Bakı Qız qalası niyə tikilib?
Bakı (türkcə: Bakü) Qız qalasının (türkcə: Kız Kulesi) müdafiə məqsədilə istifadə olunduğu sənədlərlə təsdiqlənir. İlkin təyinatı barədə isə bir neçə fərqli izah var: istehkam, zərdüştilərin atəş məbədi və rəsədxana. Muzeyin rəsmi məlumatında qalanın uzun müddət müdafiə məqsədilə istifadə edildiyi bildirilir. Bu məlumat istehkam izahının qala tarixində yeri olduğunu göstərir. Məbəd və rəsədxana nəzəriyyələri isə tikiliyə başqa izahlar verir.
UNESCO hazırkı abidəni e.ə. VII–VI əsrlərə aid daha qədim qalıqların üzərində tikilmiş XII əsr qurğusu kimi təsvir edir. Bu tarixlər ərazinin müxtəlif təbəqələrinə aiddir. Siz qalanın tarixini anlamaq istəyirsinizsə, qədim tikililəri UNESCO-nun XII əsrə aid etdiyi indiki abidədən ayrı nəzərdən keçirin.
Qız qalası Azərbaycanın paytaxtı Bakının harasındadır?
Abidənin Azərbaycanca adı Qız qalasıdır. O, Azərbaycanın paytaxtı Bakıda, İçərişəhər divarlarının cənub-şərq hissəsində yerləşir. Dənizkənarı bulvar da yaxınlıqdadır. Beləliklə, qala həm tarixi qala divarları ilə əhatələnən şəhərin daxilindədir, həm də sahilə yaxındır.
Siz qalanın damından İçərişəhərin küçələrini və minarələrini, Bakı bulvarını və Bakı buxtasını görə bilərsiniz. Bu mənzərələr qalanın ətraf şəhərlə əlaqəsini göstərir. Damın altında isə yonma daşdan hörülmüş tağtavanlı səkkiz mərtəbə yerləşir.
Abidənin rəsmi təsvirində diametri 16,5 metr göstərilir. Hündürlüyü bir tərəfdən 28 metr, digər tərəfdən 31 metrdir. Bu fərq ətrafdakı yer səthinin səviyyəsi ilə bağlıdır. Hər iki hündürlük göstəricisi eyni tikiliyə aiddir.
Qız qalasının tarixi: tarixlər və kitabə nə göstərir?
UNESCO-nun abidəni XII əsrə aid etməsi qalanın kufi kitabəsinin yazı üslubu ilə də uyğun gəlir. Kitabə yerdən təxminən 14 metr yüksəklikdədir. Orada Məsud ibn Davudun adı yazılıb. Xəttin üslubu XII əsrə aid edilir.
Bu adın izahında diqqətli olmaq lazımdır. Azərbaycan Prezident Kitabxanasının materialında Məsud ibn Davudun memar kimi təqdim edilməsi şübhə altına alınır. Səbəb kitabədə onun adının yanında memar və ya tikinti ustası mənasını verən titulun olmamasıdır. Kitabədə adın olması ilə həmin şəxsin peşəsinin müəyyənləşdirilməsi ayrı məsələlərdir.
Tarixçi Sara Aşurbəyli başqa xronologiya irəli sürüb. O, qalanın tikintisini eramızın IV–VI əsrlərinə aid edib. Bu izah UNESCO-nun hazırkı abidəyə verdiyi tarixdən fərqlənir. Ona görə də müəllifi göstərilməklə alternativ nəzəriyyə kimi təqdim olunmalıdır.
1962–1963-cü illərdə aparılan qazıntılar bünövrə barədə dəlillər üzə çıxarıb. Məlum olub ki, qala dənizə doğru maili olan iri qayanın üzərində dayanır. Qazıntılar qalaya bitişik çıxıntının da tikiliyə dayaq verdiyini göstərib. Bu tapıntı çıxıntının binada fiziki dayaq funksiyası daşıdığını ortaya qoyur.
Qız qalası istehkam, məbəd, yoxsa rəsədxana olub?
Müdafiə nəzəriyyəsi qalanı Şirvanşahların istehkam sistemi ilə əlaqələndirir. Bu izaha görə, təhlükə zamanı qaladan Abşerondakı digər qalalara xəbərdarlıq siqnalları ötürülürdü. Deməli, irəli sürülən funksiya daha geniş müdafiə şəbəkəsinin bir hissəsi idi.
Bu izahın tərəfdarları qalın divarları və divarın içində gizlədilmiş su quyusunu əsas göstərirlər. Onlar hər ikisini mühasirəyə davam gətirə bilən istehkamın əlamətləri sayırlar. Quyu burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki arqument yalnız tikilinin xarici möhkəmliyinə deyil, daxili su təminatına da əsaslanır.
