دوره لاله در عثمانی؛ دوران خوش‌گذرانی چگونه پایان یافت؟

دوره لاله در امپراتوری عثمانی؛ پاسخ کوتاه

دوره لاله (Lale Devri) نام سال‌های میان پیمان پاسارویتس در 21 ژوئیه 1718 و شورش پاترونا خلیل (Patrona Halil) در 1730 است. این دوره در نیمه نخست قرن هجدهم قرار می‌گیرد. سلطان آن احمد سوم (III. Ahmed) بود. نوشهیرلی داماد ابراهیم پاشا (Nevşehirli Damat İbrahim Paşa) نیز صدراعظم بود.

اگر شما «دوره لاله» را جست‌وجو می‌کنید و بیشتر به ماجرای هلند می‌رسید، به این تفاوت توجه کنید. موضوع این مقاله استانبول و دربار عثمانی است. اینجا پای باغ‌ها، شعرها، یک چاپخانه و یک شورش در میان است. داستان هم با کناره‌گیری یک سلطان از تخت پایان می‌یابد.

چرا به آن دوره لاله می‌گویند؟

این نام از تب پرورش لاله می‌آید. این علاقه در میان درباریان و در امتداد سواحل شاخ طلایی و بسفر در استانبول رواج پیدا کرد.

این نام از خود دوره جدیدتر است. در وقایع‌نامه‌های قرن هجدهم عبارت «Lale Devri» دیده نمی‌شود. یحیی کمال (Yahya Kemal)، شاعر، بعدها آن را به کار برد. سپس احمد رفیق آلتینای (Ahmed Refik Altınay)، تاریخ‌نگار، با نوشته‌هایش آن را رواج داد. پس عثمانی‌های سال 1720 خود را ساکن «دوره لاله» نمی‌دانستند. نویسندگان بعدی این نام را بر آن گذاشتند.

دوره لاله در ترکیه؛ زندگی در سعدآباد

نماد این دوره سعدآباد (Sâdâbâd) است. مجموعه‌ای از کاخ‌ها، کوشک‌ها و باغ‌ها در دو سوی رود کاغذخانه (Kâğıthane) بود. این رود در استانبول به شاخ طلایی می‌ریزد. سعدآباد مهم‌ترین محل گردش و تفریح این دوره بود.

ندیم (Nedîm)، شاعر، این زندگی خوش‌گذران را وارد شعر کرد. او مهم‌ترین صدای ادبی این دوره است. در یکی از مصرع‌هایش، معشوق را به گردش دعوت می‌کند: «Gidelim serv-i revânım yürü Sâdâbâd’a.» به زبان ساده: بیا، ای یار سروقد من، به سعدآباد برویم. این مصرع گردش‌های کاغذخانه در روزگار او را ثبت کرده است.

کارهای ساختمانی گسترده بود. مسیر رود را تغییر دادند و آن را به کانالی به نام جدول سیم (Cedvel-i Sîm) تبدیل کردند. سنگ مرمر آن از کوشک کوللی‌باغچه (Kulelibahçe) در چنگل‌کوی (Çengelköy) آمد. در سپتامبر 1722، احمد سوم دستور داد 450 درخت را با ریشه از کوه‌های یوروس (Yoros) بیاورند. قرار بود این درخت‌ها در سعدآباد کاشته شوند.

معماری دوره لاله؛ آب‌نمایی که هنوز می‌توانید پیدایش کنید

کوشک‌های سعدآباد دوام نیاوردند. اما پیدا کردن یکی از بناهای شاخص این دوره آسان‌تر است. آب‌نمای احمد سوم در اسکودار (Üsküdar)، در میدان اسکله (İskele Meydanı)، قرار دارد. این بنا در 1728 ساخته شد. آب‌نمایی با نقشه مربع، چهار نما و سقف چوبی است.

شما می‌توانید آن را محلی عمومی برای برداشتن آب تصور کنید. چنین آب‌نمایی بخشی از زندگی روزمره بود و فقط به دربار تعلق نداشت. اگر شما به اسکودار بروید، دیدن آن راهی ساده برای قدم‌گذاشتن در فضای دوره لاله است.

