Antički Pergam (turski: Bergama) nalazi se u Bergami, u turskoj pokrajini Izmir. Njegova akropola uzdiže se iznad ravnice Bakırçay. Na zapadnoj padini smješteno je pozorište za oko 10.000 gledalaca. Zasebni Asklepion razvio se kao svetište i centar za liječenje posvećen Asklepiju. Ovi lokaliteti zajedno otkrivaju kraljevske, vjerske i lječilišne ustanove grada.
Uz Pergam se veže nekoliko mjesta koja biste u početku mogli pomiješati: kraljevsko brdo, lječilišno svetište i muzej u Berlinu. Asklepion ima vlastito pozorište, odvojeno od veće građevine na akropoli. Ako pratite te razlike, lakše ćete razumjeti grad prije nego što se posvetite Velikom oltaru i skulpturama koje su danas ugrađene u njegovu berlinsku rekonstrukciju.
Gdje se Pergam nalazi u Turskoj?
Pergam se nalazi u okrugu Bergama, u pokrajini Izmir, u egejskoj regiji Turske. Njegova akropola zauzima brdo približno 335 metara iznad nivoa mora. S tog uzvišenja gornji grad nadvisuje ravnicu Bakırçay. Visina vam pomaže da zamislite položaj palača, hramova i vojnih skladišta koji su zauzimali vrh.
Dva vodotoka određuju geografiju antičkog grada. Zapadno teče antički Selinus, danas poznat kao Bergama Çayı. Istočno se nalazi antički Ketios, današnji Kestel Çayı. Ovi parovi naziva povezuju antički krajolik s imenima mjesta koja danas susrećete u okolini Bergame.
Pergam pripada i širem zaštićenom krajoliku. UNESCO je 2014. godine na Listu svjetske baštine uvrstio Pergam i njegov višeslojni kulturni krajolik. Upisano područje obuhvata 332,5 hektara.
Šta znači naziv Pergam?
Katalog o Pergamu Muzeja umjetnosti Metropolitan objašnjava ime grada kao riječ predgrčkog porijekla koja znači „tvrđava“. To značenje pruža korisno polazište za razumijevanje akropole. U njenom gornjem gradu nalazile su se kraljevske palače, arsenali i veliki hramovi. Tako su vlast, zalihe oružja i vjerski obredi bili okupljeni na brdu koje dominira okolinom.
Pergam je postao središte dinastije Atalida nakon što je Fileter uspostavio samostalnu vlast oko 281. godine p. n. e. Vladavina dinastije trajala je do smrti Atala III 133. godine p. n. e. U tom razdoblju grad je bio središte kraljevstva čija se teritorija znatno proširila zahvaljujući odnosima s Rimom.
Apamejskim mirom 188. godine p. n. e. proširene su anadolske teritorije Pergama, rimskog saveznika. Kraljevstvo je tada dostiglo najveći teritorijalni opseg. Atal III kasnije je oporukom ostavio svoje kraljevstvo Rimu. Njegova smrt 133. godine p. n. e. označava prijelaz zabilježen u političkoj hronologiji Pergama.
Šta vam otkriva akropola?
Gornji grad okupljao je kraljevske palače, arsenale i velike hramove unutar akropole. Te građevine objašnjavaju značaj brda, koji nadilazi samu nadmorsku visinu. Pred vama je prostor kraljevske vlasti i vjerskih ustanova. Ispod njega prostire se ravnica Bakırçay, a u zapadnu padinu ugrađeno je pozorište.
Akropola čuva i tragove razdoblja Rimskog Carstva. Trajanov hram izgrađen je u 2. vijeku n. e. za careve Trajana i Hadrijana. On svjedoči o kasnijoj monumentalnoj izgradnji na brdu. Ta faza razlikuje se od ranijeg razdoblja, kada je Pergam bio središte kraljevstva Atalida.
Dionisov hram nalazio se sjeverno od pozorišne terase. Dionisova povezanost s vinom i pozorištem daje smisao položaju svetišta uz građevinu namijenjenu predstavama. Odnos hrama i pozorišta ovdje se vidi u njihovom rasporedu. Hram je stajao na sjevernom kraju terase uz pozorište na padini.
Koliko je bilo veliko pozorište na pergamskoj akropoli?
Helenističko pozorište na zapadnoj padini akropole primalo je približno 10.000 gledalaca. Gledalište je imalo 78 redova sjedišta i protezalo se kroz visinsku razliku od oko 36 metara. Te mjere jasnije dočaravaju veličinu gledališta nego opći opis strme padine.
Kapacitet pozorišta pomaže vam da ga razlikujete od pozorišta u Asklepionu. Pergam je imao i veliko pozorište na kraljevskom brdu i manje unutar lječilišnog svetišta. Ako naiđete na fotografije ili opise pergamskog pozorišta, položaj i kapacitet pomoći će vam da prepoznate o kojoj je građevini riječ.