Davud Axundov dini təyinatla bağlı izah irəli sürüb. O, Qız qalasını yuxarı hissəsində yeddi od çıxışı olan zərdüştilərin atəş məbədi kimi təsvir edib. Bu, qalanın ilkin təyinatının konkret bir bərpasıdır. Yeddi od çıxışı Axundovun nəzəriyyəsinə aiddir və həmin izah çərçivəsində başa düşülməlidir.
Əhmədova aid edilən rəsədxana nəzəriyyəsi daş çıxıntılara əsaslanır. O, aşağı hissədəki 30 və yuxarı hissədəki 31 çıxıntını aylardakı günlərin sayı ilə əlaqələndirib. Bu izah çıxıntıların düzülüşünü təqvimlə bağlı funksiyanın dəlili sayır.
Bu arqumentlər müxtəlif xüsusiyyətlərə söykənir: müdafiə üçün divarlar və su, ibadət üçün od çıxışları, müşahidə üçün isə sayı müəyyən olan çıxıntılar. Muzeyin rəsmi məlumatı zaman içində istifadə barədə daha qəti fikir bildirir: qala 1964-cü ildə muzeyə çevrilənədək uzun müddət müdafiə məqsədilə istifadə olunub.
Qız qalasının əfsanəsi nədir?
Əfsanələrdən biri hökmdarın qızı və onun istəmədiyi nikah haqqındadır. Atası onu istəmədiyi birinə ərə vermək istəyəndə qız əvvəlcə onun üçün qala tikilməsini xahiş edir. Qala hazır olduqdan sonra özünü oradan atır və ölür.
Bu rəvayətdə qala qızın etiraz hekayəsinin bir hissəsinə çevrilir. Qızın istədiyi tikili və sonda özünü oradan atması abidəni əfsanədəki qızla bağlayır. Bu, əfsanəvi izahdır. Kitabə və arxeoloji dəlillərdən ayrı qiymətləndirilməlidir.
Başqa bir əfsanədə qız fərqli rol oynayır. Şəhər mühasirədə olarkən müqəddəs oddan alov saçlı bir gənc qız çıxır. O, təkbətək döyüşdə düşmən sərkərdəsini məğlub edir və şəhəri xilas edir. Burada qız evlənməyə məcbur edilən hökmdar övladı deyil, şəhərin müdafiəçisidir.
Adın bu iki hekayədən asılı olmayan izahı da var. Həmin izahda “qız” sözü düşmənin ələ keçirə bilmədiyi qalanın rəmzi sayılır. Bu yanaşma adı əfsanələrlə bağlayan izahlarla yanaşı mövcuddur.
Xronologiya
- E.ə. VII–VI əsrlər: UNESCO qalanın altındakı daha qədim tikililəri bu dövrə aid edir.
- Eramızın IV–VI əsrləri: Sara Aşurbəylinin alternativ nəzəriyyəsi qalanın tikintisini bu əsrlərə aid edir.
- XII əsr: UNESCO hazırkı abidəni bu əsrə aid edir. Kitabənin yazı üslubu da həmin dövrə aid olunur.
- 1962–1963: Qazıntılar qalanın altındakı iri qayanı və ona bitişik çıxıntının dayaq funksiyasını üzə çıxarır.
- 1964: Qala muzey kimi fəaliyyətə başlayır.
- 2000: Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı da daxil olmaqla Bakının qala divarları ilə əhatə olunmuş tarixi şəhəri UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilir.
- 2003–2009: Ümumdünya irsi ərazisi UNESCO-nun Təhlükədə olan Ümumdünya İrs Siyahısında yer alır.
- Aprel 2011: Qalanın bərpası başlayır.
- Yanvar 2013: Bərpa zamanı qala ziyarətçilər üçün bağlanır.
- 2 yanvar 2014: Qala yenidən açılır.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
İlkin quruluşda birinci mərtəbə ilə onun üstündəki mərtəbə arasında daş pilləkən olmayıb. Yuxarıya tavandakı açılışdan nərdivan və ya kəndirlə keçiblər. Siz bunu evdə pilləkənlə qalxmaqla müqayisə etsəniz, fərqi aydın görərsiniz: bu mərtəbələr arasında hərəkət ayrıca qalxma vasitəsindən asılı olub.
Gizli quyunun eni təxminən 70 santimetr, dərinliyi isə 21 metrdir. Bu ölçülər müdafiə izahına konkret əsas verir. Quyunun divarın içində yerləşməsi də istehkam nəzəriyyəsinin tərəfdarlarının arqumentinə daxildir.
Mərtəbələrin tağlı tavanlarındakı dairəvi açılışlar eyni şaquli ox boyunca yerləşir. Səkkizmərtəbəli daxili quruluşu təsəvvür edərkən bu xüsusiyyəti də nəzərə alın. Açılışlar bina boyunca bir xətt üzrə düzülür.
Bərpa işləri qalada yaşayan uzunqanad quşları da əhatə edib. İşçilər qonşu binada quşlar üçün 500 xüsusi yuva quraşdırıblar. Qalanın içində isə təxminən 150 yuvalama yeri qorunub. Beləliklə, işlər həm abidənin fiziki quruluşunu, həm də quşların orada məskunlaşmasını nəzərə alıb.
