Džabir ibn Hajjan (turski: Câbir bin Hayyân) tradicionalno se opisuje kao muslimanski alhemičar i filozof prirode koji je živio u osmom i devetom vijeku. Njegovo puno ime je Ebu Musa Džabir ibn Hajjan. Arapski spisi koji mu se pripisuju razmatraju supstance, laboratorijske postupke i teorije o promjenama materije. Ipak, identitet njihovog autora ostaje jedno od ključnih historijskih pitanja.
Ako Džabira upoznajete kroz spisak izuma, gotovo odmah ćete naići na sporne tvrdnje. Godine njegovog života, mjesto rođenja i autorstvo zahtijevaju oprez. Najkorisnije je početi razlikovanjem tradicionalne biografije, arapskih spisa koji nose njegovo ime i kasnijih latinskih djela poznatih pod nazivom Pseudo-Geber.
Gdje je rođen Džabir ibn Hajjan i odakle je potjecao?
Kongresna biblioteka navodi Tus u Horasanu kao vjerovatno mjesto rođenja. Priznaje i postojanje predaja prema kojima je rođen u Kufi. Zato nijedno od tih mjesta ne treba predstavljati kao nesporan odgovor. Nacionalna medicinska biblioteka navodi uobičajene godine, 721. i približno 815., kao datume prenesene predajom.
Kufa u Iraku glavno je mjesto njegovog rada u tradicionalnoj biografiji. Bagdad je drugi veliki grad povezan s njegovim djelovanjem i vezama na dvoru. TDV İslâm Ansiklopedisi opisuje njegov rad u Bagdadu pod pokroviteljstvom Barmekida. Navodi i da se vratio u Kufu nakon što je ta porodica izgubila vlast.
Razlikuju se i prikazi njegove smrti. TDV prenosi Džildakijevu predaju prema kojoj je umro u Tusu. Amr i Tbakhi umjesto toga navode Kufu. Približna godina smrti, 815., pripada istom nesigurnom biografskom okviru kao i često ponavljana godina rođenja.
Koje je vjere bio Džabir ibn Hajjan i ko mu je bio učitelj?
Tradicionalne biografije navode da je Džabir bio musliman. Opisuju ga i kao učenika Džafera es-Sadika. Tekstovi pripisani Džabiru ovog imama, koji je umro 765. godine, nazivaju učiteljem. Ta veza u tekstovima podupire tradicionalni prikaz, ali tvrdnja da ga je imam lično podučavao ostaje sporna.
Drugo je pitanje predloženo vjersko okruženje u kojem su spisi nastali. Paul Kraus povezivao je ovaj korpus s ismailijskim autorima koji su djelovali krajem devetog vijeka. Njegov argument odnosi se na nastanak tekstova. Ne treba ga smatrati nezavisno utvrđenim prikazom života historijskog Džabira.
Kakav je bio doprinos Džabira ibn Hajjana hemiji?
Arapski korpus spisa pripisanih Džabiru ubraja se među tekstove koji sadrže najranije poznate sistematske klasifikacije hemijskih supstanci. Klasifikacija je zato konkretan dio njegovog značaja. Uz rasprave o tome kako se supstance mogu mijenjati, spisi nastoje rasporediti materijale u grupe.
Amr i Tbakhi u biografiji iz 2007. godine sažimaju klasifikaciju u tri grupe. To su „duhovi“, odnosno supstance koje pri zagrijavanju postaju isparljive, metali poput zlata i bakra te kamenje koje se može usitniti u prah. Riječ „duhovi“ ovdje pripada klasifikaciji supstanci i njihovog ponašanja pri zagrijavanju.
Ista biografija među laboratorijskim metodama pripisanim Džabiru navodi kristalizaciju, kalcinaciju, sublimaciju i isparavanje. Kroz isparavanje ovu historiju možete povezati sa svakodnevnim životom. U spisima pripisanim Džabiru ono stoji uz druge imenovane postupke za rad s materijalima.
Historijski doprinos, dakle, obuhvata i razvrstavanje supstanci i opisivanje laboratorijskih postupaka. I dalje je važno kome se oni pripisuju. Biografska literatura povezuje ove metode s Džabirom, dok autorstvo i vrijeme nastanka šire zbirke ostaju sporni.
Šta je objašnjavala alhemija Džabira ibn Hajjana?
Teorija žive i sumpora pripisana Džabiru pretpostavljala je da metali nastaju različitim omjerima dvaju principa. Živa i sumpor predstavljali su te principe nastanka. Teorija je nudila objašnjenje razlika među metalima unutar alhemijskog okvira ovih spisa.
