Şimali Kiprin (Kuzey Kıbrıs) 15 noyabr 1983-cü ildə müstəqilliyini elan etməsindən əvvəl iyirmi il münaqişə, siyasi parçalanma və danışıqlarla keçmişdi. Kipr Türk Federativ Dövlətinin (Kıbrıs Türk Federe Devleti) məclisi müstəqilliyi yekdilliklə təsdiqlədi. Türkiyə (Türkiye) yeni dövləti həmin gün tanıdı. Üç gün sonra BMT Təhlükəsizlik Şurası elanı hüquqi baxımdan etibarsız saydı və onun geri götürülməsini tələb etdi.
Siz bu fərqli mövqeləri anlamaq istəyirsinizsə, 1960-cı ildə yaradılmış Kipr Respublikasından (Kıbrıs Cumhuriyeti) başlamalısınız. 1983-cü ilin noyabrına gedən yol icmalararası zorakılıqdan, dövlət çevrilişindən, Türkiyənin hərbi müdaxiləsindən və əvvəlki Kipr türk idarəçiliyindən keçirdi. Müstəqillik elanı həmin idarəçiliyin irəli sürdüyü iddianı dəyişdi. Bu addım birbaşa beynəlxalq reaksiya da doğurdu.
Şimali Kipr haradadır və paytaxtı hansı şəhərdir?
Şimali Kipr Aralıq dənizinin (Akdeniz) şərqində yerləşən Kipr (Kıbrıs) adasının şimalında təxminən 3 355 kvadrat kilometr ərazini idarə edir. Paytaxtı Nikosiyanın (Lefkoşa) şimal hissəsi olan Şimali Nikosiyadır (Kuzey Lefkoşa). Bu coğrafi məlumatlar Təhlükəsizlik Şurasının 541 saylı qətnaməsinin mövzusu olan elanın hansı əraziyə aid olduğunu göstərir.
Şimaldakı idarəçiliyin keçmiş dövr üçün apardığı əhali hesablamasına görə, 1983-cü ildə bölgədə 155 521 nəfər yaşayırdı. Bu rəqəm dövlətin elan edildiyi ilə aiddir. Siz bu tarixi oxuyarkən Şimali Kiprin xəritəsinə də baxırsınızsa, tarixi nəzərdən qaçırmayın: adanın faktiki bölünməsi müstəqillik elanından əvvəl, 1974-cü il hadisələrindən sonra baş vermişdi.
1960-cı il razılaşmalarından münaqişəyə necə keçildi?
Kipr Respublikası 1960-cı il avqustun 15-dən 16-na keçən gecə müstəqilliyini rəsmən elan etdi. 1960-cı il razılaşmalarına əsasən, Türkiyə, Yunanıstan (Yunanistan) və Birləşmiş Krallıq (Birleşik Krallık) qarant dövlətlər oldu. Həmin razılaşmalar 1983-cü il elanı ilə bağlı hüquqi fikir ayrılığının əsas məsələlərindən biri olaraq qaldı.
Kipr türkləri ilə Kipr yunanları arasında icmalararası döyüşlər 21 dekabr 1963-cü ildə başladı. Kipr türklərinin tarixə dair mətnlərində bu hadisələr Qanlı Milad (Kanlı Noel) adlandırılır. Təhlükəsizlik Şurasının 4 mart 1964-cü il tarixli 186 saylı qətnaməsi Kiprdə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sülhməramlı Qüvvələrinin — UNFICYP-in yaradılmasını tövsiyə etdi.
Beləliklə, münaqişə 1983-cü ilin noyabrından xeyli əvvəl beynəlxalq miqyas almışdı. Qarantlıq razılaşmaları müstəqillik dövrünə gedib çıxırdı. 1963-cü il zorakılığından sonra BMT sülhməramlı qüvvələr yaratmaq təşəbbüsü ilə çıxış etdi. Həm 1960-cı il razılaşmaları, həm də BMT sonrakı dövlətçilik mübahisəsində yer alacaqdı.
1974 və 1975-ci illərdə nə dəyişdi?
15 iyul 1974-cü ildə Yunanıstandakı xuntanın dəstəklədiyi dövlət çevrilişi prezident Makariosu hakimiyyətdən devirdi və Nikos Sampsonu hakimiyyətə gətirdi. Türkiyə iyulun 20-də hərbi müdaxiləyə başladı. Sonrakı dövrdə Kipr faktiki olaraq şimal və cənub hissələrinə bölündü.
