Nineviya (Ninova) İraqın (Irak) şimalında, Dəclənin (Dicle) şərq sahilində, Mosulun (Musul) tarixi mərkəzi ilə üzbəüz yerləşir. Onun sarayları Paul-Émile Bottanın 1842-ci ildə başladığı və Austen Henry Layardın davam etdirdiyi qazıntılar nəticəsində üzə çıxarılıb. Layard 1847-ci ildə Sinaxxeribin (Sanherib) Cənub-qərb sarayını aşkar edib. Aşşurbanipalın (Asurbanipal) gil lövhə toplularının böyük qrupları 1850-ci ildə burada, 1853-cü ildə isə Şimal sarayında tapılıb.
Bu sarayların otaqları ədəbiyyatı, tibbi bilikləri və hökmdar qeydlərini necə qoruyub saxlayıb? Cavab Sinaxxeribin tikinti proqramını, Aşşurbanipalın toplularını və e.ə. 612-ci ildəki dağıntını bir-birinə bağlayır. Siz kəşflərin izini iki əsas təpədən ayrı-ayrı lövhələrə qədər izləsəniz, tanış «Aşşurbanipal kitabxanası» ifadəsinin daha dəqiq arxeoloji tarixçəsini görəcəksiniz.
Nineviya indiki Mosulun harasındadır?
Nineviyanın iki əsas təpəsi Kuyuncuq (Koyuncuk) və Nəbi Yunusdur (Nebi Yunus). Hər ikisi qədim şəhərin divarları daxilində idi. İndi isə hər ikisi genişlənən Mosul şəhərinin ərazisindədir. Buna görə məkan barədə yalnız «İraqın şimalı» demək kifayət etmir. Qalıqlar indiki şəhərin bir hissəsidir və çayın o tayında, onun tarixi mərkəzi ilə üzbəüz yerləşir.
Nineviyanın ən qədim məskunlaşma sahəsi Kuyuncuqdadır. Burada yaşayışın tarixi e.ə. VII minilliyə gedib çıxır. Sinaxxeribin Cənub-qərb sarayı və onun nəvəsi Aşşurbanipalın Şimal sarayı da bu təpədədir. Həmin hökmdar tikililəri ərazinin uzun məskunlaşma tarixinin xeyli sonrakı mərhələsinə aiddir.
Nəbi Yunus hökmdarın tikinti proqramında başqa rol oynayırdı. Sinaxxerib buradakı hərbi obyekti döyüş atlarının təlimi və yürüşlərdən gətirilən xəracın saxlanması üçün yenidən qurmuşdu. Oğlu Asarhaddon (Esarhaddon) e.ə. 680–669-cu illəri əhatə edən hakimiyyəti dövründə saray və hərbi kompleksi genişləndirmişdi.
Sinaxxeribin dövründə saraylar, divarlar və su infrastrukturu necə inkişaf etdirildi?
Nineviya Sinaxxeribin e.ə. 704–681-ci illərdəki hakimiyyəti dövründə Assuriya (Asur) imperiyasının paytaxtına çevrildi. E.ə. VII əsrdə, ən qüdrətli çağında şəhər təxminən 775 hektar ərazini tuturdu. Onu təxminən 12 kilometr uzunluğunda divarlar qoruyurdu. Bu rəqəmlər sarayların divarlarla əhatələnmiş böyük şəhər ərazisində yerləşdiyini göstərir.
Təxminən e.ə. 700-cü ildə Sinaxxerib yeni küçələr və meydanlar saldı, Cənub-qərb sarayını tikdirdi. Sarayda ən azı 80 otaq vardı. Hökmdar onu «Tayı-bərabəri olmayan saray» adlandırırdı. Binanı onun hərbi yürüşlərini təsvir edən daş relyeflər bəzəyirdi.
Qazıntılarda üzə çıxarılmış otaqların sayına diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Layardın 1849–1851-ci illərdəki işləri Cənub-qərb sarayında salamat qalmış 72 otağı üzə çıxardı. Bu rəqəm həmin qazıntılarda aşkar edilənləri göstərir. Ən azı 80 otaq rəqəmi isə sarayın ümumi ölçüsünə aiddir. Siz hər iki rəqəmə rast gəlirsiniz, çünki onlar eyni binanın müxtəlif ölçülərini ifadə edir.
Sinaxxeribin su sistemi saraydan və şəhər divarlarından kənara uzanırdı. Kanal şəbəkəsi Nineviyanı və ətrafını su ilə təmin edirdi. Su kəməri körpüləri, qayada açılmış tunellər və Xinis (Hınıs) kimi yerlərdəki hökmdar kitabələri bu şəbəkə ilə bağlı idi. Beləliklə, paytaxtın inkişafı ətraf ərazilərdə görülən işləri də əhatə edirdi.
