ایزومو نو اوکونی (İzumo no Okuni) رقصنده و اجراگری زن بود که آغاز کابوکی (Kabuki) را به اجراهای او در کیوتو (Kyoto)، در حدود سال 1603، نسبت میدهند. شوگونسالاری ادو (Edo) در سال 1629 حضور زنان در کابوکی را ممنوع کرد. این حکومت، تنفروشی مرتبط با گروههای زنانه و درگیری میان تماشاگران را تهدیدی برای اخلاق و نظم عمومی می‌دانست.
بنا بر گزارشها، زنی که نامش با آغاز کابوکی گره خورده است، حدود سال 1610 و پیش از این ممنوعیت از اجرا کناره گرفته بود. اگر شما ماجرا را از اجراهای او در کیوتو تا محدودیت‌های جانشینانش دنبال کنید، با توالی چشمگیری روبه‌رو می‌شوید: زنان این گونه نمایشی را پایه گذاشتند، مردان جوان جای آن‌ها را گرفتند و سرانجام مردان بزرگسال برجسته شدند. همین تاریخ‌ها روشن میکنند که چرا باید کارنامه اوکونی و ممنوعیت حضور زنان را جداگانه بررسی کرد.
ایزومو نو اوکونی که بود؟
تولد اوکونی را معمولاً حدود سال 1578 می‌دانند، اما این تاریخ قطعی نیست. روایتهای سنتی میگویند او پیش از اجرا در کیوتو، در زیارتگاه بزرگ ایزومو (İzumo Büyük Tapınağı) میکو بود؛ یعنی خدمتگزار زن زیارتگاه. موزه ملی کیوتو (Kyoto Ulusal Müzesi) ولایت ایزومو را که گروه او از آن آمده بود، با استان امروزی شیمانه (Shimane) تطبیق می‌دهد.
تاریخ مرگ او هم محل اختلاف است. ادعاهای مختلف، سال‌های 1610، 1613 یا 1640 را زمان مرگ او می‌دانند. بنابراین شما می‌توانید جایگاه او را در آغاز کابوکی با اطمینان بیشتری مشخص کنید تا تمام طول زندگی‌اش را بازسازی کنید. پیوند او با اجراهای سال 1603، نقطه اتکای محکم‌تری از تاریخ تولد یا مرگش فراهم می‌کند.
شورای هنرهای ژاپن (Japonya Sanat Konseyi) به سندی از اجرای کابوکی‌اودوری به‌دست اوکونی در کیوتو در سال 1603 اشاره می‌کند. جایگاه او در تاریخ کابوکی بر همین اجراها و گروههای زنانهای استوار است که پس از موفقیت او شکل گرفتند.
اجراهای او در کیوتو چگونه به کابوکی تبدیل شدند؟
یکی از محل‌های اجرای اوکونی در حدود سال 1603، شیجوگاوارا (Shijōgawara)، بستر خشک رود کامو (Kamo) در کیوتو بود. موزه ملی کیوتو همچنین از حضور گروه او در سال 1603 بر صحنه تئاتر نو در زیارتگاه کیتانو (Kitano Tapınağı) خبر می‌دهد. پس آغاز کابوکی هم به فضای اجرا در بستر رودخانه پیوند دارد و هم به صحنه یک زیارتگاه.
ظاهر اوکونی می‌توانست به‌اندازه انتخاب نقشش چشمگیر باشد. او در چایا آسوبی (Chaya Asobi) نقش یک کابوکیمونو را بازی می‌کرد؛ شخصیت مرد جوانی با لباس‌های پرزرق‌وبرق و شمشیری بزرگ. بازی یک زن در نقش این مرد جلب‌توجه‌کننده، بخشی از خود اجرای اولیه بود.
فکر کنید شما در زندگی روزمره چگونه با لباس، نگرشی را نشان می‌دهید یا هویتی متفاوت را امتحان می‌کنید. لباس پرزرق‌وبرق و شمشیر اوکونی نمونه‌ای ملموس از همین کار در تئاتر است. او پوشش، رفتار و یک شخصیت مرد را در یک حضور صحنه‌ای کنار هم می‌آورد.
