Antioxiyalı İqnati (Antakyalı İgnatius) erkən xristian yepiskopu idi. O, ənənəvi olaraq mühafizə altında Romaya aparılarkən yazdığı qəbul edilən yeddi məktubla tanınır. Məktublar Kiçik Asiyada (Anadolu) bir-biri ilə əlaqə saxlayan icmaları göstərir. Burada yepiskopların ətrafında birlik tələbi güclüdür. İbadət, dul qadınlar, kölə edilmiş insanlar və nikahla bağlı gündəlik məsələlər də yer alır.
Bir məhbusun məktublarında niyə həm Evxaristiya, həm də insanları adbaad arayıb halını soruşmaq barədə göstərişlər var? İqnati inancı, dini səlahiyyəti və gündəlik məsuliyyətləri bir-birinə bağlayır. Siz onun məktublarını Smirnadan (İzmir) Troasa (Troas) qədər izləsəniz, bu əlaqələri görə bilərsiniz. Eyni zamanda onun öz gözləntilərini ölümü barədə sonrakı rəvayətlərdən ayıra bilərsiniz.
İqnatinin Antioxiyadakı mövqeyi və Romaya səfəri barədə nə məlumdur?
Yevsevi (Eusebios) Kilsə tarixi əsərinin 3.36-cı hissəsində İqnatini Antioxiyada (Antakya) Pyotrdan (Petrus) sonra ikinci yepiskop kimi göstərir. Pyotrun özü də sayıldıqda, ənənəvi sıralamada İqnati üçüncü yepiskop olur. Deməli, “ikinci” və “üçüncü” arasındakı görünən ziddiyyət sıralamanın necə hesablanmasından yaranır.
Məktublarla əlaqələndirilən səfərdə İqnati hərbi mühafizə altında Suriyadan Romaya doğru aparılırdı. Romalılara məktubun 5.1-ci hissəsində o, quruda və dənizdə yol getdiyini yazır. Onu qoruyan on əsgəri on bəbir adlandırır. Buradakı heyvanlar mühafizəçilər üçün işlədilən məcazdır. Onlar İqnatinin qarşılaşacağını gözlədiyi vəhşi heyvanlardan fərqlidir.
Romalılara məktubun xüsusi məqsədi var. İqnati oradakı xristianlardan gözlədiyi heyvanlar tərəfindən öldürülmə cəzasının qarşısını almaq üçün müdaxilə etməməyi istəyir. Beləliklə, səfər məktubların yazıldığı şəraiti göstərməklə kifayətlənmir. Edam ehtimalı onun bu icmadan nə istədiyini də müəyyənləşdirir.
Antioxiya da yazışmalarda yerini saxlayır. Smirnalılara məktubun 11.2–3-cü hissələrində İqnati oradakı icmanın yenidən əmin-amanlığa qovuşduğunu bildirir. Smirna icmasından Suriyaya təbrik məktubu ilə bir nümayəndə göndərməyi xahiş edir. Hətta özü oradan aparılarkən də icmalar arasında ünsiyyəti əməli məsuliyyət kimi təqdim edir.
Kiçik Asiyanın hansı icmaları onun məktublarını alıb?
Yevsevinin qoruyub saxladığı səfər marşrutuna görə, İqnati Smirnada qalarkən dörd məktub yazıb. Məktublar Efes (Efes), Meandr çayı üzərindəki Maqnesiya (Menderes Magnesiası), Trallis (Tralleis) və Roma icmalarına ünvanlanıb. Beləliklə, Smirna həm məktubların yazıldığı yer, həm də başqa bir məktubun ünvanlandığı icma olub.
Troasdan o, Filadelfiya (Filadelfiya) və Smirnaya məktublar göndərib. Smirnanın yepiskopu Polikarpa (Polikarp) da ayrıca məktub yazıb. Bunlar birlikdə yeddi məktubluq toplusunu təşkil edir: Efeslilərə, Maqnesiyalılara, Trallislilərə, Romalılara, Filadelfiyalılara, Smirnalılara və Polikarpa məktublar.
