگ از سوی عثمانی را تغییر داد. با این حال، ژیتواتوروک مواضع مهم عثمانی را حفظ کرد: اِگِر (Eğri)، کانیژه و استرگوم (Estergon) در دست عثمانی ماندند. پیمان همچنین تصرف قلعه‌ها و اسیرگیری را ممنوع کرد. شما می‌توانید تفاوت جایگاه دیپلماتیک و کنترل سرزمین را در اینجا ببینید: شناسایی عنوان تغییر کرد، اما این قلعه‌ها در دست عثمانی باقی ماندند.

پیمان واشوار (Vasvar Antlaşması) پس از روند نظامی متفاوتی بسته شد. در 26 سپتامبر 1663، نیروهای عثمانی پس از محاصره‌ای حدوداً یک‌ماهه، اویوار (Uyvar)، از قلعه‌های دفاعی مهم هابسبورگ در مجارستان، را گرفتند. در 1 اوت 1664، سپاه متحد به فرماندهی مونته‌کوکولی (Montecuccoli)، سپاه عثمانی به فرماندهی کوپرولوزاده فاضل احمد پاشا (Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa) را در سن‌گوتارد، کنار رود رابا (Rába)، شکست داد.

با وجود این شکست، پیمان واشوار دستاوردهای عثمانی، از جمله اویوار، را حفظ کرد. این پیمان وضعیت ارضی موجود را پذیرفت و مرزهای امپراتوری عثمانی در مجارستان را در گسترده‌ترین حد خود تثبیت کرد. توافق، هر دو طرف را ملزم می‌کرد هم‌زمان از ترانسیلوانیا عقب‌نشینی کنند. ینی‌قلعه نباید بازسازی می‌شد و مدت صلح بیست سال تعیین شد.

بنابراین سن‌گوتارد و واشوار به پرسشی مهم درباره این جنگ‌ها پاسخ می‌دهند. پیروزی در یک نبرد لزوماً به معنای پس گرفتن سرزمین‌های ازدست‌رفته در همان لشکرکشی نبود. در 1664، طرف هابسبورگ در سن‌گوتارد پیروز شد، اما صلح، دستاوردهای عمده عثمانی را حفظ کرد.

موازنه نظامی پس از 1683 چگونه تغییر کرد؟

در 12 سپتامبر 1683، سپاه امدادی به فرماندهی یان سوم سوبیسکی (III. Jan Sobieski)، نیروهای مرزیفونلو قره مصطفی پاشا (Merzifonlu Kara Mustafa Paşa) را بیرون وین شکست داد. این پیروزی محاصره را پایان داد. در 1684، هابسبورگ‌ها، لهستان (Polonya) و ونیز (Venedik) با حمایت پاپ، اتحاد مقدس (Kutsal İttifak) را تشکیل دادند. روسیه (Rusya) بعدتر به آن پیوست و جنگ را به چندین جبهه گسترش داد.

تصرف بودا (Budin) در 1686، دستاوردی بزرگ در ضدحمله به مجارستان تحت حاکمیت عثمانی بود. پیروزی شاهزاده اوژن (Prens Eugen) در زنتا (Zenta) در 1697، مرحله تعیین‌کننده دیگری در مسیر صلح بود. این شکست‌ها باعث شد کشمکش پس از 1683 نتیجه‌ای متفاوت از توافق پس از سن‌گوتارد داشته باشد.

پیمان کارلوویتس که در 26 ژانویه 1699 امضا شد، حاکمیت هابسبورگ‌ها بر بیشتر مجارستان و ترانسیلوانیا را به رسمیت شناخت. بلگراد و باناتِ تمشوار (Temeşvar Banatı) در دست عثمانی ماندند. رقابت بر سر بیشتر مجارستان به شکلی قاطع به سود هابسبورگ‌ها چرخیده بود، اما تغییرات ارضی دیگری در پی آمد.

