Con Cey (John Jay) ABŞ-nin ilk baş hakimi, diplomat və «Federalist» məqalələrinin müəlliflərindən biri idi. Prezident Corc Vaşinqton (George Washington) onu 1794-cü ildə Britaniya (Britanya) ilə danışıqlara göndərdi. Hərbi məntəqələr, ticarət, ələ keçirilmiş gəmilər və donanmada məcburi xidmətlə bağlı mübahisələr sülhü təhlükəyə atırdı. Danışıqların sonunda bağlanan müqavilə bir neçə mübahisəni həll etdi. Lakin bəzi ticarət əlaqələrini məhdudlaşdırdığı və amerikalı dənizçilərin zorla hərbi xidmətə cəlb edilməsini dayandırmadığı üçün etiraz doğurdu.
Cey bundan əvvəl Britaniyanın Amerika müstəqilliyini tanımasını təmin edən 1783-cü il Paris müqaviləsinin (Paris Antlaşması) danışıqlarına kömək etmişdi. Lakin onun Britaniya ilə sonrakı razılaşması fikir ayrılığı yaratdı. Köləliyin mərhələli ləğvini dəstəkləməsi də özünün kölə saxlaması ilə yanaşı mövcud idi. Siz bu əlaqələri izlədikcə onun fəaliyyətində diplomatiyanı, federal hakimiyyəti və azadlığa bağlılığının sərhədlərini görə bilərsiniz.
Con Cey baş hakim olmamışdan əvvəl kim idi?
Cey Qriqorian təqvimi (Gregoryen takvimi) ilə 23 dekabr 1745-ci ildə Nyu-York şəhərində (New York) doğulub. Həmin dövrdə işlədilən Yuli təqvimində (Jülyen takvimi) doğum tarixi 12 dekabr kimi qeydə alınmışdı. O, sonradan Kolumbiya Universiteti (Columbia Üniversitesi) adlanan Kral Kollecini (King’s College) 1764-cü ildə bitirdi. 1768-ci ildə vəkillik fəaliyyətinə buraxıldı.
Onun ilk ictimai fəaliyyəti konstitusiya hazırlanmasını və hakimliyi birləşdirirdi. Cey Nyu-Yorkun 1777-ci il konstitusiyasının hazırlanmasında mühüm rol oynadı. 1777-ci ildən 1779-cu ilədək ştatın Ali Məhkəməsinin ilk baş hakimi oldu. 1778–1779-cu illərdə Kontinental Konqresə (Kıta Kongresi) də sədrlik etdi.
Cey 1789-cu ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarının (Amerika Birleşik Devletleri) ilk baş hakimi oldu və 1795-ci ilədək bu vəzifədə qaldı. Deməli, Britaniyaya səfəri zamanı o, hələ də ölkənin məhkəmə hakimiyyətinə rəhbərlik edirdi. Həmin vaxtadək Konqresə rəhbərlik, xarici danışıqlar və xarici işlər katibi vəzifəsində çalışma təcrübəsi də qazanmışdı.
Con Cey Amerika müstəqilliyinin diplomatik tanınmasına necə kömək etdi?
Konqres Ceyi 1779-cu ildə İspaniyaya (İspanya) göndərdi. Lakin o, burada diplomatik tanınma əldə edə bilmədi. İspaniya ABŞ-ni 20 fevral 1783-cü ildə Uilyam Karmayklı (William Carmichael) diplomatik nümayəndə kimi qəbul edərkən tanıdı. Buna görə Ceyin İspaniya missiyasını Britaniyadan tanınma əldə edilməsindəki rolundan ayırmaq lazımdır.
3 sentyabr 1783-cü ildə Cey Con Adams (John Adams) və Bencamin Franklinlə (Benjamin Franklin) birlikdə ABŞ adından Paris müqaviləsini imzaladı. Razılaşmanı imzalayan üç amerikalı danışıqçı bunlar idi. Müqavilənin birinci maddəsi kral III Corcun (III. George) 13 Amerika ştatını azad, suveren və müstəqil kimi tanımasını nəzərdə tuturdu.