Türkiyənin erkən xristian keçmişi ilə maraqlanan səyyahlar üçün məktubların göndərildiyi yerlərlə yazıldığı yerləri ayırmaq vacibdir. Efes, Maqnesiya və Trallis Smirnada yazılmış məktubları alıb. Filadelfiya və Smirnaya isə Troasdan məktublar göndərilib. Siz bu yazışmaları icmalar arasındakı əlaqələr şəbəkəsi kimi oxuya bilərsiniz. Hər məktub ünvanının sənədlə təsdiqlənmiş dayanacaq olduğunu düşünmək lazım deyil.
İqnatiyə aid edilən yeddi məktub əvvəlcə qədim yunan dilində yazılıb. Onların dilində müəyyən latın təsiri də var. Məktubların dili ortaq olsa da, müraciət formaları fərqlənir. Əksəriyyəti icmalara ünvanlanır. Polikarpa məktub isə bir yepiskopa fərdi məsləhətlər verir.
Məktublar yepiskoplar, ibadət və icmanın təşkili barədə nə göstərir?
Maqnesiyalılara məktubun 6.1-ci hissəsi üç vəzifəli qrupu aydın şəkildə fərqləndirir: yepiskop, presviterlər şurası və diakonlar. İqnati bu vəzifələri icmanın birliyi barədə fikirlərinin daxilində təqdim edir. Beləliklə, onun təkrar-təkrar səsləndirdiyi həmrəylik çağırışları konkret təşkilati məzmun qazanır.
Onun istədiyi nizam müqavimətsiz qəbul edilmirdi. Maqnesiyalılara məktubun 4.1-ci hissəsində bəzi adamların yepiskopu sözdə tanıdığından, amma ondan asılı olmadan davrandığından şikayətlənir. Bu hissə vacibdir: göstəriş eyni zamanda fikir ayrılığının da sübutudur. Onun birlik tələbini birliyin artıq mövcud olduğuna dəlil saymaq olmaz.
İbadət bu səlahiyyətin əməli şəkildə tətbiq olunduğu sahədir. Smirnalılara məktubun 8.1-ci hissəsi Evxaristiya ayininin etibarlılığını yepiskopla və ya onun səlahiyyət verdiyi şəxslə əlaqələndirir. Sonrakı hissədə vəftizin və aqapenin, yəni məhəbbət süfrəsinin yepiskopun razılığı ilə keçirilməsi istənilir. Beləliklə, səlahiyyət konkret icma fəaliyyətlərini də əhatə edir.
Filadelfiyalılara məktubun 4.1-ci hissəsi bir Evxaristiya, bir qədəh, bir qurbangah və bir yepiskop obrazlarını birləşdirir. İqnati ortaq ibadəti vahid icma ilə bağlayır. Smirnalılara məktubun 8.2-ci hissəsində isə İsa Məsihin (İsa Mesih) mövcud olduğu ümumdünya kilsəsi üçün katholike ekklesia ifadəsini işlədir.
Bu fikirlər təşkilatlanma ilə yanaşı inanclara da aiddir. Smirnalılara məktubun 2.1-ci hissəsi İsanın yalnız zahirən əzab çəkdiyi iddiasını rədd edir. Onun əzablarının və dirilməsinin gerçək olduğunu vurğulayır. 6–7-ci fəsillərdə İqnati tənqid etdiyi adamların Evxaristiyanı İsanın bədəni kimi tanımadıqları üçün birgə ibadətdən yayındıqlarını deyir.
Maqnesiyalılara məktubun 10.3-cü hissəsi başqa bir sərhəddən bəhs edir. İqnati yəhudi dini əməllərini davam etdirərək İsa Məsihdən danışmağa qarşı çıxır. Bu hissə onun xristian icmasının kimliyini yəhudilikdən ayırmaq cəhdini göstərir. Mətn onun müdafiə etdiyi mövqeyi qeydə alır. Bu mövqe, inanc və davranış vasitəsilə icmaya mənsubiyyəti müəyyənləşdirmək üçün göstərdiyi digər səylərlə yanaşı dayanır.