بر پایه پیمان پاساروویتس (Pasarofça Antlaşması) در 21 ژوئیه 1718، اتریش (Avusturya) بانات، شمال صربستان (Sırbistan) شامل بلگراد، شمال بوسنی (Bosna) و والاچی کوچک (Küçük Eflak) را به دست آورد. سپس پیمان بلگراد (Belgrad Antlaşması) در 18 سپتامبر 1739، دستاوردهای هابسبورگ‌ها در صربستان، از جمله بلگراد، را برگرداند. این پیمان مرز عثمانی و هابسبورگ را به رودهای ساوا (Sava) و دانوب منتقل کرد.

این توافق‌های متغیر همچنین نشان می‌دهند که نباید هر لشکرکشی را با ادعای میل استثنایی عثمانی به جنگ توضیح داد. گابور آگوشتون (Gábor Ágoston)، تاریخ‌نگار، با اشاره به شدت جنگ‌های هابسبورگ‌ها و دیگر قدرت‌های اروپایی در سده‌های شانزدهم و هفدهم، این تفسیر را به چالش می‌کشد. طرف‌های این درگیری دولت‌های رقیبی بودند که فعالیت نظامی آن‌ها از این مرز فراتر می‌رفت.

پیمان سیستووا چگونه در 1791 به این سلسله جنگ‌ها پایان داد؟

اتریش در 9 فوریه 1788، به‌عنوان متحد روسیه، وارد جنگ با عثمانی شد. مداخله آن، جنگ عثمانی و روسیه را که در 1787 آغاز شده بود، برای عثمانی به جنگی در دو جبهه تبدیل کرد. به این ترتیب، آخرین جنگ عثمانی و هابسبورگ در دل درگیری گسترده‌تری شکل گرفت که روسیه نیز در آن حضور داشت.

فشار نظامی پروس (Prusya) و تحولات پس از انقلاب فرانسه (Fransız Devrimi)، اتریش را به سوی صلح سوق داد. پیمان سیستووا در 4 اوت 1791 امضا شد. اتریش بیشتر مکان‌هایی را که اشغال کرده بود، از جمله بلگراد، پس داد. در عین حال، دستاوردهای ارضی محدودی را در اطراف اسکی هیرسووا (Eski Hırsova) و رود اونا (Una) حفظ کرد.

سیستووا به سلسله جنگ‌های عثمانی و اتریش پایان داد. پس از آن، قدرت رو به رشد روسیه در بالکان به عاملی برای نزدیک‌تر شدن دشمنان پیشین بدل شد. بنابراین پایان این جنگ‌ها با انتقال گسترده سرزمین‌های مجارستان در کارلوویتس تفاوت داشت: صلح نهایی با تغییرات مرزی محدود و تغییر رابطه میان دو دولت همراه بود.

خط زمانی

• 1521: عثمانی‌ها بلگراد را تصرف کردند.
• 29 اوت 1526: لایوش دوم در موهاچ کشته شد؛ کشمکش جانشینی مجارستان آغاز شد.
• 1529: محاصره وین به دست سلیمان ناکام ماند.
• پس از 1540: تقسیم سیاسی سه‌گانه مجارستان شکل گرفت.
• 1568: آتش‌بسی، هابسبورگ‌ها را به پرداخت سالانه ملزم کرد.
• 1593–1606: جنگ طولانی عثمانی و هابسبورگ تا پیمان ژیتواتوروک ادامه یافت.
• 1663–1664: عثمانی‌ها اویوار را گرفتند، در سن‌گوتارد شکست خوردند و در واشوار دستاوردهای خود را حفظ کردند.
• 1683–1686: محاصره وین شکسته شد، اتحاد مقدس تشکیل شد و بودا سقوط کرد.
• 1697–1699: نبرد زنتا پیش از پیمان کارلوویتس رخ داد.
• 1718: پیمان پاساروویتس، بانات و بلگراد را به اتریش واگذار کرد.
• 1739: پیمان بلگراد دستاوردهای هابسبورگ‌ها در صربستان را برگرداند.
• 1788–1791: اتریش در کنار روسیه جنگید و سپس در سیستووا صلح کرد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

زمانی که بودا زیر فرمان عثمانی بود، پرسبورگ (Pressburg)، براتیسلاوای امروزی (Bratislava)، پایتخت پادشاهی مجارستانِ تحت فرمان هابسبورگ بود. بنابراین تقسیم مجارستان، محل انجام امور پایتخت پادشاهی را تغییر داد.