Çikaqo Universitetinin (Chicago Üniversitesi) tədqiqatları Cervan (Jerwan) su kəməri körpüsü ilə bağlı kanalın marşrutunu müəyyənləşdirdi. Kanal Qomel (Gomel) çayının dərəsindən Nineviyadan yuxarıdakı Xosr (Hosr) çayına qədər uzanırdı. Cervan Sinaxxeribin işləri ilə əlaqəli kanallar və tunellərlə birlikdə bu daha böyük su təchizatı sisteminin bir hissəsidir.
Aşşurbanipalın gil lövhə topluları necə tapıldı və hansı mətnləri əhatə edirdi?
İlk böyük gil lövhə qrupu Kuyuncuqdakı Cənub-qərb sarayının 40 və 41 nömrəli otaqlarından tapıldı. Tapıntı 1850-ci ilin mart–may aylarına aiddir. Saray Sinaxxeribə məxsus olsa da, bu lövhələr arasında Aşşurbanipalın toplularından materiallar vardı. Binanın hansı hökmdarla bağlı olması və lövhələrin kimə məxsusluğu ayrı-ayrı sübutlardır.
İkinci böyük qrup 1853-cü ilin sonlarında üzə çıxdı. Hormuzd Rassam onu yenə Kuyuncuqda, Aşşurbanipalın Şimal sarayında tapdı. İki saraydakı kəşflər göstərir ki, kolleksiyanın qazıntı tarixini tək bir otaqla və ya tək bir anla məhdudlaşdırmaq olmaz.
Britaniya Muzeyi (British Museum), təxminən 32,000 mixi yazılı gil lövhə və fraqment üçün «Aşşurbanipal kitabxanası» və «Kuyuncuq kolleksiyası» adlarını işlədir. Bunlar Nineviyanın müxtəlif yerlərindən tapılıb. Ümumi saya bütöv lövhələrlə yanaşı fraqmentlər də daxildir. Buna görə bu rəqəmi 32,000 bütöv əsər kimi başa düşmək olmaz.
Mətnlər falçılıq, sehr, tibb, ədəbiyyat və söz ehtiyatını əhatə edir. Aralarında inzibati sənədlər və yerli tarixi kitabələr də var. Yüzlərlə lövhənin sonunda mülkiyyət qeydləri yer alır. Bu qeydlərdə onların sahibinin hökmdar Aşşurbanipal olduğu açıq şəkildə bildirilir.
Bu mülkiyyət qeydlərinin gündəlik həyatla əlaqəsi var. Siz kitabınıza adınızı yazırsınızsa və ya üzərində qeyd olan sənədləri bir yerdə saxlayırsınızsa, sahibin göstərilməsinin məqsədini asanlıqla anlaya bilərsiniz. Nineviyada konkret sübut Aşşurbanipalın adını çəkən yüzlərlə lövhədəki ifadələrdir.
Kuyuncuqdan tapılmış bir lövhə Britaniya Muzeyində K.3375 nömrəsi ilə qeydiyyata alınıb. «Daşqın lövhəsi» kimi tanınan bu tapıntı «Gilqameş dastanı»nın (Gılgamış Destanı) XI lövhəsindəki Utnapiştim (Utnapiştim) hekayəsini qoruyub saxlayır. Britaniya Muzeyinin əməkdaşı George Smith 1872-ci ildə Nineviya lövhəsindəki Mesopotamiya (Mezopotamya) daşqın hekayəsini müəyyənləşdirdi.
Tarixlər kəşfin iki mərhələsini ayırır. Böyük lövhə qrupları 1850 və 1853-cü illərdə qazıntılarda tapılmışdı. Smith mətnin məzmununu 1872-ci ildə müəyyənləşdirdi. Gil əşyaları torpaqdan çıxarmaq və onların daşıdığı hekayəni tanımaq ayrı-ayrı nailiyyətlər idi.
Şəhər e.ə. 612-ci ildə necə süqut etdi və qalıqları necə araşdırıldı?
Babil (Babil) hökmdarı Nabopolassarın ordusu Nineviyaya qarşı midiyalılarla (Medler) birləşdi. Mühasirə e.ə. 612-ci ilin may–iyun aylarında başladı. Təxminən üç aydan sonra hücumçular iyul–avqust aylarında müdafiəni yardılar, şəhəri ələ keçirib taladılar.
