Rockefeller nasıl zengin oldu? Standard Oil neden parçalandı?

Standard Oil, 1911’de 34 bağımsız şirkete ayrılırken Rockefeller bu şirketlerde hissedar kaldı. Siz burada Rockefeller’ın rafinaj, maliyet denetimi ve satın almalarla nasıl zenginleştiğini öğreneceksiniz. Petrol imparatorluğu, ticareti makul olmayan biçimde kısıtladığı gerekçesiyle Sherman Yasası uyarınca parçalandı. [1][2][3][4]

Peki, 1855’te Cleveland’da muhasebeci yardımcılığına başlayan Rockefeller bu büyümeyi nasıl sağladı? Yanıt, rafineri yatırımlarından fıçı üretimine, demiryolu anlaşmalarından şirketlerin ortak yönetimine uzanıyor. Siz de günlük alışverişte ürün fiyatıyla birlikte teslimat ücretini düşünürsünüz; Standard Oil’in büyümesinde taşıma maliyetleri belirleyiciydi. [3][5][6]

Rockefeller nasıl zengin oldu?

Rockefeller’ın sermaye biriktirme yolu, petrol rafinerisinden önce Cleveland’daki ticaret işletmelerinde başladı. Eylül 1855’te Henry B. Tuttle ve Isaac L. Hewitt’in yanında muhasebeci yardımcılığına girdi. Böylece petrol sektörüne geçmeden önce ticari hesapların tutulduğu bir işte çalışıyordu. [5]

1859’da biriktirdiği 1.000 dolara, babasından borç aldığı 1.000 doları ekledi. Maurice B. Clark ile kurduğu komisyonculuk ortaklığı, sonraki petrol yatırımlarından önce geliyordu. Rockefeller’ın başlangıcında hem kişisel birikim hem de borç alınmış sermaye bulunuyordu. [2]

Rockefeller ve Clark, 1863’te Samuel Andrews ile Cleveland’da rafineri işletmeye başladı. Petrol sektörüne girişleri böylece rafinaj üzerinden gerçekleşti; işletmenin odağında petrolün işlenmesi vardı. 1860’lar ve 1870’lerde aydınlatma için kullanılan gazyağına talebin yayılması, yatırımların büyümesini destekledi. [2]

Ortaklar arasındaki anlaşmazlık, 1865’te rafinerinin açık artırmaya çıkarılmasıyla yeni bir aşamaya geçti. Rockefeller, işletmeyi 72.500 dolara satın alarak Andrews ile Rockefeller & Andrews şirketini oluşturdu. Bu satın alma, rafinerinin kontrolünü almasını ve büyüme kararlarını yönlendirmesini sağladı. [2]

1865 sonrasında büyümeyi finanse etmek için yoğun biçimde borçlandı, kârları yeniden işletmeye yatırdı. Dolayısıyla servetinin yükselişini yalnızca petrol talebiyle açıklamak, finansman tercihlerinin etkisini eksik bırakır. Rockefeller, kazancı işletmeye geri aktarırken borçlanmayı da genişleme için kullandı. [3]

John D. Rockefeller nasıl zengin oldu: Maliyetleri nasıl düşürdü?

Rockefeller, rafinerinin maliyetlerini azaltmak amacıyla kendi fıçı atölyesini kurarak üretimin kapsamını genişletti. Fıçı yapımında kullanmak üzere akmeşe orman arazileri de satın aldı. Böylece petrolün işlenmesine eşlik eden ambalaj giderlerini işletme içinde ele aldı. [3]

Fıçı atölyesi ve orman arazileri, maliyet denetiminin yalnızca rafineri işlemleriyle sınırlanmadığını gösteriyor. Rockefeller, ürünün taşınmasında kullanılan kabın üretimine kadar uzanan yatırımlar yapıyordu. Bu tercihler, rafinaj gelirleriyle birlikte giderlerin yönetimini de zenginleşme hikâyesinin parçasına dönüştürdü. [3]

Standard Oil’in büyümesindeki diğer maliyet avantajı, demiryollarıyla yapılan özel taşıma anlaşmalarından doğdu. Düşük taşıma ücretleri ve gizli geri ödemeler, şirketin rakiplerine karşı avantaj kazanmasını sağladı. Burada üretim giderleriyle taşıma koşullarını birlikte değerlendirmek, büyümenin mekanizmasını anlamayı kolaylaştırır. [6]

Siz bir siparişin toplam bedelini hesaplarken teslimat ücretini de dikkate alırsınız. Standard Oil açısından demiryoluna ödenen ücretler de petrol işinin maliyetleri arasındaydı. Ancak şirketin özel anlaşmaları ve gizli geri ödemeleri, rakiplerle rekabetindeki avantajını artırıyordu. [6]

Rockefeller’ın işletmesi, gazyağının yanında parafin, benzen ve petrolatum gibi ürünleri de değerlendiriyordu. Merhem yapımında kullanılan petrolatum, rafineri çıktılarından gelir sağlama yaklaşımının somut örneklerinden biriydi. Böylece maliyetleri düşürme çabası, farklı rafineri ürünlerini değerlendirme tercihiyle birlikte yürüyordu. [3]

Standard Oil petrol imparatorluğuna nasıl dönüştü?

