Osmanlı-Habsburg savaşları neden çıktı, nasıl sona erdi?

1526’da Mohaç’ta ölen Macar Kralı II. Lajos, arkasında iki rakip taht iddiası bıraktı. Osmanlıların János Zápolya’yı desteklemesi, Ferdinand’la başlayan taht mücadelesini Osmanlı-Habsburg çatışmasına dönüştürdü. Macaristan’ın büyük bölümü 1699 Karlofça’yla Habsburglara geçti; savaşlar dizisi 1791 Ziştovi’yle kapandı. [1][10][14]

Budin Osmanlı yönetimindeyken Habsburgların Macar Krallığı’na başkentliği bugünkü Bratislava, yani Pressburg yaptı. Siz bu yazıda taht iddialarının, sınır kalelerinin ve antlaşmaların mücadeleyi nasıl şekillendirdiğini öğreneceksiniz. Viyana kuşatmalarından Ziştovi’ye uzanan gelişmeler, Macaristan’daki değişimle savaşların bitişini birlikte açıklıyor. [3][8][14]

Macar tahtı üzerindeki mücadele iki hanedanı nasıl karşı karşıya getirdi?

Osmanlıların 1521’de Belgrad’ı alması, Macar Krallığı’na yönelik büyük ilerleyişin önünü açtı. Belgrad, Macaristan’ın sınır kalesiydi; kaybı, krallığın savunmasında bir geçidin açılması anlamına geliyordu. Ardından 29 Ağustos 1526’daki Mohaç Muharebesi’nde II. Lajos hayatını kaybetti. [1]

Lajos’un ölümü sonrasında Macar tahtı için Ferdinand ile János Zápolya karşılaştı. Ferdinand, Lajos’un kız kardeşi Anna’yla evliydi; bu bağ taht iddiasını güçlendiriyordu. Ancak çifte kral seçimi, iki aday arasındaki rekabeti iç savaşa dönüştürdü. [1][2]

Osmanlılar bu mücadelede Zápolya’yı destekleyince Macar tahtı meselesi hanedanlar arası çatışmaya dönüştü. Dolayısıyla savaşların çıkışında, Macaristan’ı kimin yöneteceği sorusu somut bir yer tutuyordu. Ferdinand’ın aile bağıyla güçlenen iddiası, Zápolya’ya verilen Osmanlı desteğiyle karşı karşıya geldi. [1][2]

Kanûnî Sultan Süleyman, 1529 sonbaharında Viyana’yı kuşattı; ancak şehri ele geçiremedi. Osmanlı ordusu yaklaşık üç hafta sonra çekildi. [3]

Zápolya’nın 1540’taki ölümünden sonra gelişen mücadele, Macaristan’ın üç parçaya ayrılmasıyla sonuçlandı. Kuzeybatıdaki Kraliyet Macaristanı Habsburgların, orta kesim ise doğrudan Osmanlıların yönetiminde kaldı. Doğudaki Erdel, Osmanlı üstünlüğünü tanıyan ayrı bir siyasi alan oluşturdu. [3]

Siz Macaristan haritasını incelerken bu üçlü ayrımı başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz. Kraliyet Macaristanı, Osmanlı yönetimindeki orta kesim ve Erdel farklı hâkimiyet ilişkileri taşıyordu. Bu ayrım, sonraki antlaşmalarda Erdel’in neden tekrar gündeme geldiğini anlamanızı kolaylaştırır. [3][7]

Sınır kaleleri, akınlar ve diplomasi savaşlar arasındaki dönemleri nasıl şekillendirdi?

Habsburglar, XVI. yüzyılda Osmanlı sınırında Hırvatistan-Slavonya Askerî Sınır bölgesini geliştirdi. Adriyatik kıyısından başlayan bu düzen, sınır savunmasını sürekli askerlik yükümlülüğüyle ilişkilendiriyordu. Bölgeye yerleştirilen Balkan göçmenleri, askerlik karşılığında feodal beylere ödenen yükümlülüklerden muaf tutuluyordu. [4]

Şubat 1568’deki ateşkes, sınır ilişkilerinin mali boyutunu da açıkça ortaya koydu. İmparator II. Maximilian’ın Osmanlı padişahına yılda 30.000 duka ödemesi öngörülüyordu. Böylece ateşkes, askerî çatışmanın yanında düzenli ödemeleri içeren bir ilişki kuruyordu. [4]

