Tehran konfransı (Tahran Konferansı) Fransaya hücum planlarını sovet hücumları ilə əlaqələndirdi və Türkiyənin (Türkiye) 1943-cü ilin sonunadək Müttəfiqlərə qoşulmasını istədi. 28 noyabr–1 dekabr 1943-cü il tarixlərində görüşən Franklin D. Ruzvelt (Franklin D. Roosevelt), Uinston Çörçill (Winston Churchill) və İosif Stalin (Josef Stalin) İranın suverenliyini və müharibədən sonrakı beynəlxalq nizamı da müzakirə etdilər. Türkiyə onların istədiyi vaxtda müharibəyə girmədi.
Fransadakı əməliyyatları planlaşdıran konfrans niyə Türkiyəyə də təzyiq göstərirdi? Cavab desant vasitələri, sovetlərin hərbi öhdəlikləri və Türkiyənin müdafiə tələbləri arasındakı əlaqədədir. Siz Türkiyənin müharibə dövründəki mövqeyini araşdırırsınızsa, Tehrandan sonrakı Qahirə (Kahire) danışıqlarına uzanan proses Müttəfiqlərin məqsədinin Türkiyənin konkret təhlükəsizlik narahatlıqları ilə necə qarşılaşdığını göstərir.
Tehran konfransı nə idi?
Konfrans İranın paytaxtı Tehranda, Sovet səfirliyində keçirildi. Onun hərbi kod adı «Eureka» idi. Bu, ABŞ Prezidenti Ruzveltin, Böyük Britaniyanın Baş naziri Çörçillin və sovet lideri Stalinin birlikdə iştirak etdiyi ilk müharibə dövrü zirvə görüşü idi.
Danışıqlar həm yaxın vaxtda keçiriləcək əməliyyatları, həm də gələcək qaydaları əhatə edirdi. 1 dekabr tarixli hərbi yekun sənədi Fransa, Yuqoslaviya (Yugoslavya) və Türkiyə məsələlərinə toxunurdu. Digər müzakirələr Almaniyanın (Almanya) mümkün bölünməsi, gələcək beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi və Sovet İttifaqının (Sovyetler Birliği) Yaponiyaya (Japonya) qarşı müharibədə iştirakı barədə idi.
Liderlər Fransaya hücum barədə nə qərara gəldilər?
Hərbi yekun sənədində La-Manş boğazını (Manş Denizi) keçərək Fransaya hücumu nəzərdə tutan «Overlord» əməliyyatı 1944-cü ilin mayına planlaşdırılmışdı. Tehranda qeydə alınan təqvim belə idi. Siz konfransın qərarlarını oxuyarkən may ayının həmin sənəddə planlaşdırılan başlanğıc ayı olduğunu nəzərə almalısınız.
Liderlər «Overlord» ilə əlaqəli şəkildə Fransanın cənubuna da desant çıxarmaq barədə razılaşdılar. Bu əməliyyatın miqyası mövcud desant vasitələrindən asılı idi. Beləliklə, razılaşdırılmış hərbi məqsəd konkret texnika məhdudiyyəti ilə bağlı idi: cənubdakı əməliyyatın miqyasını daşıma imkanlarından ayrı müəyyənləşdirmək mümkün deyildi.
Stalin sovet qüvvələrinin Fransaya hücumla təxminən eyni vaxtda hücuma başlayacağını bildirdi. Açıqlanan məqsəd alman qoşunlarının Şərq cəbhəsindən (Doğu Cephesi) Qərb cəbhəsinə (Batı Cephesi) köçürülməsinin qarşısını almaq idi. Bu öhdəlik ayrı-ayrı əməliyyatların vaxtını alman qüvvələrinin hərəkəti ilə əlaqələndirirdi.
Siz gündəlik həyatda ortaq bir təqvimi uyğunlaşdırdığınızı düşünün: bir nəfərin öhdəliyi digərinin nə edə biləcəyinə təsir göstərir. Tehranda bu əlaqənin dəqiq hərbi məqsədi vardı. Fransaya hücum başqa bir cəbhə açarkən sovet hücumu alman qoşunlarının köçürülməsini məhdudlaşdırmalı idi.
Başqa hansı hərbi öhdəliklər götürüldü?
Üç lider Yuqoslaviyadakı partizanlara mümkün olan ən geniş dəstəyi verməyə razılaşdı. Nəzərdə tutulan yardım təchizatı, hərbi ləvazimatı və komando əməliyyatlarını əhatə edirdi. Beləliklə, hərbi yekun sənədi yeni desant əməliyyatlarına hazırlıqla yanaşı, artıq döyüşən qüvvələrin dəstəklənməsini də nəzərdə tuturdu.