Kipr Türk Federativ Dövləti 13 fevral 1975-ci ildə yaradıldı. Onun yaradılması haqqında bəyannamədə rəsmi müstəqillik iddiası irəli sürülmürdü. Bu fərq əhəmiyyətlidir: 1975-ci ildə yaradılan idarəçilik Şimali Kipr Türk Respublikasından (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) səkkiz il əvvəl mövcud idi. Lakin iki bəyannamədə onun statusu barədə fərqli iddialar irəli sürülürdü.
2 avqust 1975-ci ildə Vyanada (Viyana) BMT-nin nəzarəti altında əhali ilə bağlı razılaşma əldə edildi. Razılaşma adanın iki hissəsi arasında köçü tənzimləyirdi. Bu, Kipr türklərinin cənubdan şimala, Kipr yunanlarının isə şimaldan cənuba köçməsini əhatə edirdi. Beləliklə, 1983-cü ilə gedən yolda siyasi qurumların dəyişməsi ilə yanaşı, insanların harada yaşamasına təsir edən razılaşmalar da vardı.
Müstəqillik elanından əvvəl hansı danışıqlar aparılmışdı?
12 fevral 1977-ci ildə Makarios və Rauf Denktaş Nikosiyada icmalararası danışıqların prinsipləri barədə razılığa gəldilər. Görüş BMT Baş katibinin nəzarəti altında keçirildi. Bu prinsiplər federativ idarəçilik yaradıldıqdan sonrakı danışıqlar üçün çərçivə müəyyənləşdirdi.
18–19 may 1979-cu ildə Nikosiyada daha bir yüksək səviyyəli görüş keçirildi. Spiros Kiprianu və Denktaş on bəndlik razılaşma əldə etdilər. 1977-ci il prinsipləri və 1979-cu il razılaşması danışıqlar prosesində atılan addımlar idi.
17 iyun 1983-cü ildə Federativ Dövlətin məclisi öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu ehtiva edən qərar qəbul etdi. Qərar altı səsə qarşı 33 səslə keçdi. Fikir ayrılığını göstərən bu səsvermə noyabrda məclisin müstəqil dövlət elan etdiyi yekdil qərardan əvvəl baş vermişdi.
15 noyabr 1983-cü ildə nə baş verdi?
Məclis 15 noyabr 1983-cü ildə Şimali Kipr Türk Respublikasını elan etdi. Qərar yekdilliklə qəbul olundu. Rauf Raif Denktaş onun ilk prezidenti oldu və 2005-ci ilə qədər vəzifədə qaldı. Türkiyə dövləti elan olunduğu gün rəsmən tanıdı.
Türkiyə elanı Kipr türklərinin öz müqəddəratını təyinetmə hüququ və siyasi bərabərliyi ilə əsaslandırdı. Təhlükəsizlik Şurası isə fərqli hüquqi mövqe tutdu. Siz oxucu kimi bu mövqelərin kimə aid olduğunu nəzərdə saxlamalısınız: Türkiyənin əsaslandırması və Şuranın qiymətləndirməsi eyni addıma dair bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən arqumentlər idi.
Britaniya, ABŞ və BMT necə reaksiya verdi?
Britaniyanın xarici işlər naziri Cefri Hau (Geoffrey Howe) noyabrın 15-də İcmalar Palatasında çıxış etdi. O, elanı ayrılma cəhdi kimi səciyyələndirdi. Hau Britaniyanın yalnız Kipr Respublikasını tanımağa davam edəcəyini də bildirdi. Beləliklə, Türkiyənin tanıma qərarını açıqladığı gün Britaniya elanı rədd etdiyini bəyan etdi.
Marqaret Tetçer (Margaret Thatcher) də həmin gün Kənan Evrənə (Kenan Evren) mesaj göndərdi. O, müstəqillik elanının geri götürülməsinə kömək etməsini istədi. Britaniyanın reaksiyası həm parlamentdə açıq bəyanatı, həm də Türkiyə rəhbərliyinə birbaşa müraciəti əhatə edirdi.
Amerika Birləşmiş Ştatları (Amerika Birleşik Devletleri) Şimali Kipr Türk Respublikasını heç vaxt tanımadı. ABŞ Kipr Respublikası ilə 1960-cı ildə qurduğu diplomatik münasibətlərini saxladı. Bu mövqe müstəqillik zamanı yaradılmış respublikanın tanınmasının davamı idi.