Bərpaçılar çatlara və boşluqlara əhəng suspenziyası və silisium turşusunun efirini inyeksiya ediblər. Bu materiallar qalanın yaxın dövrdəki mühafizə tarixinə aiddir. Onlar qız haqqında məşhur əfsanələrdən və ilkin təyinatla bağlı rəqabət aparan nəzəriyyələrdən daha texniki təfərrüat təqdim edir.
Bakı Qız qalasına giriş qiyməti və ora necə getmək olar?
Rəsmi ziyarət ünvanı Neftçilər prospekti 99-dur. Qala İçərişəhərin cənub-şərqində, Dənizkənarı bulvarın yaxınlığında yerləşir. Siz səfərinizi planlaşdırarkən ünvanı və qalanın divarlarla əhatələnmiş şəhərdəki yerini əsas götürərək doğru abidəni müəyyənləşdirə bilərsiniz.
31 oktyabr 2026-cı ildə baxılmış rəsmi muzey səhifəsində gündəlik iş saatları 10:00–19:00 göstərilir. Həmin tarixdəki tarifə görə, əcnəbi yetkinlər üçün giriş haqqı 19 Azərbaycan manatıdır. 5–17 yaşlı əcnəbi ziyarətçilər üçün isə 9 manatdır.
Qala 1964-cü ildən muzey kimi fəaliyyət göstərir. Bərpası 2011-ci ilin aprelində başlayıb. Ardınca 2013-cü ilin yanvarında bağlanıb və 2 yanvar 2014-cü ildə yenidən açılıb. Damdan aşağıdakı küçələrə, bulvara və Bakı buxtasına mənzərə açılır.
Tez-tez verilən suallar
Bakı Qız qalasının hündürlüyü nə qədərdir?
Rəsmi təsvirə görə, yer səthinin səviyyəsindən asılı olaraq qalanın əks tərəflərdəki hündürlüyü 28 və 31 metrdir. Diametri 16,5 metrdir və daxilində səkkiz mərtəbə var.
Qalanı Məsud ibn Davud tikib?
Onun adı kufi kitabədə çəkilir. Prezident Kitabxanası onun memar kimi təqdim edilməsini sual altına alır. Çünki kitabədə onun memar və ya tikinti ustası olduğunu bildirən titul yoxdur.
Qız qalası UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır?
Qala Şirvanşahlar sarayı ilə birlikdə Bakının qala divarları ilə əhatə olunmuş tarixi şəhərindən ibarət Ümumdünya İrsi ərazisinə daxildir. UNESCO bu ərazini 2000-ci ildə siyahıya daxil edib.
Qız qalasının hansı əfsanəsi odla bağlıdır?
Odla bağlı əfsanədə müqəddəs oddan alov saçlı bir qız çıxır. O, təkbətək döyüşdə düşmən sərkərdəsini məğlub edir və mühasirədəki şəhəri xilas edir.
Mənbələr
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Bakının qala divarları ilə əhatə olunmuş tarixi şəhəri whc.unesco.org
- Azərbaycan Prezident Kitabxanası — Qız qalası unesco.preslib.az
- “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi — Qız qalası icherisheher.gov.az
- “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi — Muzeylər icherisheher.gov.az
- “İçərişəhər” İdarəsi — Qız qalasının bərpası icherisheher.gov.az
FAQ
Bakı Qız qalası niyə tikilib?
Müdafiə izahı qalanı Şirvanşahların istehkam sistemi ilə əlaqələndirir. Digər nəzəriyyələr onu zərdüştilərin atəş məbədi və ya rəsədxana kimi təqdim edir. Muzeyin rəsmi məlumatında qalanın uzun müddət müdafiə məqsədilə istifadə olunduğu bildirilir.
Bakı Qız qalasının neçə yaşı var?
UNESCO onu e.ə. VII–VI əsrlərə aid daha qədim tikililərin üzərində ucaldılmış XII əsr abidəsi kimi təsvir edir. Tarixçi Sara Aşurbəyli isə alternativ olaraq qalanın eramızın IV–VI əsrlərində tikildiyini irəli sürüb.
Qız qalasının əfsanəsi nədir?
Bir əfsanədə hökmdarın qızı istəmədiyi nikahdan əvvəl onun üçün qala tikilməsini istəyir. Sonra özünü qaladan ataraq ölür. Digər əfsanədə isə alov saçlı bir qız düşmən sərkərdəsini məğlub edir və mühasirədəki şəhəri xilas edir.
Bakı Qız qalasına giriş neçəyədir?
31 oktyabr 2026-cı ildə baxılmış rəsmi tarifdə əcnəbi yetkinlər üçün giriş haqqı 19 Azərbaycan manatı, 5–17 yaşlı əcnəbi ziyarətçilər üçün isə 9 manat göstərilir.
Image: Maiden Tower in Baku 2015.jpg — AlixSaz, CC BY-SA 4.0