Sovet İttifaqı Tehran danışıqları zamanı Yaponiyaya qarşı müharibəyə girmək öhdəliyi də götürdü. Bu öhdəlik konfransın hərbi əhatəsini planlaşdırılan Avropa (Avrupa) əməliyyatlarından kənara çıxarırdı. O, Fransa və Türkiyə ilə bağlı qərarlarla yanaşı əldə edilən daha geniş razılaşmaların bir hissəsi idi.
Müttəfiqlər Türkiyənin müharibəyə girməsini niyə istəyirdilər?
Hərbi yekun sənədində Türkiyənin 1943-cü ilin sonunadək Müttəfiqlər tərəfində müharibəyə girməsi hərbi baxımdan çox arzuolunan sayılırdı. Bu ifadə üç dövlətin məqsədini qeydə alırdı. Türkiyənin onların təqvimini qəbul etdiyini göstərmirdi.
Stalin Bolqarıstanla (Bulgaristan) bağlı konkret təminat verdi. Türkiyə Almaniyaya qarşı müharibəyə girərdisə və bunun nəticəsində Bolqarıstan Türkiyəyə müharibə elan edər və ya hücum göstərərdisə, Sovet İttifaqı dərhal Bolqarıstanla müharibə vəziyyətinə keçəcəkdi. Təminat məhz bu şərtlərdən asılı idi.
Liderlər Ruzvelt və Çörçillin Türkiyə Prezidenti İsmət İnönü (İsmet İnönü) ilə görüşməsi barədə də razılaşdılar. Məqsəd Türkiyəni 1943-cü ilin sonunadək müharibəyə girməyə razı salmaq idi. Beləliklə, Türkiyənin iştirakını təmin etmək cəhdi Tehran görüşündən sonra onun prezidenti ilə əlavə danışıqlar tələb edirdi.
Türkiyə təklif olunan təqvimə niyə qarşı çıxırdı?
1943-cü ilin noyabrında Türkiyənin hərbi rəhbərləri müharibəyə girmək və Müttəfiqlərə hava bazaları vermək tələblərini rədd etdilər. Onlar hərbi yardımın yetərsizliyini və Almaniya–Bolqarıstan hücumu təhlükəsini əsas gətirirdilər. Bunlar hərbi təchizat və hücuma məruz qalmaqla bağlı konkret etirazlar idi.
Bu narahatlıqlar sizə Müttəfiqlərin tələbi ilə Türkiyənin cavabı arasındakı fərqi anlamağa kömək edir. Tehranın hərbi yekun sənədi Türkiyənin il bitmədən müharibəyə girməsi arzusunu ifadə edirdi. Türkiyənin hərbi rəhbərləri isə yardımın yetərsizliyini və təhlükəsizlik risklərini əsas gətirərək iştiraka artıq etiraz etmişdilər.
Ruzvelt də Türkiyənin iştirakı ilə Fransaya hücum arasındakı əlaqəyə məhdudiyyət qoydu. Tehranda 1 dekabr müzakirələri zamanı o, Türkiyənin müharibəyə girməsinin Fransada ikinci cəbhənin açılması proqramını təhlükəyə atmamalı olduğunu israrla bildirdi. Türkiyənin müharibəyə cəlb edilməsi həmin proqramı arxa plana keçirə bilməzdi.
İnönü Ruzvelt və Çörçillə görüşəndə nə baş verdi?
Ruzvelt, Çörçill və İnönü 4–6 dekabr 1943-cü il tarixlərində İkinci Qahirə konfransında Türkiyənin iştirakını müzakirə etdilər. Tehrandan sonra keçirilən bu görüş Türkiyənin müharibəyə girməsi üçün göstərilən təzyiqi Türkiyə prezidenti ilə birbaşa danışıqlara daşıdı.
Qahirədə İnönü və müşavirləri prinsip etibarilə müharibəyə girməyə açıq olduqlarını bildirdilər. Onlar Müttəfiqlərdən hava hücumlarından müdafiə və böyük həcmdə hərbi yardım istədilər. Bu mövqe iştirakı müzakirə etməyə hazırlığı Türkiyənin nəticələrə tab gətirmək imkanlarına yönəlmiş tələblərlə birləşdirirdi.
Türkiyə 1943-cü ilin sonunadək müharibəyə girmədi. O, Almaniyaya 1945-ci ilin fevralında müharibə elan etdi. Diplomatik prosesi öyrənənlər üçün bu tarixlər Tehranda istənilən son müddətlə Türkiyənin faktiki müharibə elanı vaxtını fərqləndirir.
Tehranda İrana nə vəd edildi və müharibədən sonrakı dünya barədə nə danışıldı?