Njegova teorija ravnoteže, odnosno mizan, razmatrala je supstance kroz toplotu, hladnoću, suhoću i vlažnost. Nastojala je te osobine izraziti brojčanim omjerima. Promjena sastava supstance zato je bila povezana s promjenom ravnoteže njenih osobina.
Brojevi su imali posebno mjesto u ovoj filozofiji prirode. Naročit značaj pridavao se broju 17, zbiru brojeva 1, 3, 5 i 8, te broju 28, koliko slova ima arapsko pismo. Ti brojčani odnosi pripadali su istom intelektualnom svijetu kao i teorije o preobrazbi materije iz ovog korpusa.
Je li Džabir ibn Hajjan bio otac hemije?
Amr i Tbakhi u članku iz 2007. godine nazivaju Džabira ocem arapske hemije. To je procjena tih autora. Izraz odražava značaj koji pridaju laboratorijskim metodama i hemijskim idejama povezanim s njegovim imenom.
Širi naziv „otac hemije“ zahtijeva isti oprez kao i njegova biografija. Sačuvane su stotine rukopisa pripisanih Džabiru. Međutim, Institut za historiju nauke navodi da nijedan nije prepoznat kao rukopis pisan njegovom rukom. Taj naziv ne može razriješiti koji su postupci ili knjige pripadali jednoj historijskoj osobi.
Koji se izumi pripisuju Džabiru ibn Hajjanu?
KAUST-ov Muzej nauke i tehnologije u islamu predstavlja razvoj aparature za destilaciju kao zajednički doprinos. U njegovom prikazu Džabir se pojavljuje uz druge rane muslimanske hemičare. To podupire opisivanje Džabira kao učesnika u tom razvoju, umjesto pripisivanja cijele aparature samo njemu.
Uz njegovo ime kruže i tvrdnje o azotnoj kiselini, hlorovodoniku, sumpornoj kiselini i carskoj vodi. Wikipedija na turskom predstavlja ih kao pripisana otkrića ili tvrdnje. One zahtijevaju poseban oprez jer se historija recepata za kiseline prepliće s odvojenom latinskom tradicijom Pseudo-Gebera.
Kada je riječ o carskoj vodi, Karpenko i Norris smještaju najraniji dokumentirani recept u djelo De inventione veritatis. To djelo svrstavaju u latinsku tradiciju s kraja trinaestog i početka četrnaestog vijeka. Ahmed al-Hassan tvrdi da su postojali raniji arapski recepti. Zbog tog neslaganja nije moguća jednostavna i konačna tvrdnja o otkriću.
Koje je knjige napisao Džabir ibn Hajjan?
Među glavnim cjelinama korpusa koji mu se pripisuje nalaze se Velika knjiga milosti, Sto dvanaest knjiga, Sedamdeset knjiga, Knjige o ravnotežama i Pet stotina knjiga. Ti naslovi pripadaju obimnom skupu spisa čija povezanost s jednim autorom ostaje sporna.
Kraus je 1943. godine zastupao tezu da su autori bili ismailije s kraja devetog vijeka. Fuat Sezgin branio je drugačije gledište 1971. godine. Djela je pripisivao jednom Džabiru koji je živio u osmom vijeku. Treće naučno gledište neke tekstove pripisuje historijskom Džabiru, a druge kasnijim piscima koji su djelovali tokom približno dva vijeka.
Ako čitate knjigu pripisanu Džabiru, sam naslov vam neće razriješiti tu raspravu. Pitanje vremena nastanka utiče na to koliko se pojedinačni spisi mogu neposredno povezati s tradicionalnom biografijom.
Džabir ibn Hajjan i Geber: kakva je veza?
Geber i Geberus latinski su oblici Džabirovog imena. Velika knjiga milosti i Sedamdeset knjiga bile su među arapskim djelima prevedenim na latinski pod imenom Geber tokom srednjeg vijeka. Latinsko ime tako ima neposrednu vezu s arapskom tradicijom.
Historičari ipak razlikuju taj arapski korpus od latinskih alhemijskih spisa iz trinaestog i četrnaestog vijeka svrstanih pod naziv Pseudo-Geber. Autor djela Summa perfectionis, koje pripada ovoj drugoj grupi, nije pouzdano poznat. Zato najprije treba utvrditi o kojem je djelu s imenom Geber riječ, pa tek onda njegove tvrdnje pripisivati Džabiru.
Hronologija
- Oko 721. godine: Tradicionalna godina rođenja; Tus i Kufa pojavljuju se u suprotstavljenim predajama o mjestu rođenja.
- Osmi vijek: Tradicionalne biografije povezuju Džabira s Kufom, Džaferom es-Sadikom i Bagdadom.
- Oko 815. godine: Često navođena godina smrti; prikazi se razlikuju u pogledu mjesta smrti.
- 987. godine: Ibn en-Nedim u djelu al-Fihrist osporava stavove onih koji poriču Džabirovo postojanje.
