Apollon, antik Yunan dininde müzik ve kehanet tanrısıydı; sanatta sıklıkla kithara adlı telli çalgıyla gösterilirdi. Işık, şifa, şiir ve okçuluk da onunla ilişkilendirilen alanlar arasındaydı. Delfi’de Pythia unvanını taşıyan rahibeler, onun adına kehanet bildiriyordu. [1][3][5]
Delfi’de kehanet bildiren rahibenin hazırlıkları arasında Kastalia kaynağında arınma da bulunuyordu. Siz bu yazıda Apollon’un görevlerini, kehanet uygulamalarını ve antik tapınaklardaki yerini öğreneceksiniz. Delos ilahileriyle Didyma adakları, aynı tanrının farklı yerlerde nasıl anıldığını gösterecek. [5][7][8]
Apollon hangi alanlarla ilişkilendiriliyordu?
Apollon’un müzikle ilişkisi, sanat eserlerinde taşıdığı kithara üzerinden açıkça görülebilir. Apollon, müzik ve kehanet tanrısı olarak tanınıyordu. Böylece çalgı, Apollon’u betimleyen sanatın somut işaretlerinden biri hâline gelir. [1]
Yunan mitolojisinde Apollon, Zeus ile Leto’nun oğlu ve Artemis’in ikiz kardeşidir. Bu aile ilişkisi, Delos’ta söylenen ilahilerde de karşılık bulur. Apollon İlahisi’nde Deloslu kızlar, Leto ile Artemis’i de över. [2][7]
Apollon, Musaların koro önderi olarak şarkı, dans ve şiirle birlikte anılıyordu. Dolayısıyla müzikle ilişkisi, yalnız elinde taşıdığı telli çalgı üzerinden kurulmaz. Musalarla birlikteliği, sesin yanında şiiri ve dansı da kapsar. [3]
Siz bir müzede kithara taşıyan Apollon betimiyle karşılaştığınızda, bu müzik ilişkisini hatırlayabilirsiniz. Gündelik hayatınızda müzik dinlerken söz, ses ve ritmi birlikte deneyimlersiniz. Apollon’un Musalarla ilişkisi de şarkı, dans ve şiiri birlikte düşünmenizi sağlar. [1][3]
Şifa ve okçuluk, Apollon’un müzik ve kehanet dışındaki görevleri arasında bulunuyordu. Şifayla ilişkisi, mitolojide oğlu sayılan Asklepios üzerinden de kuruluyordu. Bu nedenle Apollon’u anlatırken Asklepios’la olan bağı da hesaba katmak gerekir. [3]
İlyada’da ise Apollon, Akha ordusuna salgın gönderen tanrı olarak anlatılır. Anlatıda bu olay, Agamemnon’un Apollon’un rahibi Khryses’i incitmesinin ardından gerçekleşir. Böylece aynı tanrı, şifayla ilişkilendirilirken hastalık gönderen bir rolde de görünür. [3]
Apollon’un gençlerle ilişkisini gösteren uygulamalardan biri, kesilen saçların ona adanmasıydı. Erkek çocukları, yetişkinliğe geçerken kestikleri uzun saçlarını bu tanrıya sunuyordu. Bu uygulama, Apollon’un gençlerin korunmasıyla ilişkilendirildiğini gösteren somut örneklerden biridir. [3]
Delfi’de kehanet kurumu nasıl işliyordu?
Delfi’deki Apollon kutsal alanı, Orta Yunanistan’ın Phokis bölgesinde yer alır. Alan, Parnassos Dağı’nın güneybatı yamacında bulunur; kehanet merkezinin gelişimi MÖ 8. yüzyılda başladı. MÖ 6. yüzyılda Delfi, Yunan dünyasının dinsel merkezlerinden biri hâline geldi. [4][9]
Delfi aynı zamanda Yunan dünyasında ortak birliğin simgelerinden biri olarak görülüyordu. Buradaki omphalos taşının, antik Yunan inanışında dünyanın göbeğini işaret ettiği düşünülüyordu. Anlatıya göre Zeus’un iki yönden bıraktığı kartallar bu noktada buluşmuştu. [4]
Pythia, Delfi’de Apollon adına kehanet bildiren rahibelere verilen bir unvandı. Bu görevin yaşam boyu sürdüğü aktarılır. Dolayısıyla Pythia sözcüğü, kehanet kurumundaki rahibelik görevini tanımlamak için kullanılır. [5]
Antik kaynaklara dayanan anlatıma göre Pythia, başlangıçta yılda bir kez kehanet veriyordu. Bu gün, Vysios ayının yedinci günü olarak belirtiliyordu; uygulamanın takvimi sonradan genişledi. Daha sonra üç kış ayı dışında her ayın yedinci günü kehanet bildiriliyordu. [5]
Kehanetler, Apollon Tapınağı’nın adyton adı verilen iç bölümünde rahibe tarafından bildiriliyordu. Hazırlık törenleri arasında, Kastalia kaynağında gerçekleştirilen arınma uygulaması da bulunuyordu. Böylece Delfi’deki kehanet görevi, belirli günlerle ve hazırlık törenleriyle düzenleniyordu. [5]
Kastalia suyu, Delfi’de kurbanlık hayvanla ilgili bir işaretin değerlendirilmesinde de kullanılıyordu. Hayvana su serpildiğinde titremesi, tanrının hazır bulunduğunu bildiren işaret sayılıyordu. Bu uygulama, kehanet hazırlığında suya yüklenen anlamın somut örneklerinden biridir. [5]
Delfi’deki kehanet sürecinin bütün ayrıntıları bugün kesin olarak yeniden kurulamamaktadır. Antik yazarlar, halka kapalı kalan uygulamalar hakkında sınırlı bilgi verir. Bu nedenle adyton, arınma ve takvim bilgileri, törenin tamamını açıklamaz. [5]
Apollon ile Helios arasındaki fark nedir?