Šta je bio Asklepion?
Asklepion se nalazio izvan akropole. Počeo se razvijati u 4. vijeku p. n. e. kao svetište i centar za liječenje posvećen Asklepiju, bogu liječenja. Njegovi počeci, dakle, prethode samostalnoj vlasti koju je Fileter uspostavio oko 281. godine p. n. e. Historija svetišta obuhvata više faza razvoja grada.
Veliki dio monumentalnog uređenja koje danas možete vidjeti potiče iz preuređenja pod Hadrijanom u 2. vijeku n. e. Ta razlika važna je za razumijevanje starosti svetišta. Njegovi počeci u 4. vijeku p. n. e. i kasniji rimski monumentalni izgled pripadaju različitim fazama razvoja istog lječilišta.
Sveti prilazni put, nazvan Via Tecta, bio je dug približno jedan kilometar. Svetište je imalo i pozorište sjeverozapadno od svog dvorišta. Primalo je oko 3.500 ljudi, pa je predstavljalo značajnu građevinu za predstave. Ipak, bilo je manje od pozorišta na akropoli s približno 10.000 mjesta.
Postupci liječenja uključivali su sveti san, primjenu vode i blata, režime ishrane i muzičke izvedbe. Govornik Elije Aristid ondje se liječio. Svoja iskustva i postupke liječenja opisao je u djelu Hieroi Logoi. Njegov zapis povezuje građevine svetišta i tradicije liječenja s iskustvima pacijenta čije ime poznajemo.
Pergam zauzima mjesto i u historiji Galena, ljekara, hirurga i filozofa. Studirao je u gradu, a njegovi spisi širili su se iz njega. Uz postupke liječenja u svetištu i Aristidov zapis, Galenova povezanost s Pergamom daje gradu mjesto i u historiji medicinskog obrazovanja i vjerskog liječenja.
Gdje se nalazi Pergamski oltar i šta je prikazivao?
Veliki oltar izgrađen je u Pergamu tokom 2. vijeka p. n. e. Njegova osnova bila je široka približno 36,8 metara i duboka 34,2 metra. Vanjski friz, visok oko 2,3 metra, prikazivao je mitološku bitku između olimpskih bogova i giganata.
Tačan datum izgradnje i dalje je predmet rasprave. Berlinski državni muzeji datiraju oltar približno u razdoblje 170–160. godine p. n. e. Muzej klasične arheologije u Cambridgeu navodi mogući raspon 180–159. godine p. n. e. Obje ustanove smještaju spomenik u 2. vijek p. n. e., ali daju različite vremenske granice njegove izgradnje.
Pažljivo treba govoriti i o njegovoj posveti. Iako se često naziva Zeusovim oltarom, Berlinski državni muzeji objašnjavaju da je možda bio posvećen Zeusu i Ateni ili svim bogovima. Uobičajeni naziv zato ne daje konačan odgovor na pitanje kojim je božanstvima spomenik prvobitno bio posvećen.
Pergamski muzej u Berlinu: kakva je njegova veza s Turskom?
Pergamonmuseum se nalazi na Muzejskom ostrvu u historijskom središtu Berlina, glavnog grada Njemačke. Sačuvani skulpturalni dijelovi Velikog oltara ugrađeni su u tamošnju rekonstrukciju. Antički grad i muzej zato se nalaze u različitim državama, a povezuju ih sačuvane skulpture oltara.
Ako planirate posjetu povezanu s Pergamom, razlika je jednostavna. U Bergami u Turskoj nalaze se antički grad, njegova akropola i Asklepion. U Berlinu su Pergamonmuseum i njegova rekonstrukcija u koju su ugrađene skulpture oltara. Naziv Pergam može označavati antičko mjesto, a pojavljuje se i u imenu muzeja.
Detalji koje nećete pronaći u vodičima
Pozorište na akropoli imalo je konstrukciju koja se mogla mijenjati. Njegova scenska konstrukcija bila je drvena i mogla se rastaviti i ponovo sastaviti. Nije imalo stalnu kamenu scensku konstrukciju. Taj detalj dopunjava sliku pozorišta sa 78 redova sjedišta i kapacitetom od približno 10.000 ljudi.
S obje strane prilaza Asklepionu, uz koji su se nizali stubovi, nalazile su se prodavnice zavjetnih predmeta. Tu se vidi veza sa svakodnevnim životom: kupovina je bila dio puta do odredišta. U ovom slučaju roba su bili zavjetni darovi, a odredište svetište posvećeno bogu liječenja.
Sveti izvor Asklepiona i dalje teče, prema UNESCO-ovom opisu lokaliteta. Voda zato pripada i zabilježenim postupcima liječenja u svetištu i njegovom današnjem fizičkom krajoliku. Sačuvani izvor pruža neposrednu vezu s resursom koji je bio važan u antičkom centru za liječenje.