دانشگاه کوکوگاکوئین (Kokugakuin Üniversitesi) نظریه‌ای ریشه‌شناختی را مطرح می‌کند که نام کابوکی را به واژه «کابویتا» پیوند می‌دهد. این واژه با لباس و رفتار نامتعارف اوکونی مرتبط است. این، توضیحی پیشنهادی برای ریشه نام کابوکی است. همچنین توجه را به ظاهر چشمگیری جلب می‌کند که با اجراهای او پیوند داشت.
پس از شهرت اوکونی در سال 1603، زنان دیگری از او تقلید کردند. آن‌ها اونا کابوکی، یا کابوکی زنان، را در منطقه شیجوگاوارای کیوتو و منطقه یوشیوارا (Yoshiwara) در ادو اجرا می‌کردند. شورای هنرهای ژاپن اوج رونق کابوکی زنان را بین سال‌های 1615 و 1629 میداند.
چرا زنان در سال 1629 از کابوکی منع شدند؟
شوگونسالاری ادو در سال 1629، در دوره حکومت ایه‌میتسو (Iemitsu)، سومین شوگون توکوگاوا (Tokugawa)، حضور زنان در کابوکی را ممنوع کرد. توجیه اعلام‌شده این تصمیم به اخلاق عمومی مربوط بود. این ممنوعیت در پایان دوره‌ای وضع شد که شورای هنرهای ژاپن آن را سال‌های شکوفایی کابوکی زنان میداند.
تنفروشی در این توجیه نقش محوری داشت. مطلب وب ژاپن (Web Japan) که سفارت ژاپن منتشر کرده است، توضیح می‌دهد که تنفروشی منبع مهم درآمد اضافی گروههای کابوکی زنان بود. مقام‌ها این پیوند میان اجرا و تنفروشی را دلیلی برای محدودکردن حضور بر صحنه می‌دانستند.
نگرانیها تماشاگران مرد را هم دربر می‌گرفت. میان مردانی که برای جلب توجه اجراگران رقابت می‌کردند، ممکن بود درگیری پیش بیاید. بنابراین استدلال پشت ممنوعیت، هم فعالیت‌های مرتبط با گروه‌ها را شامل می‌شد و هم بی‌نظمی میان تماشاگرانشان را.
این جزئیات، زمینه مشخص وضع ممنوعیت را توضیح میدهند. زنان با سیاستی از کابوکی کنار گذاشته شدند که با استناد به اخلاق و نظم عمومی تدوین شده بود. نقش آن‌ها در پایه‌گذاری این تئاتر، زنان اجراگر نسل‌های بعد را از این تصمیم مصون نکرد.
بنا بر گزارشها، خود اوکونی حدود سال 1610 از اجرا کناره گرفت. ممنوعیت در سال 1629 و پس از پایان فعالیت صحنه‌ای او وضع شد. وقتی شما داستان اوکونی را می‌خوانید، این تفاوت اهمیت دارد: ممنوعیت بر سنت اجرای زنانهای اثر گذاشت که پس از موفقیت او گسترش یافته بود.
وقتی مردان جوان جای زنان را گرفتند چه شد؟
پس از ممنوعیت گروههای زنانه، واکاشو کابوکی، با اجرای مردان جوان، رواج یافت. تغییر اجراگران به نگرانی مقام‌ها پایان نداد. در سال 1652، واکاشو کابوکی هم ممنوع شد؛ زیرا تصور می‌شد تنفروشی بازیگران مرد جوان بر اخلاق عمومی اثر می‌گذارد.
پس از آن، اجرای مردان بزرگسال با نام یارو کابوکی، تحت محدودیت‌هایی مجاز شد. اجراگران موظف بودند از نمایش‌های شهوانی پرهیز کنند و از قراردادهای واقع‌گرایانه‌تر تئاتر کیوگن پیروی کنند. بنابراین مجوز اجرا با انتظاراتی درباره شیوه اجرای تئاتر بر صحنه همراه بود.