Noyabrın 18-də Təhlükəsizlik Şurası 541 saylı qətnaməni qəbul etdi. Şura elanı 1960-cı il Təsis və Zəmanət müqavilələrinə zidd hesab etdi. Onu hüquqi baxımdan etibarsız saydı və geri götürülməsini tələb etdi. Yeddinci bənd bütün dövlətləri Kipr Respublikasından başqa heç bir Kipr dövlətini tanımamağa çağırdı.
Şura 11 may 1984-cü ildə 550 saylı qətnamə ilə məsələyə yenidən qayıtdı. Türkiyə ilə Kipr türk rəhbərliyi arasında səfir mübadiləsini separatçı addım kimi pislədi. Həmçinin dövlətləri tanımaqdan çəkinməyə və separatçı qurumun fəaliyyətini asanlaşdıracaq və ya onu dəstəkləyəcək yardım göstərməməyə çağırdı.
Xronologiya
- 1960-cı il avqustun 15-dən 16-na keçən gecə: Kipr Respublikası müstəqilliyini rəsmən elan etdi.
- 21 dekabr 1963: İcmalararası döyüşlər başladı.
- 4 mart 1964: 186 saylı qətnamə UNFICYP-in yaradılmasını tövsiyə etdi.
- 15 iyul 1974: Yunan xuntasının dəstəklədiyi dövlət çevrilişi Makariosu hakimiyyətdən devirdi.
- 20 iyul 1974: Türkiyənin hərbi müdaxiləsi başladı.
- 13 fevral 1975: Kipr Türk Federativ Dövləti elan edildi.
- 2 avqust 1975: Əhali ilə bağlı Vyana razılaşması şimala və cənuba köçü tənzimlədi.
- 12 fevral 1977: Makarios və Denktaş danışıqların prinsipləri barədə razılığa gəldilər.
- 18–19 may 1979: Kiprianu və Denktaş on bəndlik razılaşma əldə etdilər.
- 17 iyun 1983: Federativ məclis öz müqəddəratını təyinetmə haqqında qərarını qəbul etdi.
- 15 noyabr 1983: Şimali Kipr müstəqilliyini elan etdi; Türkiyə onu tanıdı.
- 18 noyabr 1983: Təhlükəsizlik Şurası 541 saylı qətnaməni qəbul etdi.
- 7 mart 1984: Şimali Kiprin bayraq qanunu qəbul edildi.
- 11 may 1984: Təhlükəsizlik Şurası 550 saylı qətnaməni qəbul etdi.
- 5 may 1985: Şimali Kiprin konstitusiyası referendumda təsdiqləndi.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
541 saylı qətnamə 13 lehinə səslə qəbul edildi. Pakistan əleyhinə səs verdi, İordaniya (Ürdün) isə bitərəf qaldı. 550 saylı qətnamə də 13 lehinə səs aldı, Pakistan isə əleyhinə səs verdi. Bu dəfə ABŞ bitərəf qaldı. Beləliklə, iki qətnamədə səs sayları oxşar olsa da, bitərəf qalan dövlətlər fərqli idi.
Konstitusiyanın qəbulu prosesi də müstəqillik elanından sonra davam etdi. Şimali Kiprin konstitusiyası 5 may 1985-ci ildə referendumla təsdiqləndi. Bu, müstəqilliyin elanından təxminən il yarım sonraya təsadüf edirdi. Müstəqillik elanı və konstitusiyanın təsdiqi ayrı-ayrı mərhələlər idi.
Şimali Kiprin bayrağı nə vaxt qəbul edilib?
Bayrağın ağ fonunda qırmızı aypara və ulduz, eləcə də iki zolaq var. Bayraq haqqında qanun 7 mart 1984-cü ildə qəbul edildi və martın 9-da Rəsmi Qəzetdə (Resmî Gazete) dərc olundu. Beləliklə, bayrağın qanunla qəbulu noyabrdakı müstəqillik elanından sonraya təsadüf etdi.
Şimali Kiprin bayramları və pul vahidi: tarix gündəlik həyata necə daxil olur?
15 noyabr 1983-cü il elanının ildönümü kimi Respublika Günü adı ilə qeyd olunur. Rəsmi pul vahidi Türkiyə lirəsidir. Siz Respublika Günü mərasiminə rast gələndə və ya gündəlik alış-verişdə lirə ilə ödəniş edəndə bu ildönümü və pul vahidi siyasi tarixi adi həyatla əlaqələndirir.
Tez-tez verilən suallar
Türkiyə müstəqillik elanını nə vaxt tanıdı?
Türkiyə Şimali Kipri 15 noyabr 1983-cü ildə, müstəqilliyin elan olunduğu gün rəsmən tanıdı.