Muzej u Bergami arhitektonski je povezan s Velikim oltarom. Tlocrt njegove zgrade, otvorene 30. 10. 1936., nadahnut je spomenikom koji se obično naziva Zeusovim oltarom. Utjecaj oltara tako možete pratiti i kroz rekonstrukciju u Berlinu i kroz muzejsku zgradu u Bergami.
Pergam u Bibliji
Pergam se pojavljuje u novozavjetnoj Knjizi Otkrivenja kao grad jedne od sedam crkava Azije. Ta biblijska veza dodaje još jednu historijsku odrednicu mjestu povezanom i s kraljevima Atalida, hramovima rimskih careva i Asklepijevim svetištem.
Hronologija
- 4. vijek p. n. e.: Počeo se razvijati Asklepion, posvećen Asklepiju.
- Oko 281. godine p. n. e.: Fileter je uspostavio samostalnu vlast, čime je počela vlast Atalida.
- 188. godina p. n. e.: Apamejski mir doveo je kraljevstvo do najvećeg teritorijalnog opsega.
- 2. vijek p. n. e.: Izgrađen je Veliki oltar; tačan datum i dalje je predmet rasprave.
- 133. godina p. n. e.: Umro je Atal III, čime je stupila na snagu njegova oporuka kojom je kraljevstvo ostavio Rimu.
- 2. vijek n. e.: Veliki dio monumentalnog uređenja Asklepiona potiče iz preuređenja pod Hadrijanom, a na akropoli je izgrađen Trajanov hram.
- 30. 10. 1936.: Otvorena je današnja zgrada Muzeja u Bergami.
- 2014. godina: UNESCO je uvrstio Pergam i njegov višeslojni kulturni krajolik na Listu svjetske baštine.
Često postavljana pitanja
Gdje se nalazi antički Pergam?
Pergam se nalazi u Bergami, u pokrajini Izmir u egejskoj regiji Turske. Njegova akropola uzdiže se približno 335 metara iznad nivoa mora i nadvisuje ravnicu Bakırçay.
Gdje se nalaze skulpture Pergamskog oltara?
Sačuvani skulpturalni dijelovi ugrađeni su u rekonstrukciju u berlinskom muzeju Pergamonmuseum. Muzej se nalazi na Muzejskom ostrvu u historijskom središtu grada.
Jesu li pozorište na akropoli i pozorište u Asklepionu ista građevina?
To su odvojene građevine. Pozorište na akropoli primalo je oko 10.000 gledalaca. Pozorište u Asklepionu, sjeverozapadno od dvorišta svetišta, primalo je oko 3.500.
Šta znači naziv Pergam?
Katalog Muzeja umjetnosti Metropolitan objašnjava Pergam kao ime predgrčkog porijekla koje znači „tvrđava“. Na gradskoj akropoli nalazile su se kraljevske palače, arsenali i veliki hramovi.
Izvori
- Wikipedia — Pergam en.wikipedia.org
- Vikipedi — Pergam tr.wikipedia.org
- Muzej umjetnosti Metropolitan — Pergam i helenistička kraljevstva antičkog svijeta resources.metmuseum.org
- Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske — Direkcija Muzeja Bergama u Izmiru kvmgm.ktb.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske — Arheološki lokalitet Asklepion u Bergami muze.gov.tr
- UNESCO — Pergam i njegov višeslojni kulturni krajolik whc.unesco.org
- Berlinski državni muzeji — Veliki oltar iz Pergama search.smb.museum
- Muzej klasične arheologije u Cambridgeu — Veliki Zeusov oltar u Pergamu, gigant museum.classics.cam.ac.uk
- Wikipedia — Pergamski muzej en.wikipedia.org
FAQ
Gdje se nalazi antički Pergam?
Antički Pergam nalazi se u Bergami, okrugu pokrajine Izmir u egejskoj regiji Turske. Njegova akropola stoji na brdu približno 335 metara iznad nivoa mora.
Gdje se nalazi Pergamski oltar?
Veliki oltar izgrađen je u antičkom Pergamu. Njegovi sačuvani skulpturalni dijelovi ugrađeni su u rekonstrukciju u muzeju Pergamonmuseum na Muzejskom ostrvu u Berlinu.
Jesu li dva pergamska pozorišta ista građevina?
Nisu. Pozorište na akropoli primalo je oko 10.000 gledalaca. Zasebno pozorište u Asklepionu primalo je oko 3.500.
Šta znači naziv Pergam?
Katalog o Pergamu njujorškog Muzeja umjetnosti Metropolitan objašnjava naziv kao riječ predgrčkog porijekla koja znači „tvrđava“.
Image: Temple of Trajan, Pergamon 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