بازیگران مردی که در کابوکی نقش زنان را بازی میکنند، اوناگاتا یا اویاما نام دارند. این توالی ممنوعیت‌ها کمک می‌کند بفهمیم مردان بزرگسال و این سنت چگونه برجسته شدند. در اجراهای اولیه اوکونی، زنان نقش شخصیت‌های مرد را بازی کرده بودند؛ بعدها بازیگران مرد با اجرای نقش زنان شناخته شدند.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
یک اجرای اونا کابوکی می‌توانست شامل 50–60 زن تن‌فروش باشد که با لباس مردانه، هم‌زمان می‌رقصیدند. این جزئیات، مقیاس ملموسی از تئاتر زنان به دست می‌دهد: صحنه می‌توانست گروه بزرگی را در خود جای دهد که پوشش مردانه بخشی از ظاهر هماهنگ آن بود.
موسیقی هم اجراهای اوکونی را از اجراهای جانشینانش متمایز می‌کند. در پرده تاشوی «کابوکی اوکونی» در موزه ملی کیوتو، نوازندگان فلوت و طبل می‌نوازند و هیچ شامیسنی دیده نمی‌شود. گروههای زنانه بعدی از شامیسن استفاده می‌کردند؛ سازی که در آن دوره تازه بود.
خود این پرده تاشوی موزه نیز اثری درخور توجه است. این اثر با شماره AK546 ثبت شده و کاری از سده هفدهم روی کاغذ پوشیده از ورق طلاست. پرده شش‌لته‌ای، 88 × 268 سانتی‌متر اندازه دارد. این ویژگی‌های فیزیکی در کنار تصویر اجراگران و نوازندگان کابوکی اولیه، مشخصات اثر را تشکیل میدهند.
زنان در دوره محرومیت از تماشاخانههای بزرگ و دارای مجوز کابوکی نیز به اجرا ادامه دادند. آن‌ها در دوره ادو در خانههای شخصی، گروههای سیار و تماشاخانههای کوچک موقت اجرا می‌کردند. ممنوعیت، دسترسی زنان به صحنه‌های اصلی دارای مجوز را محدود کرد، اما این فضاهای دیگر همچنان بخشی از تاریخ اجرای آن‌ها بودند.
خط زمانی
- حدود 1578: تاریخ تقریبی و نامطمئن تولد اوکونی.
- 1603: اوکونی در کیوتو کابوکی‌اودوری اجرا می‌کند. گروه او همچنین بر صحنه تئاتر نو در زیارتگاه کیتانو ظاهر می‌شود.
- حدود 1610: بنا بر گزارشها، اوکونی از اجرا کناره می‌گیرد.
- 1615–1629: به گفته شورای هنرهای ژاپن، کابوکی زنان به اوج رونق خود می‌رسد.
- 1629: در دوره توکوگاوا ایه‌میتسو، حضور زنان در کابوکی ممنوع می‌شود.
- 1652: واکاشو کابوکیِ مردان جوان نیز ممنوع می‌شود.
- 1877: در گاه‌شماری ساموئل ال. لایتر (Samuel L. Leiter)، ممنوعیت رسمی بازیگری زنان در کابوکی پایان می‌یابد.
- 2005: یونسکو (UNESCO)، کابوکی را رسماً اعلام می‌کند.
- 2008: یونسکو، کابوکی را در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت می‌کند.
محرومیت زنان چقدر طول کشید؟
ساموئل ال. لایتر در مقاله علمی سال 1999 خود، دوره ممنوعیت رسمی بازیگری زنان در کابوکی را 1629–1877 میداند. این گاه‌شماری به محدودیت رسمی مربوط است. در کنار آن، شواهد اجرای زنان در خانه‌ها، گروههای سیار و تماشاخانههای موقت، از تداوم فعالیت آن‌ها بیرون از سالن‌های بزرگ دارای مجوز خبر می‌دهد.
کابوکی بعدها به رسمیت‌شناسی یونسکو دست یافت؛ اعلام آن در سال 2005 با ثبت در فهرست نماینده در سال 2008 دنبال شد. تاریخ کابوکی هم این به‌رسمیت‌شناسی را دربر می‌گیرد و هم محدودیت‌های پیشین بر اجراگران را. جایگاه اوکونی در آغاز این هنر، یک زن را در مرکز روایت تئاتری نگه می‌دارد که بازیگران مرد بزرگسال در آن برجسته شدند.
پرسش‌های متداول
آیا ایزومو نو اوکونی خدمتگزار زیارتگاه بود؟
بر پایه روایت سنتی، اوکونی پیش از اجرا در کیوتو، به‌عنوان میکو در زیارتگاه بزرگ ایزومو خدمت می‌کرد. تولد او را معمولاً حدود سال 1578 می‌دانند، اما این تاریخ همچنان قطعی نیست.