ماجرای متن ژیتواتوروک نیز پس از امضا ادامه داشت. نسخه‌های طرفین درباره خراج و مواد مربوط به قلعه‌ها با هم اختلاف داشتند. در 1615، تأیید مجدد پیمان لازم شد تا متنی که هابسبورگ‌ها خواهان آن بودند به رسمیت شناخته شود.

هنگامی که محمد چهارم (IV. Mehmed) در عهدنامه‌ای در 1664 پیمان واشوار را تأیید کرد، تعهد داد که نوادگانش نیز آن را رعایت کنند. در سیستووا، جزئیات اسناد بار دیگر اهمیت یافت: یک ساعت پس از امضای پیمان اصلی صلح با چهارده ماده، توافق ارضی جداگانه‌ای با هفت ماده، بدون حضور میانجی‌ها امضا شد.

پرسش‌های متداول

جنگ‌های عثمانی و هابسبورگ چرا رخ داد؟

اختلاف بر سر جانشینی مجارستان پس از مرگ لایوش دوم در 1526، این دو دودمان را وارد جنگ کرد. حمایت عثمانی از زاپولیا، قلعه‌های مرزی و رقابت بر سر ترانسیلوانیا به این کشمکش ادامه داد.

چرا 1683 نقطه عطف بود؟

سپاه امدادی سوبیسکی، نیروهای عثمانی را بیرون وین شکست داد. اتحاد مقدس سال بعد تشکیل شد و پیروزی‌های پس از آن، راه را برای کنترل بیشتر مجارستان به دست هابسبورگ‌ها باز کرد.

آیا کارلوویتس به جنگ‌ها پایان داد؟

خیر. پیمان 1699 حاکمیت هابسبورگ‌ها بر بیشتر مجارستان و ترانسیلوانیا را به رسمیت شناخت. جنگ‌های دیگری در پی آمد تا سیستووا در 1791 به این سلسله جنگ‌ها پایان داد.

اتریش در سیستووا چه به دست آورد؟

اتریش دستاوردهای ارضی محدودی را در اطراف اسکی هیرسووا و رود اونا حفظ کرد. بیشتر سرزمین‌های اشغالی، از جمله بلگراد، را پس داد.

منابع

1. Die Welt der Habsburger — قدرتی بزرگ و تازه در جنوب شرقی اروپا: امپراتوری عثمانی habsburger.net
2. ویکی‌پدیا — جنگ‌های عثمانی و هابسبورگ en.wikipedia.org
3. Die Welt der Habsburger — وین: بخش 1 habsburger.net
4. Die Welt der Habsburger — مرز نظامی habsburger.net
5. دانشنامه اسلام TDV — پیمان ژیتواتوروک islamansiklopedisi.org.tr
6. دانشنامه اسلام TDV — نبرد سن‌گوتارد islamansiklopedisi.org.tr
7. دانشنامه اسلام TDV — پیمان واشوار islamansiklopedisi.org.tr
8. Die Welt der Habsburger — وین: بخش 2 habsburger.net
9. Die Welt der Habsburger — شاهزاده اوژن habsburger.net
10. ویکی‌پدیا — پیمان کارلوویتس en.wikipedia.org
11. دانشنامه اسلام TDV — پیمان پاساروویتس islamansiklopedisi.org.tr
12. ویکی‌پدیا — پیمان بلگراد en.wikipedia.org
13. دانشنامه اسلام TDV — جنگ، دوره عثمانی islamansiklopedisi.org.tr
14. دانشنامه اسلام TDV — پیمان سیستووا islamansiklopedisi.org.tr

FAQ

Image: 16th century Ottoman-Habsburg wars.png — Barjimoa, CC BY-SA 4.0