Rockefeller, kardeşi ve iş ortaklarıyla Standard Oil Company’yi 10 Ocak 1870’te kurdu. Şirket, William Rockefeller, Samuel Andrews, Henry M. Flagler ve Stephen V. Harkness’ın katılımıyla örgütlendi. Kuruluş sermayesi 1 milyon dolardı; büyüme artık bu şirket yapısı üzerinden ilerliyordu. [1][2]

Standard Oil, 1872’ye gelindiğinde Cleveland’daki rafineri işletmelerinin neredeyse tamamını satın almıştı. Aynı dönemde New York metropol bölgesindeki iki rafineri de satın alınan işletmeler arasındaydı. Bu satın almalar, şirketin büyümesinde rakip işletmeleri bünyesine katmasının yerini gösteriyor. [2]

Kuruluşundan yaklaşık on yıl sonra Standard Oil, ABD petrol rafinaj kapasitesinin yüzde 90’ını kontrol ediyordu. Buradaki ölçü rafinaj kapasitesidir; oranı değerlendirirken petrolün işlenmesi aşamasını esas almak gerekir. Cleveland’da başlayan işletme, bu ölçüyle ülke çapında baskın bir konuma ulaşmıştı. [7]

Ocak 1882’de hazırlanan tröst anlaşması, Ohio Standard dahil 40 şirketin hisselerini kapsıyordu. Bu hisselerin kontrolü dokuz mütevelliye verilerek şirketlerin yönetimi aynı merkezde toplandı. Tröst yapısı, ayrı şirketlerin hisseleri üzerinden ortak kontrol kurulmasını mümkün kılıyordu. [7]

Ohio eyaletinin açtığı dava sonucunda, 1892’de tröstün Ohio’daki yapısının dağıtılmasına karar verildi. Standard Oil, 1899’da New Jersey şirketini diğer şirketlerin hisselerini tutan holdinge dönüştürdü. Bu nedenle 1892 kararıyla 1911’deki parçalanmayı aynı olay olarak değerlendirmemek gerekir. [7]

Standard Oil neden parçalandı?

Standard Oil’in rekabet yöntemlerine yönelik tepki, Ida Tarbell’ın araştırmasıyla daha geniş kamuoyuna taşındı. Tarbell’ın The History of the Standard Oil Company çalışması 1904’te kitaplaştı. Araştırma, şirketin rekabet uygulamalarını gündeme getirerek Standard Oil’e karşı tepkiyi büyüttü. [6]

ABD Adalet Bakanlığı, 1906’da Standard Oil’e Sherman Yasası’nı ihlal ettiği gerekçesiyle dava açtı. Federal mahkeme 1909’da şirketin dağıtılmasına hükmederken süreç Yüksek Mahkeme önüne taşındı. Böylece kamuoyundaki tartışmaya, şirket yapısını doğrudan hedefleyen federal dava eşlik etti. [6]

ABD Yüksek Mahkemesi, 15 Mayıs 1911’de Standard Oil birleşiminin eyaletler arası petrol ticaretini makul olmayan biçimde kısıtladığına hükmetti. Mahkeme, birleşimin 1890 tarihli Sherman Antitröst Yasası’na aykırı olduğuna karar verdi. [4]

Mahkeme, 1911 kararında Sherman Yasası’nı yorumlarken makullük kuralını da uyguladı. Bu yoruma göre yasa, bütün ticari kısıtlamaları değil, makul olmayan kısıtlamaları yasaklıyordu. Standard Oil’in parçalanmasını açıklayan hukuki gerekçe, şirket birleşiminin ticaret üzerindeki kısıtlayıcı etkisiydi. [4]

Yıkıcı fiyatlama iddiasını ise mahkemenin gerekçesiyle aynı kesinlik düzeyinde sunmamak gerekir. İktisatçı John S. McGee, 1958 tarihli çalışmasında bu açıklamaya itiraz etti. Crandall ve Winston’ın çalışması, Standard Oil hakkındaki bu iktisadi tartışmayı aktarıyor. [8]

Aynı çalışmanın aktardığı verilere göre Standard Oil’in ABD rafinaj kapasitesindeki payı, 1899–1911 arasında yüzde 82’den yüzde 64’e düştü. Dolayısıyla parçalanma öncesindeki pazar payını, kuruluşundan yaklaşık on yıl sonraki yüzde 90’la karıştırmamalısınız. Bu oranlar farklı dönemlere aittir; Standard Oil’in konumunu karşılaştırırken tarihler birlikte okunmalıdır. [7][8]

Parçalanma Rockefeller’ın servetini nasıl etkiledi?