Şimali Kipr 1975-ci ildə müstəqil elan edilmişdimi?
Kipr Türk Federativ Dövləti 1975-ci ildə rəsmi müstəqillik iddiası olmadan yaradılmışdı. 15 noyabr 1983-cü il bəyannaməsi isə açıq şəkildə müstəqil dövlət elan edirdi.
Təhlükəsizlik Şurası elanı niyə rədd etdi?
541 saylı qətnamə elanı 1960-cı il Təsis və Zəmanət müqavilələrinə zidd hesab etdi. Qətnamə elanı hüquqi baxımdan etibarsız saydı və onun geri götürülməsini tələb etdi.
İlk prezident kim idi?
Rauf Raif Denktaş 1983-cü ildə ilk prezident oldu. O, 2005-ci ilə qədər bu vəzifəni tutdu.
Mənbələr
- Wikipedia — Şimali Kipr en.wikipedia.org
- Wikipedia — Şimali Nikosiya en.wikipedia.org
- Vikipedi — Şimali Kipr Türk Respublikası tr.wikipedia.org
- Atatürk Ensiklopediyası — Kipr məsələsi və müstəqil Kipr Respublikası) ataturkansiklopedisi.gov.tr
- UNFICYP — UNFICYP-in yaradılması unficyp.unmissions.org
- Türkiyə Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi — Kipr məsələsinin tarixi mfa.gov.tr
- Şimali Kipr İctimai İnformasiya İdarəsi — Kiprin sosial, iqtisadi və siyasi tarixi pio.mfa.gov.ct.tr
- Şimali Kipr Xarici İşlər Nazirliyi — Tarixi baxış mfa.gov.ct.tr
- BMT Baş katibi — Kipr məsələsi, A/39/100 digitallibrary.un.org
- Türkiyə Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi — 1983-cü ilin xronologiyası diad.mfa.gov.tr
- Yenidüzen — Şimali Kiprin yaradılması haqqında bəyannamə yeniduzen.com
- Rauf Denktaş Universiteti — Rauf Raif Denktaş rdu.edu.tr
- Wikipedia — Şimali Kipr Türk Respublikasının müstəqillik bəyannaməsi en.wikipedia.org
- BMT Təhlükəsizlik Şurası, Refworld vasitəsilə — 541 saylı qətnamə refworld.org
- Birləşmiş Krallıq Parlamenti, Hansard — Kipr (türk icması), 15 noyabr 1983 api.parliament.uk
- ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi Ofisi — Kipr history.state.gov
- BMT Təhlükəsizlik Şurası, Refworld vasitəsilə — 550 saylı qətnamə refworld.org
- Şimali Kipr Milli Təhsil Nazirliyi — 15/1984 saylı Bayraq Qanunu mebnet.net
- Şimali Kipr İctimai İnformasiya İdarəsi — İdarəetmə sistemi pio.mfa.gov.ct.tr
- Şimali Kipr İctimai İnformasiya İdarəsi — 15 noyabr Respublika Günü mərasimləri pio.mfa.gov.ct.tr
FAQ
Şimali Kipr nə vaxt müstəqilliyini elan edib?
Şimali Kipr Türk Respublikası 15 noyabr 1983-cü ildə Kipr Türk Federativ Dövlətinin məclisinin yekdil qərarı ilə elan edilib.
Beynəlxalq ictimaiyyət buna necə reaksiya verdi?
Türkiyə elanı həmin gün tanıdı. Britaniya Kipr Respublikasını tanımağa davam etdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 541 saylı qətnaməsi isə elanı hüquqi baxımdan etibarsız saydı və onun geri götürülməsini tələb etdi.
1975-ci ildəki elan da müstəqillik elanı idimi?
Xeyr. 13 fevral 1975-ci ildə yaradılan Kipr Türk Federativ Dövləti rəsmi olaraq müstəqillik iddiası irəli sürməmişdi. 1983-cü ilin noyabrındakı bəyannamə isə açıq şəkildə müstəqil dövlət elan edirdi.
Şimali Kiprin bayraq qanunu nə vaxt qəbul edilib?
Bayraq qanunu 7 mart 1984-cü ildə qəbul edilib və martın 9-da Rəsmi Qəzetdə dərc olunub. Bayrağın ağ fonunda qırmızı aypara, ulduz və iki zolaq var.
Image: Coast with Dome Hotel, Kyrenia, Northern Cyprus 03.jpg — Michal Klajban, CC BY-SA 4.0