İcma həyatı ibadətdən kənarda nələri əhatə edirdi?
Polikarpa məktubun 4.1–2-ci hissələrində İqnati dul qadınlara diqqət göstərilməsini, toplantıların daha tez-tez keçirilməsini və üzvlərin adbaad axtarılıb tapılmasını istəyir. Bunlar qayğı və təşkilatlanma ilə bağlı konkret vəzifələrdir. Yepiskoplar və qurbangahlar barədə fikirlərlə yanaşı, diqqətdən kənarda qala biləcək insanlar haqqında göstərişlər də var.
Burada gündəlik həyatla əlaqə görünür. Siz müntəzəm toplantıya kimin gəlmədiyini nə vaxtsa yoxlamısınızsa, üzvləri adbaad arayıb soruşmağın arxasındakı əməli qayğını anlaya bilərsiniz. İqnatinin Polikarpa göstərişi icmaya nəzarəti hər bir insana diqqətlə bağlayır. Dul qadınlara göstərdiyi açıq qayğı da bununla yanaşı yer alır.
Nikah da onun yepiskop məsuliyyəti anlayışına daxildir. Polikarpa məktubun 5.2-ci hissəsində evlənmək istəyən qadın və kişilərdən birliklərini yepiskopun razılığı ilə qurmaları istənilir. Bu göstərişi vəftiz və məhəbbət süfrəsi haqqındakı göstərişlərlə birlikdə oxuduqda, İqnatinin yepiskopun icma həyatındakı iştirakını nə qədər geniş anladığı görünür.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
İqnati Maqnesiyalılara məktubun girişində özünü başqa bir adla da təqdim edir: Teofor (Theophoros). Həmin məktubun 2–3-cü fəsillərində yepiskop Damasın gənc olduğu bildirilir. İqnati oxuculardan Damasın yaşını onun səlahiyyətini azaltmaq üçün əsas kimi istifadə etməməyi istəyir.
Polikarpa məktubun 4.3-cü hissəsində narahatlıq doğuran iki göstəriş yanaşı verilir. İqnati kölə edilmiş qadın və kişilərə xor baxılmamalı olduğunu deyir. Eyni zamanda onlara icmanın hesabına azadlıq tələb etməməyi məsləhət görür. Hər iki göstəriş həmin hissəyə aiddir. İnsanlarla rəftar barədə qayğı azad edilməyə icmanın maliyyə dəstəyinə qoyulan məhdudiyyətlə yanaşı mövcuddur.
Romalılara məktubun 4.3-cü hissəsində İqnati öz mövqeyini Pyotr və Pavelin (Pavlus) mövqeyindən ayırır. Onların həvari, özünün isə məhkum olduğunu deyir. Buna görə romalılara onlar kimi əmr vermək iddiasında deyil. Bu qeyd onun gözlədiyi cəzanın həyata keçirilməsinə imkan verilməsi barədə israrlı xahişi ilə yanaşı yer alır.
Hansı məktubların və mətn redaksiyalarının həqiqiliyi mübahisəlidir?
Redaksiya mətnin ötürülmə tarixi ərzində aldığı formalardan biridir. İqnatinin yeddi məktubunun orta redaksiyası ümumən həqiqi sayılır. Bununla belə, Robert Joly də daxil olmaqla bəzi tədqiqatçılar bu qənaəti şübhə altına alıblar. Ümumi qəbul həqiqilik məsələsinin aradan qalxması demək deyil.
Uzun redaksiya adətən dördüncü əsrdə aparılmış yenidən işlənmə sayılır. O, yeddi məktubu genişləndirir və həqiqi sayılmayan altı yazı əlavə edir. Əlavə yazışmalara Tars (Tarsus), Antioxiya və Filippi (Filippi) icmalarına, eləcə də Herona (Hero) məktublar daxildir. İqnati ilə Kassobolalı Mariya (Kassobolalı Maria) arasındakı məktublaşma da buraya aiddir.