Bu maddə sizə Ceyin hansı nəticənin əldə olunmasına kömək etdiyini dəqiq göstərir. Britaniyanın tanınması sülh müqaviləsinin özündə yazılmışdı. Onun diplomatik fəaliyyətinə həm İspaniyadakı uğursuz cəhd, həm də Britaniyanın Amerika müstəqilliyini qəbul etdiyi razılaşmada iştirak daxil idi.
Cey 1784-cü ilin iyulunda Amerikaya qayıdanda yoxluğunda xarici işlər katibi seçildiyini öyrəndi. Beləliklə, Paris razılaşmasından sonra da başqa ölkələrlə münasibətlər üzrə işi davam etdi.
«Federalist» məqalələrində hansı fikirləri müdafiə edirdi?
Cey 85 «Federalist» (Federalist Yazılar) məqaləsindən beşini yazıb: 2, 3, 4, 5 və 64 nömrəli məqalələri. O, Hamilton (Hamilton) və Medisonla (Madison) birlikdə ortaq Publius (Publius) təxəllüsü ilə çıxış edirdi. Ceyin məqalələri milli birliyi təhlükəsizlik və diplomatiya ilə əlaqələndirirdi.
2 nömrəli «Federalist» məqaləsində Cey amerikalıların ayrı-ayrı konfederasiyalara bölünmək əvəzinə vahid federal hökumət altında birləşməsini müdafiə edirdi. 3 nömrəli məqalədə bu fikrin beynəlxalq nəticələrini açıqlayırdı. Onun fikrincə, vahid milli hökumət müqavilələri və beynəlxalq hüququ 13 ayrı ştatdan daha ardıcıl tətbiq edə bilərdi. Bu ardıcıllıq müharibəyə səbəb olan halları azaldardı.
5 nömrəli «Federalist» məqaləsi parçalanmanın təhlükələrinə həsr olunmuşdu. Cey Amerikanın üç və ya dörd dövlətə bölünməsinin qarşılıqlı qısqanclığı, sərhəd mübahisələrini və rəqabət aparan xarici ittifaqları gücləndirəcəyini bildirirdi. Beləliklə, onun birlik lehinə arqumentləri ayrı-ayrı Amerika hökumətlərinin xarici güclərlə qura biləcəyi münasibətləri də əhatə edirdi.
7 mart 1788-ci il tarixli 64 nömrəli «Federalist» məqaləsində Cey prezidentin iclasda iştirak edən senatorların üçdə ikisinin razılığı ilə müqavilə bağlamaq səlahiyyətini müdafiə edirdi. O, diplomatik danışıqlarda məxfiliyin və sürətin vacibliyini də əsaslandırırdı. Bu arqumentlər həm müqavilə bağlamaq səlahiyyətinin kimdə olmasına, həm də danışıqların necə aparılmasına aid idi.
1794-cü il Cey müqaviləsi nəyi həll etməli idi və niyə mübahisə yaratdı?
Vaşinqton yeni müharibənin nəticələrindən çəkindiyi üçün Ceyi 1794-cü ilin aprelində Britaniyaya göndərdi. Britaniya şimaldakı qalaları boşaltmamışdı. Amerikanın ticarətini məhdudlaşdırır, Amerika gəmilərini ələ keçirir və dənizçiləri zorla öz donanmasına cəlb edirdi. Vəzifədə olan baş hakimin xaricə göndərilməsi qərarının arxasında bu konkret mübahisələr dayanırdı.
Amerika və Britaniya nümayəndələri Cey müqaviləsini (Jay Antlaşması) 19 noyabr 1794-cü ildə imzaladılar. Məqsəd müstəqillik dövründən qalan fikir ayrılıqlarını həll etmək idi. Britaniya şimal-qərbdəki hərbi məntəqələrini boşaltmalı, ABŞ isə ticarətdə ən əlverişli rejim statusu almalı idi. Bununla belə, razılaşma Britaniyanın Vest-Hind adaları (Britanya Batı Hint Adaları) ilə ticarətə ciddi məhdudiyyətlər qoyurdu.