1593’te başlayan uzun savaş ise her iki tarafı mali sıkıntıya soktu. Bu yüzden 1596’dan itibaren sefer mevsimleri arasındaki kışlarda barış görüşmeleri yürütüldü. Orduların savaştığı dönemle diplomatların görüştüğü dönem, aynı çatışmanın içinde birbirini izliyordu. [5]

Sınırdaki hareketliliği, Zitvatorok’un kale işgalini ve esir almayı yasaklayan hükümlerinde de görebilirsiniz. Bu hükümler, tarafların yalnız büyük seferleri değil, sınırdaki eylemleri de düzenlediğini gösterir. Kaleler, esirler ve ödemeler böylece aynı diplomatik pazarlığın parçaları haline geliyordu. [4][5]

1661’de Hırvat Banı Miklós Zrínyi’nin Kanije karşısında yaptırdığı Yenikale, başka bir örnekti. Osmanlılar açısından bu kale, 1663–1664 savaşının resmî sebeplerinden biri oldu. Dolayısıyla sınırdaki tek bir tahkimat, savaş gerekçeleri arasına doğrudan girebiliyordu. [6]

Bu savaşları Osmanlıların değişmez savaşçılığıyla açıklayan yorumlara karşı bir tarih yazımı itirazı bulunuyor. Gábor Ágoston, XVI–XVII. yüzyıllardaki Habsburg ve diğer Avrupa savaşlarının yoğunluğunu hatırlatıyor. Osmanlıların emsalsiz derecede savaşçı sayılamayacağını savunarak karşılaştırmalı bir değerlendirme öneriyor. [13]

Zitvatorok ve Vasvar antlaşmaları neyi değiştirdi?

Zitvatorok Antlaşması, 11 Kasım 1606’da Zsitva ile Tuna’nın birleştiği yerde imzalandı. Antlaşma, 1593’te başlayan savaşı bitirirken mali ve diplomatik ilişkileri yeniden düzenledi. Habsburgların yıllık vergi ödemesi kaldırıldı; bir defalık 200.000 kuruşluk hediye kararlaştırıldı. [5]

Osmanlıların Habsburg hükümdarı için Kayzer veya Çasar unvanını kullanması da kabul edildi. Ancak Eğri, Kanije ve Estergon kaleleri Osmanlıların elinde kalmaya devam etti. [5]

Zitvatorok böylece mali ilişkiyi değiştirirken Osmanlıların belirli kale kazanımlarını da korudu. Kale işgaliyle esir almanın yasaklanması, sınırdaki çatışmaları sınırlamayı amaçlayan hükümler arasındaydı. Antlaşmanın sonuçlarını değerlendirirken unvan, ödeme ve toprak maddelerini birlikte okumak gerekir. [5]

Vasvar’a giden süreçte Osmanlı ordusu, 26 Eylül 1663’te Uyvar’ı ele geçirdi. Yaklaşık bir aylık kuşatmayla alınan Uyvar, Habsburgların Macaristan savunmasındaki önemli kalelerindendi. Fakat 1 Ağustos 1664’te Rába kıyısındaki Saint Gotthard Muharebesi Osmanlı yenilgisiyle sonuçlandı. [6]

Montecuccoli’nin müttefik ordusu, Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın komuta ettiği Osmanlı ordusunu yendi. Buna rağmen Vasvar Antlaşması, Uyvar dahil Osmanlı kazanımlarını koruyan mevcut durumu kabul etti. Böylece Osmanlıların Macaristan’daki en geniş sınırları, bu barış düzenlemesiyle belirlenmiş oldu. [6][7]

1664 Vasvar Antlaşması, iki tarafın Erdel’den eş zamanlı çekilmesini de öngördü. Yenikale yeniden yapılmayacak, taraflar arasında yirmi yıllık bir barış uygulanacaktı. Saint Gotthard’daki askerî sonuçla Vasvar’daki toprak düzenlemesi, bu nedenle ayrı değerlendirilmelidir. [7]

1683 sonrasında askerî denge nasıl değişti?

