بالدوین چهارم (IV. Baudouin) در 25 نوامبر 1177 با سپاهی کوچکتر، صلاحالدین ایوبی (Selahaddin Eyyubi) را در نبرد مونتژیزار (Montgisard Muharebesi) شکست داد. او از حمله‌ای غافلگیرانه و زمین مساعد بهره برد. نیروهای صلاحالدین پیش از نبرد پراکنده شده بودند. این وضعیت به پادشاه 16 ساله اورشلیم (Kudüs)، که به جذام مبتلا بود، کمک کرد موقعیتی خطرناک را به پیروزی تبدیل کند.
پرسش اصلی این است که بالدوین چگونه از پناه گرفتن پشت دیوارهای عسقلان (Askalan)، به شکست دادن صلاحالدین در سه روز بعد رسید. اگر شما مسیر این جابه‌جایی، پراکندگی نیروها و آمار مورد اختلاف سپاهیان را دنبال کنید، نتیجه روشن‌تر می‌شود. نامشخص بودن محل میدان نبرد و تابلویی که بسیار دیرتر کشیده شد نیز بر تصویری که از این نبرد به یاد مانده اثر می‌گذارند.
نبرد مونتژیزار در 1177: چرا بالدوین آسیب‌پذیر بود؟
اوایل سال 1177، بالدوین چهارم و فیلیپ آلزاس (Alsacelı Philippe) برای حمله به مصر (Mısır) با پشتیبانی بیزانس (Bizans) برنامه‌ریزی کردند. این لشکرکشی انجام نشد. بنابراین، کارزاری که به مونتژیزار انجامید، پس از عملی نشدن یک حمله برنامه‌ریزی‌شده شکل گرفت.
فیلیپ در عوض به ریموند سوم (III. Raymond) پیوست و در لشکرکشی حارم (Harim) در شمال سوریه (Suriye) شرکت کرد. رفتن او شمار نیروهای در دسترس برای دفاع از پادشاهی اورشلیم (Kudüs Krallığı) را کاهش داد. اهمیت این موضوع در آن است که بالدوین زمانی با صلاحالدین روبه‌رو شد که بخشی از توان نظامی پادشاهی در جای دیگری درگیر بود.
در 22 نوامبر 1177، صلاحالدین به عسقلان رسید. بالدوین نیروهایش را به داخل دیوارهای شهر عقب کشید. در این مرحله، سپاه پادشاه پشت استحکامات متمرکز بود. صلاحالدین می‌توانست تصمیم بگیرد در همان نزدیکی بماند یا به‌سوی اورشلیم پیش برود.
صلاحالدین سپاه کوچک بالدوین را تهدیدی جدی نمی‌دانست. او عسقلان را پشت سر گذاشت و به‌سوی اورشلیم حرکت کرد. این ارزیابی همان فرصتی را به بالدوین داد که محور روایت مونتژیزار است: نیرویی که صلاحالدین دست‌کم گرفته بود، همچنان توان اقدام داشت.
بالدوین چهارم چگونه صلاحالدین را شکست داد؟
بالدوین از شوالیههای معبد در غزه (Gazze) خواست به او بپیوندند و سپس عسقلان را ترک کرد. او در امتداد ساحل پیش رفت. پس عقب‌نشینی به پشت دیوارها مرحله‌ای از کارزار بود، نه پایان حضور سپاهش در آن.
در همین زمان، حملات به رمله (Remle) و لُد (Lidda) نیروهای صلاحالدین را پراکنده کرد. این پراکندگی برای توضیح نتیجه نبرد اهمیت اساسی دارد. شمار کل نیروهای یک سپاه در طول کارزار، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که هنگام حمله دشمن چه تعداد از آن‌ها در کنار هم بوده‌اند.
موفقیت صلیبیان در مونتژیزار با غافلگیری و زمین مساعد توضیح داده می‌شود. این عوامل در کنار پراکندگی نیروهای صلاحالدین عمل کردند. سپاه کوچکتر بالدوین فرصت یافت در شرایطی حمله کند که به جبران برتری عددی دشمن کمک می‌کرد.