خط زمانی

• 21 ژوئیه 1718: پیمان پاسارویتس امضا می‌شود. این تاریخ را به‌طور معمول آغاز دوره لاله می‌دانند.
• سپتامبر 1722: احمد سوم دستور می‌دهد 450 درخت از کوه‌های یوروس برای سعدآباد بیاورند.
• اکتبر 1722: برای پیاز لاله سقف قیمت تعیین می‌شود.
• 1723: دولت عثمانی وارد جنگ با ایران می‌شود.
• ژوئیه 1727: چاپخانه متفرقه مجوز رسمی چاپ می‌گیرد.
• 1728: آب‌نمای احمد سوم در اسکودار ساخته می‌شود.
• 31 ژانویه 1729: کتاب لغت وانقلی منتشر می‌شود.
• سپتامبر 1730: شورش پاترونا خلیل آغاز می‌شود. منابع، 25 یا 28 سپتامبر را ذکر می‌کنند.
• در جریان شورش 1730: نوشهیرلی داماد ابراهیم پاشا اعدام می‌شود.
• 2 اکتبر 1730: احمد سوم از تخت کناره می‌گیرد. محمود اول سلطان می‌شود.

فقط مهمانی نبود؛ پاریس و چاپخانه

این دوره به بیرون از مرزها هم نگاه داشت. ییرمی‌سکیز چلبی محمد افندی (Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi) به پاریس فرستاده شد. او مشاهداتش درباره آموزش و زندگی فرهنگی فرانسه را با خود به استانبول آورد.

مشهورترین پدیده تازه این دوره چاپ بود. ابراهیم متفرقه (İbrahim Müteferrika) و ییرمی‌سکیز چلبی‌زاده محمد سعید افندی (Yirmisekizçelebizâde Mehmed Said Efendi) چاپخانه‌ای تأسیس کردند. این چاپخانه در ژوئیه 1727 مجوز رسمی چاپ گرفت. نخستین کتابش، لغت وانقلی (Vankulu Lûgati)، در 31 ژانویه 1729 منتشر شد.

عمر چاپخانه از دوره لاله بیشتر بود. پس از 1730 هم به کار ادامه داد و تا مرگ بنیان‌گذارش در 1747 فعال ماند. پس پایان مهمانی‌های باغ‌ها، پایان همه اندیشه‌های تازه نبود.

چرا دوران خوش‌گذرانی پایان یافت؟

سه فشار روی هم انباشته شد.

هزینه‌های جنگ. دولت عثمانی در 1723 وارد جنگ با ایران شد. در دوره لاله، بار مالی این جنگ بر دوش مردم آناتولی (Anadolu) افتاد.

مالیات‌ها. برای تأمین هزینه جنگ، مالیات‌های اضافی به نام امدادیه (imdâdiyye) وضع شد. این مالیات‌ها دائمی شدند. پیشه‌وران بار سنگین مالیات را تحمل می‌کردند. این مالیات‌ها زمینه اقتصادی شورش 1730 را فراهم کردند.

رقابت دربار. داماد ابراهیم پاشا بستگان و نزدیکان خود را به مقام‌های بالا گماشت. این کار پیش از 1730 تنش سیاسی درون حکومت را افزایش داد.

وقتی شما این عوامل را کنار هم می‌گذارید، تصویر روشن می‌شود. پایتخت از باغ‌هایش لذت می‌برد و صورت‌حساب به دست مالیات‌دهندگان عادی می‌رسید.

شورش 1730

این شورش نام خود را از پاترونا خلیل، رهبر شورشیان، گرفته است. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi) آغاز آن را 25 سپتامبر 1730 می‌داند. پژوهشی در سال 2025 در نشریه بلگه‌لر (Belgeler)، وابسته به انجمن تاریخ ترکیه (Türk Tarih Kurumu)، تاریخ آغاز را 28 سپتامبر 1730 در نظر می‌گیرد. تاریخ‌نگاران هنوز بر سر این موضوع اختلاف دارند.