1 dekabr 1943-cü il tarixli İran haqqında bəyannamə İranın müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyirdi. Amerika Birləşmiş Ştatları (Amerika Birleşik Devletleri), Birləşmiş Krallıq (Birleşik Krallık) və Sovet İttifaqı müharibə zamanı və ondan sonra iqtisadi yardım göstərmək öhdəliklərini də təsdiqlədilər.
Bəyannamədə İranın ümumi müharibə səylərinə töhfəsi qəbul edilirdi. Xüsusilə, dənizaşırı təchizatın Sovet İttifaqına ötürülməsini asanlaşdırmaqda İranın rolu vurğulanırdı. Beləliklə, ev sahibi ölkə konfrans sənədlərində müharibə dövrünün təchizat işlərinə töhfə verən dövlət kimi yer alırdı.
Stalinlə təkbətək danışıqlarda Ruzvelt gələcək beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində ABŞ, Birləşmiş Krallıq, Sovet İttifaqı və Çinin dörd əsas qoruyucu dövlət kimi çıxış etməsini təklif etdi. Təklif yaxın vaxtdakı hərbi əməliyyatlardan sonrakı dövrdə təhlükəsizliyin necə təşkil olunacağına aid idi.
Almaniyanın müharibədən sonra bölünməsi də müzakirə edildi. Lakin liderlər ölkənin neçə hissəyə ayrılacağını müəyyənləşdirən ortaq icra planı hazırlamadılar. Buna görə bölünmə barədə müzakirəni razılaşdırılmış icra qərarından fərqləndirmək lazımdır.
Hadisələrin xronologiyası
- Noyabr 1943: Türkiyənin hərbi rəhbərləri yardımın yetərsizliyini və hücum risklərini əsas gətirərək müharibəyə girmək və Müttəfiqlərə hava bazaları vermək tələblərini rədd etdilər.
- 28 noyabr 1943: Ruzvelt, Çörçill və Stalin Tehranda ilk birgə zirvə görüşünə başladılar.
- 29 noyabr 1943: Çörçill Stalinqrad əhalisi üçün nəzərdə tutulan fəxri qılıncı Stalinə təqdim etdi.
- 30 noyabr 1943: Üç lider Çörçillin ad günü şam yeməyində iştirak etdi.
- 1 dekabr 1943: Konfrans başa çatdı; İran haqqında bəyannamə və hərbi yekun sənədi bu tarixlə rəsmiləşdirildi.
- 4–6 dekabr 1943: İnönü Qahirədə Ruzvelt və Çörçillə Türkiyənin iştirakını müzakirə etdi.
- May 1944: Tehranın hərbi yekun sənədində «Overlord» əməliyyatının başlanması bu aya nəzərdə tutulurdu.
- Fevral 1945: Türkiyə Almaniyaya müharibə elan etdi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Hərbi yekun sənədində üç ölkənin hərbi qərargahlarının Avropada qarşıdakı əməliyyatlar üçün birgə aldatma planı hazırlaması barədə razılaşma da vardı. Beləliklə, Tehrandakı koordinasiya düşməni yaxınlaşan əməliyyatlar barədə yanıltmağı da əhatə edirdi.
Hərbi müzakirələrlə yanaşı mərasimlər də keçirilirdi. 29 noyabrda Çörçill Sovet səfirliyində, Ruzveltin iştirakı ilə kral VI Georqun (VI. George) Stalinqrad əhalisi üçün nəzərdə tutduğu fəxri qılıncı Stalinə təqdim etdi. Üç liderin 30 noyabrda Çörçillin ad günü şam yeməyində birlikdə fotoşəkli də çəkildi.
Təhlükəsizlik məsələsi daha mübahisəli bir hekayə doğurdu. Sovet məlumatlarında alman agentlərinin üç liderə sui-qəsd hazırladığı, lakin əməliyyatın planlaşdırma mərhələsində ləğv olunduğu iddia edilirdi. ABŞ səfiri Averell Harriman belə bir planın mövcudluğuna şübhə edirdi. Amerikalılar bu hekayənin Ruzvelti Sovet səfirliyinə köçürmək üçün uydurulmuş ola biləcəyindən şübhələnirdilər.
Ruzveltin öz izahı 10 yanvar 1944-cü il tarixli məxfi məktubunda yer alır. O, Amerika diplomatik nümayəndəliyindən ayrılmasının əsas səbəbini səfərə gələn liderləri Ox dövlətlərinin (Mihver Devletleri) agentlərinin mümkün hücumlarına məruz qoymamaqla izah edirdi. Məktub onun bildirdiyi təhlükəsizlik narahatlığını sənədləşdirir; iddia olunan sui-qəsd planı isə mübahisəli olaraq qalırdı.