شما با کنار هم گذاشتن این عوامل، پیروزی را روشن‌تر درک می‌کنید. صلاحالدین سپاه مستقر در عسقلان را دست‌کم گرفت. بالدوین نیروهایش را بیرون آورد و از شوالیههای معبد کمک خواست. نیروهای صلاحالدین پراکنده شده بودند و حمله غافلگیرانه بعدی نیز از وضعیت زمین سود برد.
رینالد شاتیون (Renaud de Châtillon)، بالدوین ایبلین (İbelinli Baudouin)، بالیان (Balian)، رینالد صیدا (Saydalı Renaud) و ژوسلن (Joscelin) از فرماندهان صلیبی بودند. حضور آن‌ها نشان می‌دهد این ماجرا، که اغلب به رویارویی بالدوین و صلاحالدین خلاصه می‌شود، ابعاد گسترده‌تری داشت. چندین چهره برجسته در نیرویی که پیروزی پادشاه جوان را رقم زد حضور داشتند.
شمار نیروها در نبرد مونتژیزار: چند سرباز جنگیدند؟
ویلیام صوری (Surlu William) از 375 شوالیه صلیبی نام می‌برد. این رقم شمار کل سپاه نیست، زیرا پیادهنظام را شامل نمی‌شود. اگر آن را شمار تمام نیروها بدانیم، ضعف عددی بالدوین بیشتر از چیزی به نظر می‌رسد که این آمار به‌تنهایی ثابت می‌کند.
گزارش شده است که اود دو سنت‌آمان (Eudes de Saint-Amand)، استاد اعظم شوالیههای معبد، با حدود 80 شوالیه معبد به نبرد پیوست. این رقم نیز به گروهی مشخص مربوط است. وقتی شما روایت‌های مربوط به توان سپاه را مقایسه می‌کنید، باید همین معنای مشخص را برای آن حفظ کنید.
برآوردهای کلی‌تر محل اختلاف‌اند. برخی شمار صلیبیان را حدود 4,500 نفر میدانند. محاسبات دیگر، با احتساب پیادهنظام، به 7,000 نفر می‌رسند. این اعداد باید به‌عنوان برآورد ارائه شوند؛ نباید آن‌ها را در قالب یک شمار قطعی و مورد توافق ادغام کرد.
ویلیام صوری برای سپاه صلاحالدین رقم 26,000 نفر را مطرح کرده است. دبلیو. بی. استیونسون (W. B. Stevenson)، تاریخ‌نگار، این رقم را اغراقآمیز می‌دانست. تفاوت شمار نیروها همچنان بخشی از داستان نبرد است، اما هر بار که از این رقم بزرگ استفاده می‌شود، باید این ملاحظه نیز به‌روشنی همراه آن بیاید.
شما شمارش مهمانان یک جمع معمولی را در نظر بگیرید: شمردن یک گروه از مهمانان، تعداد همه حاضران را به دست نمی‌دهد. رقم 375 شوالیه ویلیام نیز همین مشکل را در برداشت ایجاد می‌کند. شمار شوالیه‌ها و شمار نیروها با احتساب پیادهنظام، به دو پرسش متفاوت پاسخ می‌دهند؛ حتی اگر هر دو درباره سپاه بالدوین باشند.
چه کسی پیروز شد و تلفات نبرد مونتژیزار چقدر بود؟
بالدوین چهارم و پادشاهی اورشلیم در مونتژیزار پیروز شدند. سپاه صلاحالدین با وجود برتری عددی شکست خورد. پادشاه 16 سال داشت و به جذام مبتلا بود. این واقعیت‌ها نقش او را به‌ویژه چشمگیر میکنند، اما به‌تنهایی نتیجه نظامی را توضیح نمی‌دهند.