Sarayların talan edilməsi zamanı baş verən yanğın gil lövhələri bərkidərək onların qorunmasına kömək etdi. Beləliklə, hökmdar tikililərinin dağıdılması sonralar onların qalıqları arasından çıxarılan əşyaların günümüzə çatmasına töhfə verdi. Bu, Nineviyanın süqutu ilə bu gün tədqiq edilə bilən lövhə topluları arasında birbaşa əlaqədir.
Dağıntı bütün yaşayışa son qoymadı. Nabu məbədindəki təmir işləri və Sinaxxeribin sarayından istifadənin davam etməsi e.ə. 612-ci ildən sonrakı məskunlaşmanın arxeoloji sübutlarıdır. Buna görə şəhərin tutulmasını və tamamilə tərk edilməsini eyni hadisə saymaq olmaz.
Müasir qazıntılar Fransanın (Fransa) Mosuldakı vitse-konsulu Paul-Émile Bottanın 1842-ci ildə Nineviyada işə başlaması ilə başlandı. Layard 1847-ci ildə Cənub-qərb sarayını üzə çıxardı. Britaniyanın (Britanya) İstanbuldakı səfiri Stratford Canningin maliyyə dəstəyi Layardın Assuriya qazıntılarına başlamasına imkan vermişdi. Bu tarixçəyə Türkiyə üzərindən yanaşan oxucular üçün İstanbul qazıntı tarixi ilə konkret əlaqə yaradır.
Araşdırmalar XIX əsrin böyük kəşflərindən sonra da davam etdi. Campbell Thompsonun 1920-ci və 1930-cu illərdəki qazıntıları lövhələr üzrə tədqiqatları genişləndirdi. İraqlı qruplar 1950-ci illərdən 1980-ci illərə qədər qazıntıları və lövhələr üzərində işi davam etdirdilər. Nineviya haqqında arxeoloji məlumatlar bu ardıcıl araşdırmalarla formalaşdı.
Xronologiya
- E.ə. VII minillik: Kuyuncuqdakı erkən məskunlaşmanın tarixi bu dövrə gedib çıxır.
- E.ə. 704–681-ci illər: Sinaxxeribin hakimiyyəti dövründə Nineviya Assuriya imperiyasının paytaxtına çevrilir.
- E.ə. 680–669-cu illər: Asarhaddon Nəbi Yunusdakı saray və hərbi kompleksi genişləndirir.
- E.ə. 612-ci il: Babil və Midiya qüvvələri təxminən üç aylıq mühasirədən sonra Nineviyanı ələ keçirib talayırlar.
- 1842: Botta Nineviyada qazıntılara başlayır.
- 1847: Layard Cənub-qərb sarayını üzə çıxarır.
- 1849–1851: Layardın qazıntıları sarayın salamat qalmış 72 otağını üzə çıxarır.
- 1850: İlk böyük gil lövhə qrupu 40 və 41 nömrəli otaqlardan tapılır.
- 1853: Rassam Şimal sarayında ikinci böyük qrupu tapır.
- 1872: Smith daşqın hekayəsini müəyyənləşdirir.
- 1933: Çikaqo Universitetinin qrupu Cervan su kəməri körpüsündə qazıntı aparır.
- 1950-ci illər–1980-ci illər: İraqlı qruplar qazıntıları və lövhə tədqiqatlarını davam etdirirlər.
- 2015–2018: Tədqiqatlar tibbi toplunun 12 traktat və 50 fəsildən ibarət quruluşunu müəyyənləşdirir.
Bələdçi kitablarında tapmayacağınız təfərrüatlar
İlk böyük gil lövhə qrupu 1850-ci ildə tapılanda Layard Xabur (Habur) bölgəsində idi. Onun yoxluğunda Nineviya qazıntılarına Toma Shishman rəhbərlik edirdi. Buna görə 40 və 41 nömrəli otaqlardakı kəşf həm də Shishmanın nəzarəti altında aparılan işlərin nəticəsidir.
Layardın 1849-cu ildə çıxmış Nineviya və onun qalıqları kitabı başqa bir adlandırma qarışıqlığı yaradır. Başlıqda Nineviya göstərilsə də, kitabın əsas qazıntı məkanı qədim Kalhu olan Nimrud idi. Siz kitabın adını onun təsvir etdiyi əsas məkanla qarışdırmamalısınız.
Cervanın daş tikilisinin funksiyasını müəyyənləşdirmək üçün də araşdırma lazım gəldi. Çikaqo Universiteti qrupunun 1933-cü ildə apardığı qazıntılar onun Sinaxxeribin hakimiyyəti dövrünə aid su kəməri körpüsü olduğunu aydınlaşdırdı. Bu müəyyənləşdirmə tikilini hökmdarın su infrastrukturu ilə əlaqələndirdi.
