Napolyon: Fransa’yı Yöneten Korsikalı ve Waterloo’daki Son

Napolyon’un ölüm kaydında doktoru boyunu ‘5 pied 2 pouce 4 ligne’ diye yazdı; onu ‘kısa’ sanmamızın tek nedeni bu üç kelimelik ölçüdür. Bu yazıda Korsikalı bir çocuğun nasıl Fransa imparatoru olduğunu, Waterloo’da neden kaybettiğini ve ölümüyle ilgili tartışmaların nereye vardığını okuyacaksınız.

Napolyon 1769’da Ajaccio’da doğdu, 1804’te Notre-Dame’da taç giydi ve 1821’de Atlantik’in ortasındaki bir adada öldü. Arada 1812’de 450 bin kişilik bir orduyu Rusya’da eritti ve 18 Haziran 1815’te Waterloo’da bitti.

Napolyon kimdir, nereli, nerede doğdu?

Napolyon 15 Ağustos 1769’da Korsika’nın Ajaccio kentinde Napoleone di Buonaparte adıyla doğdu. Cenova Cumhuriyeti adayı Fransa’ya bir yıl önce, 1768’de devretmişti. Yani bir yıl erken doğsaydı Fransız değil Cenovalı sayılacaktı.

Babası Carlo Buonaparte, annesi Maria Letizia Ramolino’ydu. Sekiz çocuğun ikincisiydi. 1779’da ağabeyi Joseph ile Fransa’ya gönderildi ve Brienne askerî okuluna girdi. Eylül 1784’te Paris’teki École Militaire’e geçti. Eylül 1785’te bu okuldan mezun olan ilk Korsikalı oldu. Sınav jürisinde matematikçi Pierre-Simon Laplace oturuyordu.

Toulon’dan 18 Brumaire’e: on yılda konsül

Genç topçu subayı 1793 Toulon kuşatmasında kilit tepeyi 18 Aralık’ta ele geçirdi. Bu başarı onu 24 yaşında tuğgeneral yaptı. 5 Ekim 1795’te Paris’teki kralcı ayaklanmayı topla bastırdı. 9 Mart 1796’da Joséphine de Beauharnais ile evlendi ve aynı ay İtalya Ordusu’nun başına geçti. İtalya seferinde 18 meydan savaşı dahil 67 çarpışma yaptı; 150.000 esir ve 540 top aldı.

1798 Mısır seferine 167 bilim insanı eşlik etti. Çalışmaları 1809’da Description de l’Égypte adıyla basıldı. Temmuz 1799’da Yüzbaşı Pierre-François Bouchard komutasındaki askerler Reşid yakınındaki Fort Julien’de Rosetta Taşı’nı buldu. Taş 1801 İskenderiye teslimiyle İngilizlere geçti ve 1802’den beri British Museum’da duruyor.

Napolyon’un ilk ciddi durağı bir Osmanlı kalesi oldu. 20 Mart – 21 Mayıs 1799 Akka kuşatmasında Cezzar Ahmed Paşa’nın yaklaşık 5.000 kişilik garnizonu ve Sidney Smith’in İngiliz filosu 12-13 bin kişilik Fransız ordusunu durdurdu. Fransızlar 2.300 ölü verdi; veba ayrıca 2.000 asker götürdü. Napolyon 1805’te şunu söyledi: Akka düşseydi kendini Doğu’nun imparatoru yapacak ve İstanbul üzerinden Paris’e dönecekti.

9 Kasım 1799’da, devrim takvimiyle 18 Brumaire’de, darbeyle Birinci Konsül oldu. 1800 halk oylamasının resmî sonucu 3.011.007 evet, 1.562 hayırdı.

Konsülden imparatora: Code Napoléon ve taç

21 Mart 1804’te Fransız Medeni Kanunu, yani Code Napoléon yürürlüğe girdi. Kanunu Tronchet, Portalis, Maleville ve Bigot de Préameneu’den oluşan dört kişilik komisyon yazdı. Napolyon oturumların çoğuna kendisi başkanlık etti. Bu kanun bugün hâlâ Fransa’da yürürlükte.