Tez-tez verilən suallar
Tehran konfransı nə vaxt və harada keçirilib?
Konfrans 28 noyabr–1 dekabr 1943-cü il tarixlərində İranın paytaxtı Tehranda, Sovet səfirliyində keçirilib. Ruzvelt, Çörçill və Stalin müharibə dövründə keçirilən zirvə görüşündə ilk dəfə birlikdə iştirak ediblər.
Fransa ilə bağlı əsas qərar nə idi?
Hərbi yekun sənədində «Overlord» əməliyyatı 1944-cü ilin mayına nəzərdə tutulurdu. Onunla yanaşı, mövcud desant vasitələrinin imkanlarına uyğun miqyasda Fransanın cənubuna da desant çıxarılmalı idi. Stalin alman qoşunlarının qərbə köçürülməsinin qarşısını almaq üçün təxminən eyni vaxtda sovet hücumuna söz verdi.
Türkiyə Tehranda müəyyənləşdirilən son müddəti qəbul etdimi?
Türkiyə 1943-cü ilin sonunadək müharibəyə girmədi. Sonrakı Qahirə danışıqlarında İnönü və müşavirləri prinsip etibarilə iştiraka açıq olduqlarını bildirərkən hava hücumlarından müdafiə və böyük həcmdə hərbi yardım istədilər.
İddia olunan sui-qəsd planı sübuta yetirildimi?
Sovet məlumatlarında Almaniyanın planından danışılırdı, Harriman isə onun mövcudluğunu şübhə altına alırdı. Ruzvelt ayrıca olaraq qalacağı yeri dəyişməsinin əsas səbəbi kimi təhlükəsizlik narahatlıqlarını sənədləşdirmişdi. Bu məlumatlar mübahisəli planı onun açıqladığı səbəbdən ayırmağa əsas verir.
Mənbələr
- Vikipediya — Tehran konfransı tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Tehran konfransı en.wikipedia.org
- Yel Universiteti, Avalon layihəsi — Tehran konfransı avalon.law.yale.edu
- ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi ofisi — Tehran konfransı, 1943 history.state.gov
- ABŞ Dövlət Departamenti — Türkiyənin müharibə dövründəki roluna tarixi baxış 1997-2001.state.gov
- ABŞ Dövlət Departamenti, FRUS — Türkiyənin müharibəyə girməsi məsələsi history.state.gov
- Yuluğ Tekin Kurat, Belleten — Qahirə konfransının protokolları və Türkiyəni müharibəyə cəlb etmək cəhdləri belleten.gov.tr
- Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyi — Qahirə və Tehran konfransları nationalww2museum.org
- Yeni Bolqarıstan Universiteti — Stalinqrad qılıncını kim yerə saldı? ojs.nbu.bg
- Avstraliya Müharibə Memorialı — Ad günü şam yeməyinin fotoşəkli, Tehran awm.gov.au
- ABŞ Dövlət Departamenti, FRUS — Ruzveltin Patrik Hörliyə məktubu, 10 yanvar 1944 history.state.gov
FAQ
Tehran konfransı nə vaxt və harada keçirilib?
Konfrans 28 noyabr–1 dekabr 1943-cü il tarixlərində İranın paytaxtı Tehranda, Sovet səfirliyində keçirilib.
Tehran konfransında Fransa ilə bağlı hansı qərar qəbul edildi?
Hərbi yekun sənədində «Overlord» əməliyyatı 1944-cü ilin mayına nəzərdə tutulurdu. Bununla yanaşı, Fransanın cənubuna da desant çıxarılmalı idi; onun miqyası mövcud desant vasitələrindən asılı olacaqdı. Stalin təxminən eyni vaxtda sovet hücumuna söz verdi.
Türkiyə Tehranda müharibəyə girməyə razı oldumu?
Üç dövlət Türkiyənin 1943-cü ilin sonunadək müharibəyə girməsini istəyirdi. Sonradan Qahirədə İsmət İnönü ilə aparılan danışıqlarda hərbi yardım və hava hücumlarından müdafiə məsələləri müzakirə olundu. Lakin Türkiyə tələb edilən vaxtda müharibəyə girmədi.
Liderlərə qarşı sui-qəsd planı barədə iddia sübuta yetirildimi?
Sovet məlumatlarında Almaniyanın sui-qəsd planından danışılırdı, lakin ABŞ səfiri Averell Harriman belə bir planın mövcudluğuna şübhə edirdi. Bu iddianı Ruzveltin təhlükəsizlik narahatlıqlarının qalacağı yerin seçiminə təsir etdiyinə dair sənədləşdirilmiş izahından ayırmaq lazımdır.
Image: Teheran conference-1943.jpg — U.S. Signal Corps photo., Public domain