12 Eylül 1683’te Viyana’ya gelen yardım ordusu, Osmanlı kuşatma kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. III. Jan Sobieski’nin başkomutanlığındaki ordu, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın kuşatmasını kaldırdı. Ardından kurulan ittifak, Osmanlılara karşı savaşın daha fazla cepheye yayılmasını sağladı. [8]

1684’te Habsburglar, Lehistan ve Venedik, papalık desteğiyle Kutsal İttifak’ı oluşturdu. Daha sonra Rusya’nın katılmasıyla Osmanlılara karşı yürütülen çok cepheli savaş genişledi. 1686’da Budin’in alınması, Macaristan’daki Osmanlı topraklarına yönelik karşı taarruzun başlıca kazanımlarındandı. [2][8]

1697’de Prens Eugène’in Zenta’daki zaferi, Karlofça’ya uzanan savaşın belirleyici aşaması oldu. 26 Ocak 1699 tarihli antlaşma, Macaristan’ın büyük bölümünde Habsburg hâkimiyetini kabul ettirdi. Erdel de Habsburg hâkimiyetine geçerken Belgrad ile Tımışvar Banatı Osmanlılarda kaldı. [9][10]

Karlofça, Macaristan mücadelesinde toprak dağılımını değiştirdi; fakat iki devletin savaşları burada bitmedi. 21 Temmuz 1718 tarihli Pasarofça Antlaşması’yla Banat ve Belgrad Avusturya’ya bırakıldı. Kuzey Sırbistan, kuzey Bosna ve Küçük Eflak da aynı düzenlemenin kapsamındaydı. [10][11]

18 Eylül 1739 tarihli Belgrad Antlaşması, Belgrad dahil Sırbistan’daki Habsburg kazanımlarını geri çevirdi. Belgrad dahil Sırbistan’daki Habsburg kazanımları kaybedildi; sınır Sava ve Tuna nehirlerine taşındı. Böylece Macaristan’daki Habsburg hâkimiyetini, Balkanlar’daki her kazanımın kalıcılığıyla eş tutmamak gerekir. [10][12]

1791 Ziştovi Antlaşması savaşlar dizisini nasıl sona erdirdi?

Avusturya, Rusya’nın müttefiki olarak 9 Şubat 1788’de Osmanlılara karşı savaşa katıldı. Bu karar, 1787’de başlayan Osmanlı-Rus savaşını Osmanlılar açısından iki cepheli hale getirdi. Son Osmanlı-Avusturya savaşının çıkışı böylece Rusya’yla kurulan ittifakla doğrudan bağlantılıydı. [14]

Barışa yönelişte Prusya’nın askerî baskısı ve Fransız İhtilâli sonrasındaki gelişmeler etkili oldu. Avusturya, bu koşullar altında 4 Ağustos 1791’de Ziştovi Antlaşması’nı imzaladı. Barış, Belgrad dahil işgal edilen yerlerin çoğunun Osmanlılara iadesini öngörüyordu. [14]

Avusturya, Eski Hırsova ve Una çevresinde sınırlı toprak kazanımları elde etti. Ziştovi’nin sonucu, işgal edilen yerlerin çoğunun iadesiyle sınırlı sınır değişikliklerinin birleşmesiydi. Antlaşma aynı zamanda Osmanlı-Avusturya savaşları dizisini sona erdiren düzenleme oldu. [14]

Balkanlar’da güçlenen Rusya, bundan sonra Osmanlılarla Habsburgları birbirine yaklaştıran bir etken haline geldi. Siz savaşların sonunu değerlendirirken Karlofça ile Ziştovi’nin farklı sonuçlarını birlikte düşünmelisiniz. Karlofça Macaristan’ın büyük bölümündeki hâkimiyeti belirlerken Ziştovi, savaşlar dizisini kapattı. [10][14]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki tarihler, Belgrad’ın alınmasından Ziştovi barışına kadar mücadelenin yön değiştirdiği aşamaları gösteriyor. Macar tahtı sorununun başlangıcıyla savaşların kesin kapanışı, aynı tarihe karşılık gelmiyor. [1][14]