Başqa bir məsələ William Curetonun 1845-ci ildə aşkara çıxardığı süryani dilindəki toplu ilə bağlıdır. Burada Efeslilərə, Romalılara və Polikarpa məktubların variantları var. Əvvəlcə ilkin mətn ola biləcəyi düşünülən bu üçməktublu forma Lightfoot və digər tədqiqatçılar tərəfindən ixtisar edilmiş mətn kimi qiymətləndirilib.
Tarixləndirmə və həqiqilik də ayrıca nəzərdən keçirilməlidir. Jonathon Lookadoonun 2020-ci ildəki qiymətləndirməsinə görə, təxminən 1997–2018-ci illərdəki müzakirələrdə yazılma tarixi getdikcə daha çox həqiqilik məsələsindən ayrı araşdırılıb. Buna görə siz yeddi məktubluq toplusunun qəbul edilməsini konkret bir ilə əminlikdən fərqləndirməlisiniz.
Onun ölümünün tarixi və şəraiti nə dərəcədə dəqiqdir?
Ənənəvi tarixləndirmə İqnatini 98–117-ci illərdə hökmranlıq etmiş Trayanın (Trajan) dövrünə aid edir. Amma ənənəvi çərçivədə təklif olunan ölüm tarixləri belə fərqlənir. Vatikanın 2007-ci il müraciətində 107-ci il göstərilir. Türkcə Vikipediyada isə 110–115-ci illər verilir. Bu rəqəmləri hamının razılaşdığı vahid bir il kimi təqdim etmək olmaz.
Daha gec tarixlər də təklif olunub. Richard Pervo onun ölümünü 135–140-cı illərə aid edir. Timothy Barnes isə 140-cı illəri daha uyğun sayır. Bu alternativlər Trayanın hakimiyyəti dövründən kənara çıxır. Onlar ənənəvi xronologiya ilə etibarlı şəkildə müəyyənləşdirilmiş tarix arasındakı fərqi vurğulayır.
Səfərin son məntəqəsi barədə də dəqiq ifadələr işlətmək lazımdır. Məktubların 2022-ci il Kembric seçməsində İqnatinin Romaya çatdığını açıq şəkildə təsdiqləyən sübutun olmadığı bildirilir. Eyni zamanda onun orada öldürüldüyü barədə ənənəni rədd etmək üçün əsas görülmür. İqnatinin gözlədiyi aqibətlə bu aqibətin sonradan nəql edilməsi fərqli sübut əsaslarına malikdir.
Məktublarında o, vəhşi heyvanlar tərəfindən öldürüləcəyini gözləyir. Şirlərin açıq şəkildə göstərilməsi İyeronimdə (Hieronymus) görünür. Məkan kimi Kolizeyi (Kolezyum) isə İohann Xrisostom (Yuhanna Hrisostomos) göstərir. Buna görə konkret heyvanı, məkanı və ili elə təqdim etmək olmaz ki, guya hər üçünü İqnatinin özü qeydə alıb.
Xronologiya
- İkinci əsr, ənənəvi olaraq 98–117: İqnatinin mühafizə altında Romaya doğru səfəri və yeddi məktubu Trayanın dövrünə aid edilir; daha gec tarixlər də təklif olunur.
- Smirna dayanacağı: Efes, Maqnesiya, Trallis və Romaya məktublar göndərilir.
- Smirnadan sonra Troas dayanacağı: Filadelfiya, Smirna və Polikarpa məktublar göndərilir.
- 107 və ya 110–115, mübahisəlidir: Vatikanın 2007-ci il müraciətində ilk ölüm tarixi, Türkcə Vikipediyada isə ikinci tarix aralığı göstərilir.
- 135–140 və ya 140-cı illər: Pervo və Barnes daha gec ölüm tarixləri təklif edirlər.