Müqavilə bir neçə başqa mübahisə üçün də arbitraj mexanizmləri yaratdı. Bunlar Men (Maine) ilə Britaniyanın Kanada əraziləri (Kanada) arasındakı sərhədi, İnqilabdan əvvəlki borcları və Amerika gəmilərinin ələ keçirilməsindən doğan tələbləri əhatə edirdi. Beləliklə, müqavilənin müddəaları hərbi məntəqələr və ticarət imkanları ilə məhdudlaşmırdı.
Siz nə vaxtsa bir müqavilənin faydalı maddələrini onun həll etmədiyi problemlə müqayisə etmisinizsə, burada tarixi bir bənzərlik görə bilərsiniz. Razılaşma gəmilərin ələ keçirilməsinə dair tələblərə baxılması üçün prosedurlar müəyyənləşdirdi. Lakin dənizçilərin zorla donanmaya cəlb edilməsini dayandırmadı. Həll olunmamış bu məsələ Ceyin razılaşmasına yönələn tənqidlərdən birinə çevrildi.
Başqa bir tənqid kölə sahiblərinə təzminatla bağlı idi. Müqavilə müharibə zamanı britaniyalıların apardığı kölələşdirilmiş insanlar üçün sahiblərinə ödəniş edilməsini təmin etmədi. Bu etiraz sahiblərin kölələşdirdikləri insanlar üzərində irəli sürdükləri maliyyə tələblərinə aid idi.
1795-ci ildə əksəriyyəti Ceffersonçu respublikaçılar (Jeffersoncu Cumhuriyetçiler) olan əleyhdarlar şərtlərin yenidən müzakirə edilməsini tələb edirdilər. Federalist senatorlar mövcud razılaşmanın təsdiqini dəstəkləyirdilər. Senat müqaviləni 24 iyun 1795-ci ildə 20 lehinə, 10 əleyhinə səslə təsdiqlədi.
Vaşinqton bu güzəşti Britaniya ilə sülhü qorumağın və ABŞ-yə güclənmək üçün vaxt qazandırmağın bədəli sayırdı. Çatışmazlıqlarına baxmayaraq müqaviləni dəstəkləməsi bu mövqedən irəli gəlirdi. Mübahisənin mərkəzində belə bir sual dayanırdı: müqavilənin həll etdiyi məsələlər və ticarət müddəaları onun həll etmədiyi problemləri qəbul etməyə dəyərdimi?
Köləliyin ləğvini dəstəkləməsi ilə özünün kölə saxlamasını necə anlamaq olar?
Cey 1785-ci ildə Nyu-York Köləlikdən Azadetmə Cəmiyyətinin (New York Azat Etme Derneği) yaradılmasına kömək etdi və onun sədri oldu. Cəmiyyət köləliyə qarşı çalışırdı, amma üzvlərinin kölə saxlamasına icazə verirdi. Buna görə üzvlük və rəhbərlik Ceydən özünün köləlikdə iştirakına son qoymağı tələb etmirdi.
Onun ev təsərrüfatında 1800-cü ildə beş, 1810-cu ildə isə bir kölələşdirilmiş insan vardı. Siz onun köləliyə qarşı ictimai mövqeyini qiymətləndirərkən bu rəqəmləri də nəzərə almalısınız. Köləliyə qarşı təşkilatdakı fəaliyyəti ilə evində insanların kölə saxlanması yanaşı davam edirdi.
Benua (Benoit) ilə bağlı hadisə Ceyin azadlığı hansı şərtlərə bağladığını göstərir. Cey onu 1779-cu ildə satın aldı və 1784-cü ildə azad etmə planı hazırladı. Benuadan əvvəlcə öz əməyi ilə alış xərcini ödəməyi tələb etdi. Azadlıq Ceyin qoyduğu maliyyə şərtinin yerinə yetirilməsindən asılı idi.