مسیر حرکت شورشیان ثبت شده است. آن‌ها از اطراف مسجد بایزید (Bayezid Camii) به بازار بزرگ (Kapalıçarşı) رفتند. در آنجا مغازه‌ها را وادار به تعطیلی کردند. سپس در ات‌میدانی (Etmeydanı) گرد آمدند.

احمد سوم کوشید با دستور اعدام داماد ابراهیم پاشا و دو دولتمرد بلندپایه دیگر، آن‌ها را آرام کند. شورشیان به این اقدام رضایت ندادند. زیر فشار آن‌ها، احمد سوم در 2 اکتبر 1730 تخت را به برادرزاده‌اش، محمود اول (I. Mahmud)، واگذار کرد.

پس از شورش، سعدآباد هدف حمله قرار گرفت. منابع می‌گویند تخریب بیش از 120 کوشک و عمارت آنجا در دستور کار قرار گرفت. شورشیان درخت‌ها را هم همراه ساختمان‌ها نابود کردند.

آیا برای همه عصر طلایی بود؟

تاریخ‌نگاران در این باره اختلاف نظر دارند. پژوهشی در سال 2024 درباره مردم آناتولی در این دوره استدلال می‌کند که نوآوری‌های استانبول به جامعه ایالات نرسید. این یافته، تصور دوره لاله به‌عنوان عصر ثروت برای سراسر امپراتوری را محدود می‌کند.

دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه در یک موضوع بر سوی دیگر ماجرا تأکید دارد. به نوشته آن، پس از پایان بساط تفریح در 1730، نوسازی و گشایش به‌سوی غرب ادامه یافت. هر دو دیدگاه با شواهد سازگارند. خوش‌گذرانی در 1730 پایان یافت. همه اندیشه‌های تازه همراه آن پایان نیافتند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• سقف قیمت برای پیاز لاله. وقتی قیمت پیاز لاله بالا رفت، دولت در اکتبر 1722 فرمانی برای تعیین قیمت صادر کرد. شما می‌توانید آن را شبیه تعیین سقف قیمت برای کالایی در فروشگاه‌های امروز تصور کنید.
• نسخه‌های خطی اجازه خروج نداشتند. داماد ابراهیم پاشا خروج کتاب‌های دست‌نویس از سرزمین‌های عثمانی را ممنوع کرد. این کار در همان دوره‌ای انجام شد که از چاپخانه استقبال می‌کرد.
• 450 درخت با فرمان سلطان. دستور احمد سوم در سپتامبر 1722 برای انتقال 450 درخت از کوه‌های یوروس نشان می‌دهد سعدآباد با چه دقتی برنامه‌ریزی شده بود.
• سنگ مرمر از چنگل‌کوی. سنگ مرمر کانال جدول سیم را از کوشک کوللی‌باغچه در چنگل‌کوی آوردند.
• نامی که بعدها ساخته شد. وقایع‌نامه‌های قرن هجدهم نام «Lale Devri» را به کار نمی‌برند. یحیی کمال آن را به کار برد و نوشته‌های احمد رفیق آلتینای آن را رایج کرد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — دوره لاله en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیا — دوره لاله tr.wikipedia.org
3. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — سعدآباد islamansiklopedisi.org.tr
4. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — دوره لاله islamansiklopedisi.org.tr
5. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — چاپخانه متفرقه islamansiklopedisi.org.tr
6. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — شورش پاترونا islamansiklopedisi.org.tr
7. وزارت آموزش ملی ترکیه — تاریخ 11، واحد 2 ogmmateryal.eba.gov.tr
8. اداره فرهنگ و گردشگری استان استانبول — آب‌نماها istanbul.ktb.gov.tr
9. دانشگاه چاناق‌قلعه اون‌سکیز مارت، AVESİS — مردم آناتولی در دوره لاله avesis.comu.edu.tr
10. انجمن تاریخ ترکیه — بلگه‌لر، کمکی به منابع شورش 1730 belgeler.gov.tr

Image: Sleeping young woman, Tulip Period artist Levni (Topkapı Palace Museum, Treasury 2169, folio 11b).jpg — Tulip period (1718-1730), artist Levni, Public domain