- Kraj trinaestog i početak četrnaestog vijeka: Pojavljuju se latinski alhemijski spisi koji se danas izdvajaju pod nazivom Pseudo-Geber.
- 1935. godine: U Kairu izlazi Krausov izbor rasprava pripisanih Džabiru na arapskom jeziku.
- 1943. godine: Kraus pripisuje korpus ismailijskim autorima s kraja devetog vijeka.
- 1971. godine: Sezgin brani postojanje historijskog Džabira i tumačenje prema kojem je korpus djelo jednog autora.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
O sumnjama u Džabirovo postojanje raspravljalo se već u desetom vijeku. Ibn en-Nedim se u svom djelu al-Fihrist iz 987. godine suprotstavio onima koji su poricali da je Džabir živio. Rasprava o osobi koja stoji iza knjiga zato je starija od savremenih naučnih istraživanja.
Korpus sadrži i neke od najranijih poznatih uputa za dobivanje salmijaka, odnosno amonijum-hlorida, iz organskih materijala. Među njima su biljke, krv i kosa. To je konkretan primjer materijala i postupaka razmatranih u arapskim spisima.
Jedna kasnija izdavačka pojedinost povezuje rukopisnu tradiciju s prepoznatljivim izdanjem. Krausovo djelo Mukhtār rasāʾil Jābir ibn Ḥayyān objavio je al-Khanji na arapskom jeziku u Kairu 1935. godine.
Često postavljana pitanja
Gdje je rođen Džabir ibn Hajjan?
Njegovo mjesto rođenja je sporno. Prema Kongresnoj biblioteci, Tus u Horasanu je vjerovatno mjesto. Ta ustanova priznaje i postojanje predaja koje navode Kufu.
Ko mu je bio učitelj?
Tradicionalni prikazi navode Džafera es-Sadika. Spisi pripisani Džabiru obraćaju se ovom imamu kao učitelju, iako lični odnos učitelja i učenika ostaje tvrdnja iz predaje.
Je li Geber bilo drugo Džabirovo ime?
Da. Geber i Geberus latinski su oblici njegovog imena. Međutim, historičari kasniji latinski korpus Pseudo-Gebera razmatraju odvojeno od arapskih spisa pripisanih Džabiru.
Zašto je važan za hemiju?
Arapski korpus koji mu se pripisuje sadrži rane sistematske klasifikacije supstanci, laboratorijske postupke i teorije o promjenama materije. Njegov značaj ostaje uprkos raspravama o tome ko je napisao pojedinačne tekstove.
Izvori
- Kongresna biblioteka — Jabir ibn Hayyan loc.gov
- Nacionalna medicinska biblioteka — Biobibliografije: J nlm.nih.gov
- Institut za historiju nauke — Šta je u imenu? sciencehistory.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — CÂBİR b. HAYYÂN islamansiklopedisi.org.tr
- Amr i Tbakhi, Annals of Saudi Medicine — Jabir ibn Hayyan applications.emro.who.int
- KAUST-ov Muzej nauke i tehnologije u islamu — Hemija museum.kaust.edu.sa
- Biblioteke Univerziteta u New Yorku — Mukhtār rasāʾil Jābir ibn Ḥayyān sites.dlib.nyu.edu
- Wikipedija na engleskom — Jabir ibn Hayyan en.wikipedia.org
- Wikipedija na engleskom — Pseudo-Geber en.wikipedia.org
- Wikipedija na turskom — Câbir bin Hayyân tr.wikipedia.org
FAQ
Gdje je rođen Džabir ibn Hajjan?
Njegovo mjesto rođenja je sporno. Kongresna biblioteka navodi Tus u Horasanu kao vjerovatno mjesto, ali priznaje i postojanje predaja prema kojima je rođen u Kufi.
Zašto Džabira ibn Hajjana nazivaju ocem hemije?
Taj naziv odražava značaj koji se pridaje klasifikacijama i laboratorijskim metodama povezanim s njegovim imenom. Amr i Tbakhi u biografiji iz 2007. godine preciznije ga nazivaju ocem arapske hemije.
Ko je bio učitelj Džabira ibn Hajjana?
Tradicionalni prikazi navode Džafera es-Sadika kao njegovog učitelja. Tekstovi pripisani Džabiru ovog imama, koji je umro 765. godine, nazivaju učiteljem.
Jesu li Džabir ibn Hajjan i Geber ista osoba?
Geber i Geberus latinski su oblici Džabirovog imena. Međutim, kasnija latinska djela svrstana pod naziv Pseudo-Geber razmatraju se odvojeno od arapskog korpusa spisa pripisanih Džabiru.
Image: Man Florence, Ashburnham 1166 fol 12r.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