این پیروزی با تلفات قابل‌توجه گزارش‌شده برای صلیبیان همراه بود. روژه دو مولن (Roger de Moulins)، استاد اعظم شوالیههای مهماننواز، از 1,100 کشته و 750 زخمی خبر داد. این ارقام باید در کنار شرح پیروزی بیایند، زیرا پیروزی و تلفات سنگین می‌توانستند هر دو بخشی از یک نبرد باشند.
گزارش تلفات باید همچنان به روژه دو مولن نسبت داده شود. به همین ترتیب، ملاحظات مربوط به برآوردهای متفاوت شمار سپاهیان نیز باید حفظ شوند. ترکیب برآوردهای مورد اختلاف نیروها با تلفات گزارش‌شده برای محاسبه یک نرخ دقیق تلفات، اعداد را قطعی‌تر از آنچه هستند جلوه می‌دهد.
نبرد مونتژیزار کجا رخ داد؟ محل امروزی و ابهام‌های نقشه
محل دقیق میدان نبرد همچنان محل اختلاف است. تل گزر (Tel Gezer) یکی از مکانهای پیشنهادی است. گزینه دیگر تلالصافی (Tell es-Safi) است که مالکوم باربر (Malcolm Barber) و روایت عمادالدین اصفهانی (İmadeddin el-İsfahani) از آن پشتیبانی میکنند. وجود این گزینه‌ها اجازه نمی‌دهد با اطمینان یک نقطه امروزی را میدان نبرد بدانیم.
رمله ابهام دیگری در نقشه ایجاد می‌کند. در روایت‌های قرون وسطی، این نام می‌توانست به منطقه‌ای گسترده‌تر اشاره داشته باشد. بنابراین نمی‌توان مرکز شهر امروزی را به‌سادگی محل جنگ بالدوین و صلاحالدین دانست.
اگر شما مسیر کارزار را روی نقشه دنبال می‌کنید، مکانهای نام‌برده در آن را از محل‌های پیشنهادی نبرد جدا کنید. عسقلان، غزه، رمله و لُد به توضیح حرکت‌ها و پراکندگی نیروها کمک میکنند. تل گزر و تلالصافی به پرسش جداگانه محل وقوع درگیری مربوط‌اند.
این تمایز برای برنامه سفری با محور مونتژیزار اهمیت دارد. یک نشان روی نقشه امروزی رمله، اختلاف درباره میدان نبرد را حل نمی‌کند. هر دو محل پیشنهادی را در نظر داشته باشید و اشاره به یک منطقه را به نشانی دقیق تبدیل نکنید.
خط زمانی
- 1177: لشکرکشی برنامه‌ریزی‌شده بالدوین و فیلیپ علیه مصر، با پشتیبانی بیزانس، انجام نشد.
- 22 نوامبر 1177: صلاحالدین به عسقلان رسید و بالدوین به داخل دیوارهای شهر عقب نشست.
- 25 نوامبر 1177: نیروهای بالدوین سپاه صلاحالدین را در مونتژیزار شکست دادند.
- 1179: صلاحالدین نیروهای پادشاهی اورشلیم را در مرج عیون (Merc-i Uyun) شکست داد.
- 1187: صلاحالدین در حطین (Hıttin) پیروز شد و سپس اورشلیم را تصرف کرد.
- 1842–1844: شارل فیلیپ لاریویر (Charles-Philippe Larivière) تابلوی نبرد مونتژیزار را خلق کرد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
رالف دو دیستو (Ralph de Diceto)، وقایع‌نگار، شرح می‌دهد که صلاحالدین با شتری تندرو از اسارت گریخت. این جزئیات تصویری به‌یادماندنی از عقب‌نشینی می‌سازد. انتساب آن نیز باید حفظ شود: این روایت رالف از گریز صلاحالدین پس از شکست است.
بالدوین برای گرامی‌داشت پیروزی، دستور ساخت صومعه‌ای بندیکتی در میدان نبرد را داد. صومعه به قدیسه کاترین (Azize Katerina) وقف شد که روز بزرگداشتش 25 نوامبر است. این وقف، سالگرد نبرد را به آیین مذهبی صومعه پیوند می‌داد.