1. 1521 Belgrad’ın alınması, Osmanlıların Macaristan’a ilerleyişinin önünü açtı. [1]
2. 29 Ağustos 1526 Mohaç’ta II. Lajos öldü; taht mücadelesi başladı. [1]
3. 1529 Viyana kuşatması, şehrin alınamamasıyla sonuçlandı. [3]
4. 1540 sonrası Macaristan’da üç parçalı siyasi yapı oluştu. [3]
5. 1568 Ateşkes, Habsburgların yıllık ödeme yapmasını öngördü. [4]
6. 1593–1606 Uzun savaş yaşandı; Zitvatorok’la sona erdi. [5]
7. 1663–1664 Uyvar alındı; Saint Gotthard yenilgisinden sonra Vasvar imzalandı. [6][7]
8. 1683–1686 Viyana kuşatması kaldırıldı; Kutsal İttifak kuruldu ve Budin alındı. [2][8]
9. 1697–1699 Zenta yenilgisini, Macaristan’ın büyük bölümünü Habsburglara bırakan Karlofça izledi. [9][10]
10. 1718 Pasarofça’yla Banat ve Belgrad Avusturya’ya bırakıldı. [11]
11. 1739 Belgrad Antlaşması, sınırı Sava ve Tuna nehirlerine taşıdı. [12]
12. 1788–1791 Avusturya savaşa katıldı; Ziştovi’yle savaşlar dizisi kapandı. [14]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Budin Osmanlı yönetimindeyken Habsburgların Macar Krallığı’nın başkentliğini Pressburg, bugünkü Bratislava üstlendi. Siz Bratislava’yı gezerken bu başkentlik bağlantısını şehirlerin değişen siyasi rolleri üzerinden düşünebilirsiniz. Macaristan’ın bölünmesi, böylece gündelik gezi rotanızdaki bir şehrin geçmişiyle de birleşir. [3]

Askerî Sınır’a yerleştirilen Balkan göçmenlerinin muafiyetleri, savaşın yerleşim düzenine etkisini gösteriyor. Sürekli askerlik yükümlülüğü, feodal beylere ödenen yükümlülüklerden muaf tutulmanın karşılığıydı. Hırvatistan-Slavonya sınırında savunma düzeniyle insanların yükümlülükleri bu şekilde birbirine bağlanmıştı. [4]

Zitvatorok’un taraflardaki metinleri, vergi ve kale hükümlerinde birbiriyle tam olarak uyuşmuyordu. Habsburgların istediği metnin tanınması için 1615’te yeniden onay verilmesi gerekti. Dolayısıyla 1606’daki imza, metin üzerindeki anlaşmazlıkların aynı anda bittiği anlamına gelmedi. [5]

IV. Mehmed, Vasvar’ı onaylayan 1664 tarihli ahidnâmede kendi soyundan gelecekleri de anıyordu. Onların da antlaşmaya uyacağını bildirerek hükümdarın şahsını aşan bir devamlılık taahhüdü verdi. Vasvar’ın yirmi yıllık barış hükmüne, böylece hanedan devamlılığını vurgulayan bir ifade eşlik etti. [7]

Ziştovi’de on dört maddelik ana barış metni, 4 Ağustos 1791’de imzalandı. Bir saat sonra, toprak düzenlemelerini içeren yedi maddelik ayrı belge imzalandı. Bu ikinci belge aracılar olmadan imzalandı; sınır düzenlemesi ayrı bir metinde tamamlandı. [14]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Die Welt der Habsburger — A new great power in south-east Europe habsburger.net
2. Wikipedia — Ottoman–Habsburg wars en.wikipedia.org
3. Die Welt der Habsburger — Vienna: Episode 1 habsburger.net
4. Die Welt der Habsburger — Military Frontier habsburger.net
5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Zitvatorok Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr
6. TDV İslâm Ansiklopedisi — Saint Gotthard Muharebesi islamansiklopedisi.org.tr
7. TDV İslâm Ansiklopedisi — Vasvar Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr
8. Die Welt der Habsburger — Vienna: Episode 2 habsburger.net
9. Die Welt der Habsburger — Prince Eugene habsburger.net
10. Wikipedia — Treaty of Karlowitz en.wikipedia.org
11. TDV İslâm Ansiklopedisi — Pasarofça Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr
12. Wikipedia — Treaty of Belgrade en.wikipedia.org
13. TDV İslâm Ansiklopedisi — Savaş, Osmanlı Dönemi islamansiklopedisi.org.tr
14. TDV İslâm Ansiklopedisi — Ziştovi Antlaşması islamansiklopedisi.org.tr

Görsel: 16th century Ottoman-Habsburg wars.png — Barjimoa, CC BY-SA 4.0