- Yevsevinin məlumatı: Yevsevi Kilsə tarixi əsərinin 3.36-cı hissəsində səfəri və yeddi məktubu təsvir edir.
- Dördüncü əsr: Uzun redaksiya ümumən bu dövrə aid edilir.
- 1845: Cureton süryani dilindəki üçməktublu toplusunu aşkara çıxarır.
- 2020: Lookadoo tarix və həqiqilik barədə son dövrün müzakirələrini qiymətləndirir.
Tez-tez verilən suallar
İqnati Antioxiyanın ikinci, yoxsa üçüncü yepiskopu idi?
Yevsevi onu Pyotrdan sonra ikinci yepiskop adlandırır. Pyotr da sayıldıqda, ənənəvi sıralamada üçüncü yepiskop olur.
Neçə məktub ümumən həqiqi sayılır?
Orta redaksiyaya ümumən həqiqi qəbul edilən yeddi məktub daxildir. Robert Joly və digər tədqiqatçılar onların həqiqiliyini şübhə altına alıblar.
Katholike ekklesia nə deməkdir?
Smirnalılara məktubun 8.2-ci hissəsində bu ifadə İsa Məsihin mövcud olduğu ümumdünya kilsəsini bildirir.
İqnati Kolizeydə şirlər tərəfindən öldürülüb?
Məktublarında o, vəhşi heyvanlarla qarşılaşacağını gözləyir. İyeronim açıq şəkildə şirləri qeyd edir, İohann Xrisostom isə Kolizeyi göstərir.
Mənbələr
- Eusebius, Kilsə tarixi, 3.36 newadvent.org
- Ignatius, Maqnesiyalılara məktub, Lightfoot tərcüməsi earlychristianwritings.com
- Ignatius, Romalılara məktub, Lightfoot tərcüməsi earlychristianwritings.com
- Vatikan, Ümumi qəbul, 2007 vatican.va
- Ignatius, Smirnalılara məktub, Lightfoot tərcüməsi earlychristianwritings.com
- Ignatius, Filadelfiyalılara məktub, Lightfoot tərcüməsi earlychristianwritings.com
- Ignatius, Polikarpa məktub, Lightfoot tərcüməsi earlychristianwritings.com
- Jonathon Lookadoo, İqnatinin məktublarının tarixi və həqiqiliyi journals.sagepub.com
- Türkcə Vikipediya, İgnatius (Antakya yepiskopu) tr.wikipedia.org
- Erkən xristian yazılarının Kembric nəşri, Antioxiyalı İqnati, Məktublar (Seçmələr) cambridge.org
FAQ
İqnati Antioxiyanın ikinci, yoxsa üçüncü yepiskopu idi?
Yevsevi onu Pyotrdan sonra ikinci yepiskop adlandırır. Pyotr da saya daxil ediləndə İqnati ənənəvi olaraq üçüncü yepiskop sayılır.
Neçə məktub ümumən həqiqi sayılır?
Yeddi məktubdan ibarət orta redaksiya ümumən həqiqi sayılır. Bununla belə, Robert Joly də daxil olmaqla bəzi tədqiqatçılar bu mövqeyi şübhə altına alıblar.
Onun məktublarında katholike ekklesia nə deməkdir?
Smirnalılara məktubun 8.2-ci hissəsində bu ifadə İsa Məsihin mövcud olduğu ümumdünya kilsəsini bildirir.
İqnati Kolizeydə şirlər tərəfindən öldürülüb?
Məktublarında o, vəhşi heyvanlar tərəfindən öldürüləcəyini gözlədiyini bildirir. Şirləri açıq şəkildə İyeronim qeyd edir, Kolizeyi isə İohann Xrisostom göstərir. Buna görə bu təfərrüatlar müxtəlif sübut qatlarına aiddir.
Image: Triumph of St. Ignatius of Loyola, ceiling fresco by Andrea Pozzo.jpg — Wilfredor, CC0