Bir yıl önce, 30 Nisan 1803’te Louisiana’yı ABD’ye 15 milyon dolara, yani 80 milyon franga satmıştı. Yaklaşık 2,14 milyon km² toprak ABD’nin yüzölçümünü neredeyse ikiye katladı.

Mayıs 1804’te 3.572.329 evet ve 2.579 hayır oyuyla imparator ilan edildi. 2 Aralık 1804’te Notre-Dame’da taç giydi.

Austerlitz’den Moskova’ya: zirve ve çöküş

Ekim 1805’te Trafalgar’da Fransız-İspanyol donanması yenildi. Aralık 1805’te karada Austerlitz zaferi geldi. Ekim 1806 Jena ve Haziran 1807 Friedland’ı Temmuz 1807 Tilsit Antlaşması izledi. Joséphine ile evliliği Ocak 1810’da feshedildi. 1 Nisan 1810’da Avusturya arşidüşesi Marie Louise ile evlendi; oğlu 20 Mart 1811’de doğdu.

24 Haziran 1812’de Neman Nehri’ni geçen Grande Armée’nin ilk dalgası 440-450 bin kişiydi. 14 Eylül’de boş ve yanan Moskova’ya girdi. 26-29 Kasım Berezina geçişinden sonra Neman’ın batısına yalnızca yaklaşık 75.000 asker dönebildi. 19 Ekim 1813 Leipzig’de 38.000 ölü-yaralı ve 15.000 esir verdi. Nisan 1814’te tahttan çekildi.

11 Nisan 1814 Fontainebleau Antlaşması onu 12.000 nüfuslu Elba’nın egemen hükümdarı yaptı ve yılda 2 milyon frank ödenek bağladı. Adada yol yaptırdı, demir madenlerini geliştirdi. 26 Şubat 1815’te yaklaşık 1.000 adam ve 7 gemiyle kaçtı. 1 Mart’ta Golfe-Juan’a çıktı, 20 Mart’ta Paris’e girdi. Yüz Gün başlamıştı. 12 Haziran’da yaklaşık 124.000 kişilik Kuzey Ordusu’yla Belçika’ya yürüdü.

Waterloo’da ne oldu?

Waterloo Muharebesi 18 Haziran 1815 Pazar günü, Brüksel’in güneyindeki Mont-Saint-Jean sırtında yapıldı. Yaklaşık 72-73 bin Fransız’a karşı Wellington’ın 68 bin kişilik ordusu vardı. Öğleden sonra yaklaşık 50 bin Prusyalı da alana geldi.

Gece yağan şiddetli yağmur zemini çamura çevirmişti. Napolyon bu yüzden saldırıyı geciktirdi; Wellington saati 10:00 olarak verir, başka kaynaklar 11:30 der. Prusyalılar 16:30’da Plancenoit yolunu açtı. İmparatorluk Muhafızı’nın 19:30 saldırısı püskürtülünce ‘La Garde recule’ (Muhafız geri çekiliyor) paniği yayıldı ve ordu çözüldü.

Bilanço ağırdı. Wellington’ın ordusu yaklaşık 17.000, Prusyalılar 6.600-7.000 kayıp verdi. Fransızlar 25.000 ölü-yaralı ve 8.000 esir bıraktı; en az 7.000 at öldü ya da yaralandı. Napolyon dört gün sonra, 22 Haziran 1815’te ikinci kez tahttan çekildi.

Bugün Waterloo’ya giderseniz 43 metrelik Aslan Tepesi’ne (Butte du Lion) çıkarsınız. Tepe, Hollanda Kralı I. Willem’in 1820 emriyle 1823-1826 arasında savaş alanından alınan 300.000 m³ toprakla yapıldı. 226 basamağın tepesindeki 28 tonluk aslan, efsanenin aksine top tuncundan değil dökme demirden.