Cey kölələşdirdiyi insanları onların xidməti onun xərcini ödədikdən sonra azad etməyi müdafiə edirdi. Kolumbiya Universitetinin qiymətləndirməsi bu məntiqin ağdərililərin maliyyə maraqlarını azadlıq hüququndan üstün tutduğunu vurğulayır. Onun köləliyə qarşı bəyan etdiyi mövqe bu şərtlə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Ceyin qubernatorluğu dövründə Nyu-York 1799-cu ildə köləliyin mərhələli ləğvi haqqında qanun qəbul etdi. Bununla belə, köləlik ştatda 1827-ci ilədək qanuni qaldı. Mərhələli azadetməni dəstəkləməsi konkret siyasi mövqe idi. Lakin bu, Nyu-Yorkda kölələşdirilmiş hər kəsin dərhal azad edilməsi demək deyildi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Cey Kontinental Konqresin nümayəndəsi idi. Lakin İstiqlaliyyət Bəyannaməsi (Bağımsızlık Bildirgesi) qəbul ediləndə orada deyildi. Buna görə onu imzalayanlar arasında yer almadı. Müstəqilliyin sülh razılaşması ilə təsbit olunmasındakı rolu diplomatiya ilə, o cümlədən 1783-cü il Paris müqaviləsinə atdığı imza ilə bağlı idi.
Kolumbiya Universitetinin sərgisinə görə, 85 «Federalist» məqaləsi arasında qaralamaları günümüzədək gəlib çatanlar yalnız Ceyin yazdıqlarıdır. Onun töhfəsi beş məqalədən ibarət idi. Lakin bu qaralamalar toplunun qorunub saxlanmış materialları arasında xüsusi yer tutur.
1794-cü ildə Ceyin danışıqlardakı mövqeyini Hamiltonla bağlı bir hadisə də çətinləşdirdi. Hamilton britaniyalılara ABŞ-nin Danimarka (Danimarka) və İsveçin (İsveç) silahlı bitərəflik təşəbbüsünə qoşulmayacağını bildirdi. Bu, müqavilə danışıqlarında Ceyin qarşı tərəfə təsir imkanlarını zəiflətdi.
Xronologiya
- 1745: Qriqorian təqvimi ilə 23 dekabrda Nyu-York şəhərində doğuldu.
- 1764: Kral Kollecini bitirdi.
- 1768: Vəkillik fəaliyyətinə buraxıldı.
- 1777: Nyu-York konstitusiyasının hazırlanmasına kömək etdi və ştatın baş hakimi oldu.
- 1778–1779: Kontinental Konqresin sədri oldu.
- 1779: Diplomatik missiya ilə İspaniyaya göndərildi.
- 1783: 3 sentyabrda Paris müqaviləsini imzaladı.
- 1784: İyulda Amerikaya qayıtdı və yoxluğunda xarici işlər katibi seçildiyini öyrəndi.
- 1785: Nyu-York Köləlikdən Azadetmə Cəmiyyətinin yaradılmasına kömək etdi.
- «Federalist» məqalələri: Toplunun 85 məqaləsindən beşini yazdı.
- 1789–1795: ABŞ-nin ilk baş hakimi oldu.
- 1794: Cey müqaviləsi 19 noyabrda imzalandı.
- 1795: Senat müqaviləni 24 iyunda təsdiqlədi.
- 1795–1801: Nyu-Yorkun qubernatoru oldu.
- 1799: Nyu-York köləliyin mərhələli ləğvi haqqında qanun qəbul etdi.
- 1801: Dövlət vəzifələrindən ayrılaraq Bedford (Bedford) malikanəsinə çəkildi.
- 1827: Nyu-Yorkda köləliyə son qoyuldu.
- 1829: 17 mayda, 83 yaşında vəfat etdi.
Tez-tez verilən suallar
Vaşinqton Britaniya missiyası üçün niyə baş hakimi seçdi?
Vaşinqton müharibənin nəticələrindən çəkinirdi və Ceyi 1794-cü ilin aprelində göndərdi. Ceyin diplomatik təcrübəsi vardı. O, 1783-cü il Paris müqaviləsinin danışıqlarında da iştirak etmişdi.