شارل فیلیپ لاریویر در 1842–1844، بیش از شش قرن پس از نبرد، مونتژیزار را نقاشی کرد. اگر شما هنگام مطالعه درباره بالدوین با این تابلو روبه‌رو شدید، تاریخ خلق آن اهمیت دارد. تابلو بازنمایی متأخر پیروزی است، نه تصویری که در زمان کارزار پدید آمده باشد.
بررسی دانشگاه فنی درسدن (Dresden Teknik Üniversitesi) محفظه جعبه‌مانندِ نگهداری یادگار مقدس در تابلو را زیر سؤال می‌برد. این بررسی در عوض احتمال وجود محفظه‌ای صلیبی‌شکل را مطرح می‌کند که از دور دیده می‌شده است. پس حتی این جزء کوچک تصویر نیز، وقتی از تابلو برای تصور نبرد استفاده می‌شود، به دقت نیاز دارد.
نبرد مونتژیزار در سینما: آیا در فیلم پادشاهی بهشت آمده است؟
فیلم پادشاهی بهشت (Cennetin Krallığı)، محصول 2005، نبرد مونتژیزار را نمایش نمی‌دهد، اما به شکست دادن صلاحالدین به دست بالدوین در 16 سالگی اشاره می‌کند.
آیا مونتژیزار برتری ماندگاری به بالدوین داد؟
مونتژیزار برتری ماندگاری بر صلاحالدین ایجاد نکرد. در 1179، دو سال پس از این شکست، صلاحالدین نیروهای پادشاهی اورشلیم را در مرج عیون شکست داد. این نتیجه بعدی، برداشت از مونتژیزار به‌عنوان تغییری دائمی در موازنه نظامی را محدود می‌کند.
در 1187، صلاحالدین در حطین پیروز شد و اورشلیم را تصرف کرد. مونتژیزار همچنان پیروزی‌ای بود که با غافلگیری، زمین مساعد و فرصتی ناشی از پراکندگی نیروها به دست آمد. رویدادهای بعدی نشان می‌دهند چرا باید نتیجه یک نبرد را از کشمکش طولانی‌تر جدا کرد.
پرسش‌های متداول
چه کسی در نبرد مونتژیزار پیروز شد؟
سپاه کوچکتر بالدوین چهارم در 25 نوامبر 1177 صلاحالدین را شکست داد. بالدوین پادشاه اورشلیم بود، 16 سال داشت و به جذام مبتلا بود.
چند سرباز در مونتژیزار جنگیدند؟
برآوردهای مورد اختلاف درباره صلیبیان از حدود 4,500 تا 7,000 نفر است. رقم 375 شوالیه ویلیام صوری، پیادهنظام را شامل نمی‌شود. دبلیو. بی. استیونسون رقم 26,000 نفری او برای سپاه صلاحالدین را اغراقآمیز می‌دانست.
میدان نبرد مونتژیزار امروز کجاست؟
تل گزر و تلالصافی دو محل پیشنهادی‌اند. کاربرد نام رمله برای منطقه‌ای گسترده‌تر در قرون وسطی به این معناست که نمی‌توان مرکز شهر امروزی را به‌سادگی میدان نبرد دانست.
چه تلفاتی گزارش شده است؟
روژه دو مولن، استاد اعظم شوالیههای مهماننواز، از 1,100 کشته و 750 زخمی در میان صلیبیان خبر داد. این ارقام به سپاه پیروز مربوط‌اند و به گزارش او نسبت داده می‌شوند.
منابع
- ویکی‌پدیا — نبرد مونتژیزار tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — نبرد مونتژیزار en.wikipedia.org
- دانشگاه فنی درسدن — دانشنامه شوالیههای معبد، مونتژیزار tu-dresden.de
Image: Schlacht von Montgisard 2.jpg — Charles-Philippe Larivière, Public domain