Napolyon nerede öldü? Saint Helena ve arsenik tartışması

Ekim 1815’te 27 kişilik maiyetiyle Afrika kıyısına 1.870 km uzaktaki Saint Helena adasına vardı. 2.100 asker ve 10 gemilik filo onu korudu. 10 Aralık 1815’ten ölümüne dek Longwood House’da yaşadı.

5 Mayıs 1821’de Longwood House’da 51 yaşında öldü. 6 Mayıs otopsisi ölüm nedenini mide kanserinin yol açtığı iç kanama olarak kaydetti. 2021’de uluslararası bir gastrointestinal patolog ekibi aynı sonuca vardı.

Peki arsenik iddiası? 1961 saç analizi zehirlenme kuramını doğurdu. 2008’de Pavia Üniversitesi’nde nötron aktivasyonuyla incelenen saçlar, çocukluğundan ölümüne kadar benzer arsenik düzeyi taşıyordu. Dönem insanlarının saçında bugünün 100 katı arsenik bulunması çevresel kaynağa işaret etti. Zehirlenme reddedildi.

Naaşı 1840’ta adadan getirildi. 15 Aralık 1840’ta yaklaşık bir milyon kişinin katıldığı törenle Les Invalides’e defnedildi. 2 Nisan 1861’de kubbe altındaki kriptaya, porfir sanılan ama aslında kırmızı kuvarsitten yapılma lahde iç içe tabutlarla yerleştirildi. Fransa, Longwood House’u ve Mezar Vadisi’ni 1858’de 7.100 sterline satın aldı; ev bugün Fransa Dışişleri Bakanlığı’na ait bir müze.

Napolyon’un boyu gerçekten kısa mıydı?

Ölüm kaydında doktoru boyunu 5 pied 2 pouce 4 ligne yazdı. Eski Fransız inçi İngiliz inçinden büyüktü. Bu birimle hesaplanınca boyu 1,58 m değil, 1,68-1,70 m civarına çıkar; yani dönem ortalamasındaydı. Karşı görüş de var: Saint Helena’da İngiliz cetveliyle ölçülmüş olabilir ve bu 1,58 m’yi destekler. Kesin olan şu: ‘kısa Napolyon’ imgesi büyük ölçüde bir birim karışıklığına dayanıyor.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Şapka: Napolyon bicorne şapkasını herkesin aksine uçları omuzdan omuza gelecek şekilde, ‘en bataille’ takardı. Saray her çeyrek dört şapka sipariş etti; 1804-1815 arasında 120-160 şapka alındı, bugün yaklaşık 20’si kaldı. 19 Kasım 2023’te Fontainebleau’daki Osenat müzayedesinde bir şapka komisyonla 1,932 milyon euroya satıldı ve 2014’teki 1,884 milyon euroluk rekoru kırdı.
• II. Napolyon: Oğlu 22 Haziran – 7 Temmuz 1815 arasında yalnızca kâğıt üzerinde imparator sayıldı. Viyana’da ‘Franz’ adıyla Reichstadt Dükü olarak büyüdü ve 22 Temmuz 1832’de Schönbrunn’da 21 yaşında veremden öldü. Hitler 1940’ta kalıntılarını Les Invalides’e taşıttı; kalbi ve bağırsakları Habsburg geleneğince Viyana’da kaldı.
• III. Napolyon: Kardeşi Louis ile Hortense de Beauharnais’nin oğlu, yani yeğeni. Aralık 1848’de yüzde 74 oyla Fransa’nın ilk seçilmiş cumhurbaşkanı oldu. 2 Aralık 1851’de darbe yaptı, 2 Aralık 1852’de imparatorluğunu ilan etti; iki tarih de amcasının taç giydiği 2 Aralık’a denk geliyor. 1870 Sedan’da esir düştü, 9 Ocak 1873’te İngiltere’de Chislehurst’te öldü.