آیا ممنوعیت سال 1629 به کار اوکونی پایان داد؟
بنا بر گزارشها، اوکونی حدود سال 1610 از اجرا کناره گرفت. بنابراین ممنوعیت سال 1629 پس از پایان فعالیت صحنه‌ای او وضع شد و بر سنت کابوکی زنانهای اثر گذاشت که پس از او ادامه یافته بود.
چرا اجرای مردان جوان هم ممنوع شد؟
واکاشو کابوکی در سال 1652 ممنوع شد، زیرا مقام‌ها تنفروشی اجراگران مرد جوان را مشکلی برای اخلاق عمومی می‌دانستند. کابوکی مردان بزرگسال با محدودیت‌هایی بر اجرای شهوانی مجاز شد.
آیا زنان پس از ممنوعیت از تئاتر ناپدید شدند؟
زنان در دوره ادو همچنان در خانههای شخصی، گروههای سیار و تماشاخانههای کوچک موقت ظاهر می‌شدند. محرومیت آن‌ها از تماشاخانههای بزرگ و دارای مجوز کابوکی، به همه اجراهایشان پایان نداد.
منابع
- ویکی‌پدیا — ایزومو نو اوکونی en.wikipedia.org
- موزه ملی کیوتو — پرده تاشوی کابوکی اوکونی kyohaku.go.jp
- شورای هنرهای ژاپن — کابوکی‌اودوری www2.ntj.jac.go.jp
- شورای هنرهای ژاپن — اونا کابوکی www2.ntj.jac.go.jp
- دانشگاه کوکوگاکوئین — ممنوعیت حضور اجراگران زن کابوکی به‌دست شوگونسالاری ادو kokugakuin.ac.jp
- وب ژاپن / سفارت ژاپن — کابوکی az.emb-japan.go.jp
- Nippon.com — خاستگاه کابوکی nippon.com
- ساموئل ال. لایتر، درام تطبیقی / دانشگاه میشیگان غربی — از گِی به گِی scholarworks.wmich.edu
- یونسکو — تئاتر کابوکی ich.unesco.org
FAQ
ایزومو نو اوکونی که بود؟
ایزومو نو اوکونی رقصنده و اجراگری زن بود که بنیانگذاری کابوکی را به اجراهای او در کیوتو، در حدود سال 1603، نسبت میدهند. روایتهای سنتی او را میکوی پیشین، یعنی خدمتگزار زن زیارتگاه بزرگ ایزومو، معرفی میکنند.
چرا زنان از اجرای کابوکی منع شدند؟
شوگونسالاری ادو در سال 1629 بهدلیل مسائل مربوط به اخلاق عمومی، حضور زنان در کابوکی را ممنوع کرد. نگرانیها شامل تنفروشی مرتبط با گروههای زنانه و درگیری میان تماشاگران مرد برای جلب توجه اجراگران بود.
آیا این ممنوعیت خود اوکونی را از صحنه کنار زد؟
بنا بر گزارشها، اوکونی حدود سال 1610، پیش از ممنوعیت سال 1629، از اجرا کناره گرفت. بنابراین این ممنوعیت به تاریخ گروههای زنانهای مربوط است که پس از او فعالیت کردند.
آیا زنان پس از سال 1629 اجرای نمایش را کنار گذاشتند؟
زنان با وجود محرومیت از تماشاخانههای بزرگ و دارای مجوز کابوکی، در خانههای شخصی، گروههای سیار و تماشاخانههای کوچک موقت به اجرا ادامه دادند. ساموئل ال. لایتر دوره ممنوعیت رسمی بازیگری زنان در کابوکی را 1629–1877 میداند.
اوناگاتا به چه کسانی میگویند؟
اوناگاتا، که اویاما هم نامیده میشوند، بازیگران مردی هستند که نقش زنان را در کابوکی اجرا میکنند. کابوکی با بازیگران مرد بزرگسال پس از ممنوعیت حضور زنان و اجراگران مرد جوان برجسته شد.
Image: Okuni kabuki byobu-zu.jpg — Unknown authorUnknown author (probably an artist of the Hase, Public domain