Helios, Yunan mitolojisinde Güneş’in kişileştirilmesiydi; Apollon başlangıçta ayrı bir tanrıydı. Apollon’un ışıkla ilişkilendirilmesi, bu başlangıçtaki ayrılığı ortadan kaldıran bir bilgi değildir. Güneş’le özdeşleştirilmesi, Apollon’a ilişkin inanışlarda zaman içinde gelişen bir bağlantıdır. [2][3]
Apollon’un Helios’la özdeşleştirilmesine ilişkin örnekler, MÖ 5. yüzyıldan itibaren görülür. Dolayısıyla iki tanrının birleştirilmesini yalnız Roma dönemine yerleştirmek doğru olmaz. Bu tarih, özdeşleştirmenin daha önce de görüldüğünü açık biçimde gösterir. [3]
Siz Apollon’u yalnız Güneş’le tanımladığınızda, müzik ve kehanet görevlerini geri planda bırakabilirsiniz. Kithara betimleriyle Delfi’deki Pythia görevi, bu iki alanı somut biçimde gösterir. Helios ayrımı, Apollon’un farklı görevlerini birlikte değerlendirmek için yararlı bir başlangıçtır. [1][2][5]
İlahiler, tapınaklar ve adaklar Apollon kültü hakkında ne gösterir?
Delos, Apollon İlahisi’nin 146–150. dizelerinde İonların ortak şenlikte buluştuğu merkez olarak betimlenir. Bu dizeler, Apollon çevresindeki kutlamaların toplu buluşmalarla ilişkisini açıkça gösterir. İlahideki Delos anlatısı, tanrıya yönelik ibadeti bir şenlik ortamına yerleştirir. [7]
Thukydides, Tarih’inin 3.104 bölümünde Homeros’a atfedilen Apollon İlahisi’nden iki pasaj aktarır. Bu aktarım, ilahinin Delos şenlikleriyle bağlantısına erken bir tanıklık sunar. Dolayısıyla Apollon İlahisi, Delos’taki ortak kutlamaları anlatan metinler arasında değerlendirilir. [7]
Delos’taki Delia şenliği, Atinalıların MÖ 426’daki arındırma uygulamasının ardından yeniden düzenlendi. Yeniden düzenlenen şenlik, dört yıllık bir döngü içinde gerçekleştiriliyordu. Delfi’deki Pythia Oyunları da dört yılda bir düzenlenen kutlamalar arasındaydı. [4][7]
Delfi kutsal alanının tiyatrosu ve stadionu, bu ortak kutlamalara hizmet ediyordu. Böylece Delfi’de Apollon kültü, kehanet merkeziyle birlikte kutlama mekânlarını da kapsıyordu. Pythia Oyunları’nın takvimi, kutsal alanın düzenli buluşmalarla ilişkisini gösterir. [4]
Delfi’deki Arkaik Apollon Tapınağı, birçok Yunan kentinden toplanan parayla inşa edildi. Yapı, Atinalı Alkmaionidlerin gözetiminde MÖ 510’da tamamlandı; sonrasında depremde yıkıldı. MÖ 373’teki bu yıkımın ardından, yerine yeni bir tapınak yapıldı. [6]
Bugün Delfi’de kalıntıları görülen Apollon Tapınağı, MÖ 4. yüzyıla aittir. Bu yapının doğu alınlığında Apollon ile Musalar birlikte betimlenmişti. Batı alınlığında ise Dionysos ile Mainadlar yer alıyordu; iki alınlığın figürleri farklıydı. [6]
Siz Delfi’deki kalıntılara bakarken, bugün görülen yapının tarihini böylece ayırt edebilirsiniz. MÖ 510’da tamamlanan Arkaik tapınak ile MÖ 4. yüzyıl yapısı farklıdır. Bu ayrım, aynı kutsal alandaki yapıların zaman içinde değiştiğini gösterir. [6]
Didyma, Miletos’a kutsal yolla bağlanan bir Apollon kehanet merkeziydi. Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, burayı kentten ziyade kutsal alan olarak tanımlar. Didyma’nın işlevini anlamak için, bu tanım doğrudan bir başlangıç sağlar. [8]
Herodotos, Mısır Kralı II. Nekho’nun Didyma’daki Apollon mabedine adaklar sunduğunu aktarır. Aynı anlatımda Lidya Kralı Kroisos’un da mabede adak sunduğu belirtilir. Bu örnekler, Didyma’ya yönelik adakların krallarla bağlantısını somut isimlerle gösterir. [8]
Didyma’daki Arkaik Apollon kutsal alanı, MÖ 494’te Persler tarafından yakıldı. Bu olay, Delfi’deki tapınağın MÖ 373 depreminde yıkılmasından ayrı değerlendirilmelidir. İki kutsal alanın geçmişinde, farklı tarihlerde gerçekleşen farklı yıkımlar bulunur. [6][8]