Kısa kronoloji

1. 15 Ağustos 1769 Ajaccio, Korsika’da doğdu
2. Aralık 1793 Toulon kuşatması, tuğgeneral oldu
3. 9 Mart 1796 Joséphine ile evlendi, İtalya Ordusu komutanı
4. 20 Mart – 21 Mayıs 1799 Akka kuşatması, Cezzar Ahmed Paşa karşısında geri çekildi
5. Temmuz 1799 Mısır’da Rosetta Taşı bulundu
6. 9 Kasım 1799 18 Brumaire darbesi, Birinci Konsül
7. 30 Nisan 1803 Louisiana’yı ABD’ye sattı
8. 21 Mart 1804 Code Napoléon yürürlüğe girdi
9. 2 Aralık 1804 Notre-Dame’da imparator olarak taç giydi
10. Aralık 1805 Austerlitz zaferi
11. 20 Mart 1811 Oğlu II. Napolyon doğdu
12. 24 Haziran 1812 Rusya seferi başladı; 14 Eylül Moskova; Kasım Berezina
13. 19 Ekim 1813 Leipzig yenilgisi
14. 11 Nisan 1814 Nisan’da tahttan çekildi; Fontainebleau Antlaşması’yla Elba’ya sürgün
15. 26 Şubat 1815 Elba’dan kaçtı; 20 Mart Paris (Yüz Gün)
16. 18 Haziran 1815 Waterloo yenilgisi; 22 Haziran ikinci feragat
17. 10 Aralık 1815 Saint Helena, Longwood House’a yerleşti
18. 5 Mayıs 1821 Longwood House’da öldü
19. 15 Aralık 1840 Naaşı Paris Les Invalides’e defnedildi
20. 2 Nisan 1861 Kuvarsit lahde, kriptaya yerleştirildi
21. 2008 Pavia saç analizi arsenik kuramını çürüttü

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia (EN) – Napoleon en.wikipedia.org
2. Vikipedi – Napolyon tr.wikipedia.org
3. Wikipedia (EN) – Rosetta Stone en.wikipedia.org
4. Wikipedia (EN) – Siege of Acre (1799) en.wikipedia.org
5. Wikipedia (EN) – Louisiana Purchase en.wikipedia.org
6. Wikipedia (EN) – Napoleonic Code en.wikipedia.org
7. Wikipedia (EN) – French invasion of Russia en.wikipedia.org
8. Wikipedia (EN) – Principality of Elba en.wikipedia.org
9. Wikipedia (EN) – Battle of Waterloo en.wikipedia.org
10. Wikipedia (EN) – Lion’s Mound en.wikipedia.org
11. Wikipedia (EN) – Longwood House en.wikipedia.org
12. Wikipedia (EN) – Death of Napoleon en.wikipedia.org
13. Physics World – Napoleon not murdered, say physicists physicsworld.com
14. Britannica – Napoleon as Pop Culture Icon britannica.com
15. Fondation Napoléon – Pierre Branda, Napoleon’s Hat napoleon.org
16. The Peninsula (AFP) – Napoleon’s hat sells for record 1.9 mn euros thepeninsulaqatar.com
17. Fondation Napoléon – Bullet point 27, the most visited place of Napoleonic memory napoleon.org
18. Wikipedia (EN) – Napoleon II en.wikipedia.org
19. Wikipedia (EN) – Napoleon III en.wikipedia.org
20. Wikipedia (EN) – Napoleon (2023 film) en.wikipedia.org
21. Wikipedia (EN) – Mille-feuille en.wikipedia.org
22. Fruit Varieties Journal (American Pomological Society), S. Brown 1987 journal.americanpomological.org

Görsel: Napoleon I of France by Andrea Appiani.jpg — Andrea Appiani, Public domain