2015–2018-ci illərdəki tədqiqatlar Nineviya Tibb Ensiklopediyasının ümumilikdə 50 fəsildən ibarət 12 traktatı birləşdirən sistemli toplu olduğunu müəyyənləşdirdi. Beləliklə, Aşşurbanipalın kolleksiyasındakı tibbi materiallar arasında dəqiq daxili quruluşu olan bir əsər də vardı. Bu əsər lövhələrdə təmsil olunan digər mətn kateqoriyaları ilə yanaşı yer alırdı.
Tez-tez verilən suallar
Nineviya Türkiyədədirmi?
Nineviya İraqın şimalında, indiki Mosulun ərazisində, Dəclənin şərq sahilindədir. Əsas təpələri Kuyuncuq və Nəbi Yunusdur.
Nineviyada qazıntılarla üzə çıxarılmış iki əsas sarayı kim tikdirib?
Cənub-qərb sarayı Sinaxxeribə məxsus idi. Şimal sarayı onun nəvəsi Aşşurbanipala məxsus idi. Hər ikisi Kuyuncuqdadır.
Kitabxana kolleksiyasına neçə lövhə daxildir?
Britaniya Muzeyinin işlətdiyi ad Nineviyanın müxtəlif yerlərindən tapılmış təxminən 32,000 mixi yazılı gil lövhə və fraqmenti əhatə edir. Bu saya natamam parçalar da daxildir.
Lövhələr e.ə. 612-ci ildəki dağıntıdan salamat çıxdımı?
Çoxlu lövhə günümüzə çatıb. Talan zamanı baş verən yanğın gilin bərkiməsinə kömək edib. Böyük qruplar 1850-ci ildə Cənub-qərb sarayından, 1853-cü ildə isə Şimal sarayından çıxarılıb.
Mənbələr
- Wikipedia — Nineviya en.wikipedia.org
- Vikipedi — Ninova tr.wikipedia.org
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — Nineviya archeologie.culture.gouv.fr
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Nineviya və onun qalıqları metmuseum.org
- Nineviya Torpağı Arxeoloji Layihəsi — Assuriya kanalları terradininive.com
- Çikaqo Universiteti ISAC — Sinaxxeribin Cervandakı su kəməri körpüsü isac.uchicago.edu
- Nineviya, böyük şəhər — Daniele Morandi Bonacossi, fəsil 1; Marc Van De Mieroop, fəsil 49 sidestone.com
- Britaniya Muzeyi, Aşşurbanipal Kitabxanası Layihəsi — Qazıntılar başlayır oracc.museum.upenn.edu
- Britaniya Muzeyi, Aşşurbanipal Kitabxanası Layihəsi — Kitabxana nədir? oracc.museum.upenn.edu
- Britaniya Muzeyi, Google Arts & Culture vasitəsilə — Daşqın lövhəsi artsandculture.google.com
- Britaniya Muzeyi, Nineviya Tibb Layihəsi — NME nədir? oracc.museum.upenn.edu
FAQ
Nineviya bu gün harada yerləşir?
Nineviya İraqın şimalında, Dəclənin şərq sahilində, Mosulun tarixi mərkəzi ilə üzbəüz yerləşir. Əsas təpələri olan Kuyuncuq və Nəbi Yunus indiki Mosulun ərazisindədir.
Nineviyanın saraylarını kim aşkar edib?
Paul-Émile Botta Nineviyada qazıntılara 1842-ci ildə başlayıb. Austen Henry Layard 1847-ci ildə Sinaxxeribin Cənub-qərb sarayını üzə çıxarıb. Hormuzd Rassam isə 1853-cü ilin sonlarında Şimal sarayında ikinci böyük gil lövhə qrupunu tapıb.
Aşşurbanipalın kitabxanasında nə var idi?
Topluya falçılıq, sehr, tibb, ədəbiyyat və söz ehtiyatına dair mətnlərlə yanaşı, inzibati sənədlər və yerli tarixi kitabələr daxildir. Britaniya Muzeyinin bu kolleksiya üçün işlətdiyi ad Nineviyanın müxtəlif yerlərindən tapılmış təxminən 32,000 mixi yazılı lövhə və fraqmenti əhatə edir.
Nineviya e.ə. 612-ci ildən sonra tərk edilmişdimi?
Babil və Midiya qüvvələri tərəfindən tutulduqdan sonra Nineviya tamamilə tərk edilməyib. Nabu məbədində aparılmış təmir və Sinaxxeribin sarayından istifadənin davam etməsi sonrakı məskunlaşmanın arxeoloji sübutlarıdır.
Image: Nineveh, Indiana.jpg — Chris Flook, CC BY-SA 4.0