Standard Oil, 1911’deki antitröst kararı sonucunda 34 bağımsız şirkete ayrıldı. Rockefeller ve diğer hissedarlar, ayrılan şirketlerin her birinde mevcut paylarıyla orantılı hisseler aldı. Böylece şirketlerin ayrılması sonrasında Rockefeller’ın bu işletmelerdeki hissedarlığı devam etti. [1][9]

Siz 34 şirkete bölünmeyi okurken şirket yapısıyla kişisel serveti ayrı değerlendirebilirsiniz. Standard Oil’in ortak kontrol yapısı parçalandı, Rockefeller ise ayrılan şirketlerde hissedar kaldı. Bu ayrım, parçalanmanın neden servetini ortadan kaldırmadığını açıklayan somut bağlantıyı kurar. [1][9]

Standard Oil’in dağıtılmasından beş yıl sonra, 1916 tarihli gazeteler serveti hakkında manşetler yayımladı. Bu manşetler, Rockefeller’ın servetinin bir milyar dolara ulaştığını duyuruyordu. Dolayısıyla 1911 kararı, onun petrol şirketlerindeki hissedarlığının tamamen sona ermesi anlamına gelmedi. [1][9]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Rockefeller, 1855’te Folsom Mercantile College’daki altı aylık ticaret kursunu üç ayda tamamladı. Aynı yıl Cleveland’da muhasebeci yardımcısı olarak çalışmaya başladı. Ticaret eğitimiyle hesap tutma işi, petrol rafinerisine geçişinden önceki yaşamında yan yana duruyordu. [2][5]

Fıçı üretiminde kullanılan kereste, Cleveland’a gönderilmeden önce orman arazilerinde kurdurulan fırınlarda kurutuluyordu. Rockefeller bu yöntemle odunun taşıma ağırlığını azaltarak nakliye maliyetini düşürmeyi hedefliyordu. Böylece fıçı giderlerini denetleme çabası, kerestenin Cleveland’a gönderilmesinden önce başlıyordu. [3]

Rockefeller ve Flagler’ın katılmayı kabul ettiği South Improvement planı da taşıma avantajlarıyla ilgiliydi. Plan, dışarıdaki rafinerilerin sevkiyatlarından katılımcılara da ödeme aktarılmasını öngörüyordu. Ancak üreticilerin boykotu sonucunda 1872’de uygulanamadan çöktü; bunu gerçekleşmiş bir uygulama saymamak gerekir. [3]

Kısa kronoloji

1. 8 Temmuz 1839 John Davison Rockefeller, New York eyaletindeki Richford’da doğdu. [10]
2. Eylül 1855 Cleveland’da muhasebeci yardımcısı olarak çalışmaya başladı. [5]
3. 1859 Maurice B. Clark ile komisyonculuk ortaklığı kurdu. [2]
4. 1863 Cleveland’da Clark ve Andrews ile rafinaj işine girdi. [2]
5. 1865 Ortak rafineriyi 72.500 dolara satın alarak kontrolü aldı. [2]
6. 10 Ocak 1870 Standard Oil Company, Rockefeller ve ortakları tarafından kuruldu. [1]
7. Ocak 1882 Tröst anlaşmasıyla 40 şirketin hisselerinin kontrolü dokuz mütevelliye verildi. [7]
8. 1892 Ohio eyaletinin açtığı dava, tröstün Ohio’daki yapısının dağıtılması kararıyla sonuçlandı. [7]
9. 1899 New Jersey şirketi, diğer şirketlerin hisselerini tutan holdinge dönüştürüldü. [7]
10. 1904 Ida Tarbell’ın Standard Oil hakkındaki araştırması kitap olarak yayımlandı. [6]
11. 1906 ABD Adalet Bakanlığı, Standard Oil hakkında antitröst davası açtı. [6]
12. 1909 Federal mahkeme, Standard Oil’in dağıtılması yönünde karar verdi. [6]
13. 15 Mayıs 1911 Yüksek Mahkeme, Standard Oil birleşiminin ticareti makul olmayan biçimde kısıtladığına ve Sherman Yasası’na aykırı olduğuna karar verdi. [4]
14. 1911 Standard Oil, antitröst kararı sonucunda 34 bağımsız şirkete ayrıldı. [1]
15. 1916 Gazete manşetleri, Rockefeller’ın servetinin bir milyar dolara ulaştığını duyurdu. [1]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Library of Congress — Standard Oil Established guides.loc.gov
2. Rockefeller Archive Center — John D. Rockefeller rockarch.org
3. PBS American Experience — Biography: John D. Rockefeller, Senior pbs.org
4. ABD Yüksek Mahkemesi kararı — Standard Oil Co. of New Jersey v. United States, 221 U.S. 1 supreme.justia.com
5. Case Western Reserve University — Rockefeller, John D case.edu
6. Supreme Court Historical Society — Standard Oil Company v. United States civics.supremecourthistory.org
7. Case Western Reserve University — BP America case.edu
8. Crandall ve Winston — Does Antitrust Policy Improve Consumer Welfare? brookings.edu
9. Wikipedia — John D. Rockefeller en.wikipedia.org
10. Vikipedi — John D. Rockefeller tr.wikipedia.org

Görsel: Portrait of J. D. Rockefeller.jpg — Published by Scientific American Compiling Dep't, New York. , Public domain