Kısa kronoloji
Apollon kültünün Delfi, Delos ve Didyma’daki izleri farklı tarihlerde görünür. Aşağıdaki kronoloji, yapıların geçmişini ve Helios’la özdeşleştirilme sürecini birlikte sıralar. [3][4][6][7][8]
- MÖ 8. yüzyıl Delfi’de Apollon kutsal alanının ve kehanet merkezinin gelişimi başladı. [4]
- MÖ 6. yüzyıl Delfi, Yunan dünyasının dinsel merkezlerinden ve ortak birlik simgelerinden biri oldu. [4]
- MÖ 510 Delfi’de Alkmaionidlerin gözetimindeki Arkaik Apollon Tapınağı tamamlandı. [6]
- MÖ 494 Didyma’daki Arkaik Apollon kutsal alanı Persler tarafından yakıldı. [8]
- MÖ 5. yüzyıl Apollon’un Helios’la özdeşleştirilmesine ilişkin örnekler görülmeye başladı. [3]
- MÖ 426 Delia şenliği, arındırma uygulamasının ardından dört yıllık döngüyle yeniden düzenlendi. [7]
- MÖ 373 Delfi’deki Arkaik Apollon Tapınağı, meydana gelen deprem sonucunda yıkıldı. [6]
- MÖ 4. yüzyıl Delfi’de bugün kalıntıları görülen Apollon Tapınağı inşa edildi. [6]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Apollon’a adanan kesilmiş saçlar, gençlerin yetişkinliğe geçişiyle bağlantılı bir uygulamaydı. Bu örnekte adak, erkek çocuklarının yetişkinliğe geçerken kestikleri uzun saçlarıydı. Saç adama geleneği, tanrının gençleri koruyan yönünü gündelik hayatın içine yerleştirir. [3]
Delfi Apollon Tapınağı’nın girişinde, “Kendini bil” ve “Aşırılıktan kaçın” özdeyişleri bulunuyordu. Aynı giriş bölümünde, bu özdeyişlerle birlikte E harfi de yer alıyordu. Tapınağın girişini düşünürken, siz bu yazılı unsurları da yapıyla birlikte değerlendirebilirsiniz. [6]
Apollon İlahisi’nin 158–159. dizelerinde Deloslu kızlar, Leto ile Artemis’i de över. Böylece Delos’taki ilahi anlatısında Apollon’un annesi ve ikiz kardeşi birlikte görünür. Bu ayrıntı, tanrının mitolojik ailesiyle şenlikteki övgüler arasındaki bağlantıyı gösterir. [2][7]
Sık sorulan sorular
Apollon ne tanrısıdır?
Apollon, antik Yunan dininde özellikle müzik ve kehanet tanrısı olarak tanınıyordu. Işık, şifa, şiir ve okçuluk da onunla ilişkilendirilen alanlar arasındaydı.
Apollon ile Helios aynı tanrı mı?
Helios, Yunan mitolojisinde Güneş’in kişileştirilmesiydi; Apollon başlangıçta ayrı bir tanrı olarak tanınıyordu. Apollon’un Helios’la özdeşleştirilmesine ilişkin örnekler MÖ 5. yüzyıldan itibaren görülür.
Pythia kimdi ve Delfi’de nerede kehanet bildirirdi?
Pythia, Delfi’de Apollon adına kehanet bildiren rahibelere verilen unvandı. Rahibeler kehanetlerini Apollon Tapınağı’nın adyton denilen iç bölümünde bildiriyordu.
Didyma bir antik kent miydi?
Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Didyma’yı bir kentten ziyade kutsal alan olarak tanımlar. Apollon’a adanan bu kehanet merkezi, Miletos’a kutsal bir yolla bağlanıyordu.
Kaynaklar
- The Metropolitan Museum of Art — Greek Gods and Religious Practices metmuseum.org
- Vikipedi — Apollon tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Apollo en.wikipedia.org
- UNESCO — Archaeological Site of Delphi whc.unesco.org
- Delfi Arkeoloji Alanı ve Müzesi — Mythological versions of the foundation of the Oracle delphi.culture.gr
- Delfi Arkeoloji Alanı ve Müzesi — The Temple of Apollo delphi.culture.gr
- Harvard Center for Hellenic Studies — Gregory Nagy, The earliest phases in the reception of the Homeric Hymns chs.harvard.edu
- Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Apollon Tapınağı aydin.ktb.gov.tr
- Wikipedia — Delphi en.wikipedia.org
Görsel: Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg — Didier Descouens, CC BY-SA 4.0