Ceyin müqaviləsi Britaniyanın amerikalı dənizçiləri zorla öz donanmasına cəlb etməsini dayandırdımı?
Xeyr. Razılaşma bu təcrübəni dayandırmadı. Bu çatışmazlıq ticarət məhdudiyyətləri və kölə sahiblərinin tələb etdiyi təzminatın əldə edilməməsi ilə yanaşı müqaviləyə yönələn tənqidlərdən biri idi.
Cey neçə «Federalist» məqaləsi yazıb?
Cey beş məqalə yazıb: 2, 3, 4, 5 və 64 nömrəli məqalələri. Tam toplu Cey, Hamilton və Medisonun ortaq Publius təxəllüsü ilə dərc etdirdiyi 85 məqalədən ibarət idi.
Cey köləliyin ləğvini dəstəkləyəndə kölələşdirdiyi hər kəsi azad etdimi?
Onun ev təsərrüfatında 1800-cü ildə hələ də beş, 1810-cu ildə isə bir kölələşdirilmiş insan vardı. Benua üçün hazırladığı azadetmə planı azadlıqdan əvvəl alış xərcinin əməklə ödənilməsini tələb edirdi.
Mənbələr
- Vikipediya — Con Cey en.wikipedia.org
- Kolumbiya Universiteti — Con Ceyin qısa bioqrafiyası columbia.edu
- Viskonsin–Medison Universiteti — Con Cey csac.history.wisc.edu
- ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi Ofisi — İspaniya history.state.gov
- ABŞ Milli Arxivləri — Paris müqaviləsi (1783) archives.gov
- Kolumbiya Universitetinin Kitabxanaları — Milli hökumətin yaradılması online-exhibitions.library.columbia.edu
- Yel Hüquq Məktəbi, Avalon Layihəsi — «Federalist», № 2 avalon.law.yale.edu
- Yel Hüquq Məktəbi, Avalon Layihəsi — «Federalist», № 3 avalon.law.yale.edu
- Yel Hüquq Məktəbi, Avalon Layihəsi — «Federalist», № 5 avalon.law.yale.edu
- Yel Hüquq Məktəbi, Avalon Layihəsi — «Federalist», № 64 avalon.law.yale.edu
- Türkcə Vikipediya — Con Cey tr.wikipedia.org
- ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi Ofisi — Con Ceyin müqaviləsi, 1794–95 history.state.gov
- ABŞ Senatı — Müqavilələr haqqında: tarixi icmal senate.gov
- Kolumbiya Universitetinin Kitabxanaları — Con Cey columbiaandslavery.columbia.edu
FAQ
Baş hakim Britaniya ilə niyə danışıqlar aparırdı?
Vaşinqton Britaniya ilə müharibənin nəticələrindən çəkindiyi üçün Ceyi 1794-cü ilin aprelində danışıqlara göndərdi. Ceyin artıq diplomatik təcrübəsi vardı. O, 1783-cü il Paris müqaviləsinin danışıqlarında da iştirak etmişdi.
Cey müqaviləsi amerikalı dənizçilərin zorla hərbi xidmətə cəlb edilməsinə son qoydumu?
Xeyr. Müqavilə Britaniyanın amerikalı dənizçiləri zorla öz donanmasına cəlb etməsini dayandırmadı. Bu, razılaşmaya qarşı əsas tənqidlərdən biri idi.
Con Cey neçə «Federalist» məqaləsi yazıb?
Cey 85 məqalədən beşini yazıb: 2, 3, 4, 5 və 64 nömrəli məqalələri. O, Hamilton və Medisonla birlikdə Publius təxəllüsündən istifadə edirdi.
Con Ceyin kölələri vardımı?
Bəli. Nyu-York Köləlikdən Azadetmə Cəmiyyətinə rəhbərlik etməsinə və köləliyin mərhələli ləğvini dəstəkləməsinə baxmayaraq, onun ev təsərrüfatında 1800-cü ildə beş, 1810-cu ildə isə bir kölələşdirilmiş insan vardı.
Image: John Jay (Gilbert Stuart portrait).jpg — Gilbert Stuart, Public domain
