حماسه گیلگمش؛ آیا قدیمی‌ترین روایت طوفان جهان است؟

اگر شما نام این حماسه را در کادر جست‌وجو بنویسید، معمولاً اولین نتیجه به طوفان می‌رسد. یک لوح گلی از نینوا (Ninova) داستان قایقی، توفانی و کلاغی را روایت می‌کند که دیگر برنگشت. جورج اسمیت این روایت را در 3 دسامبر 1872 در انجمن باستان‌شناسی کتاب مقدس در لندن ارائه کرد. از آن زمان، مقایسه آن با سفر پیدایش ادامه دارد. بااین‌حال، لوح نینوا نه قدیمی‌ترین نسخه حماسه است و نه قدیمی‌ترین متن طوفان در بین‌النهرین (Mezopotamya). در این مقاله می‌خوانید حماسه گیلگمش چیست، چه قدمتی دارد، لوح یازدهم دقیقاً چه می‌گوید و امروز کجا می‌توانید آن را بخوانید یا ببینید.

خلاصه حماسه گیلگمش: تمام داستان در چند بند

حماسه گیلگمش منظومه‌ای بین‌النهرینی درباره ماجراهای گیلگمش، پادشاه اوروک (Uruk)، است. این اثر ابتدا مجموعه‌ای از داستان‌های مستقل سومری بود و بعدها به روایتی یکپارچه به زبان اکدی تبدیل شد. خود اوروک مکانی واقعی است: محوطه ورکا (Varka) در جنوب عراق (Irak) که یکی از محوطه‌های کاوش بلندمدت مؤسسه باستان‌شناسی آلمان است.

نیمه نخست داستان درباره دوستی و ماجراجویی است. گیلگمش و انکیدو (Enkidu) با هم دوست می‌شوند. آن‌ها هومبابا (Humbaba)، نگهبان جنگل سدر، را می‌کشند. سپس گاو آسمانی را که ایشتار فرستاده است، از پا درمی‌آورند. بعد انکیدو می‌میرد.

نیمه دوم درباره مرگ است. گیلگمش سوگوار برای یافتن جاودانگی به دیدار اوتناپیشتیم، بازمانده طوفان، می‌رود. او ناکام می‌ماند. به اوروک بازمی‌گردد و میراث ماندگار انسان را در آنچه ساخته است، می‌جوید. روایت طوفان، داستانی در دل این داستان است. اوتناپیشتیم آن را در لوح یازدهم برای مهمانش تعریف می‌کند.

قدمت حماسه گیلگمش: این متن چند سال دارد؟

نمی‌توان یک تاریخ واحد برای آن تعیین کرد. این اثر لایه‌های مختلفی دارد.

پنج منظومه سومری درباره گیلگمش وجود دارد. پیشینه بعضی از آن‌ها به دودمان سوم اور (Ur)، حدود 2100 پیش از میلاد، می‌رسد. از حماسه یکپارچه، صورتی به زبان بابلی کهن باقی مانده که متعلق به سده 18 پیش از میلاد است. این نسخه با عبارت آغازینش، «برتر از همه شاهان»، شناخته می‌شود. نسخه بابلی معیار در 12 لوح تنظیم شده و با عبارت «آن‌که ژرفا را دید» آغاز می‌شود.

چه کسی آن را نوشته است؟ به گفته اندرو جورج، شاعر نخستین حماسه اکدی ناشناس است. سنت بابلی متن معیارِ متأخر را به دانشمندی از اوروک به نام سین‌لقی‌اونینی (Sîn-lēqi-unninni) نسبت می‌داد.

آیا گیلگمش واقعی بود؟ نظریه تاریخی‌بودن او، گیلگمش را پادشاه اوروک می‌داند که حدود 2700 پیش از میلاد زندگی می‌کرد. موزه متروپولیتن یادآور می‌شود که هیچ مدرک تأییدکننده‌ای از زمان زندگی خود او باقی نمانده است. پس پاسخ صادقانه این است: شاید، اما اثبات نشده است.

حماسه گیلگمش به زبان سومری

پیش از حماسه اکدی، داستان‌های سومری وجود داشتند. فهرست ETCSL دانشگاه آکسفورد دسترسی رایگان به نویسه‌گردانی و ترجمه انگلیسی پنج داستان را فراهم می‌کند: «گیلگمش و آگا (Aga)»، «گاو آسمانی»، «هوواوا (Huwawa)»، «جهان زیرین» و «مرگ گیلگمش».

اگر شما ترکی می‌خوانید، یک گزینه چاپی هم دارید. انتشارات فرهنگی بانک ایش ترکیه (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları) کتاب Gılgamış Hikâyeleri، «داستان‌های گیلگمش»، را در 2019 با ترجمه سلیم ف. آدالی (Selim F. Adalı) و علی ت. گورگو (Ali T. Görgü) منتشر کرد. این کتاب 152 صفحه دارد و شابک آن 9786052957899 است. محتوای آن به‌جای حماسه یکپارچه بابلی، پنج روایت سومری است که در شکل‌گیری آن نقش داشتند؛ متن بابلی معروف به «نامه گیلگمش» نیز در کتاب آمده است.

طوفان در حماسه گیلگمش: لوح یازدهم چه می‌گوید؟

طوفان در لوح یازدهم آمده است. اوتناپیشتیم، بازمانده طوفان، گذشته خود را برای گیلگمش تعریف می‌کند. خدایان تصمیم می‌گیرند طوفانی بفرستند. اوتناپیشتیم قایقی می‌سازد. خانواده‌اش، پیشه‌وران، حیوانات اهلی و حیوانات وحشی را سوار آن می‌کند.

پس از توفان، او بررسی می‌کند که آیا خشکی پدیدار شده است. کبوتری را رها می‌کند. کبوتر برمی‌گردد. پرستویی را رها می‌کند. پرستو هم برمی‌گردد. کلاغی را رها می‌کند. کلاغ دیگر بازنمی‌گردد. این نشانه پایین‌رفتن آب است. اگر شما سفر پیدایش را خوانده باشید، متوجه شباهت می‌شوید. همین شباهت بود که ارائه روایت در 1872 را به خبری چنین مهم تبدیل کرد.

آیا گیلگمش واقعاً قدیمی‌ترین منبع داستان طوفان است؟

اینکه گیلگمش را با قطعیت نخستین منبع داستان طوفان بنامیم، گمراه‌کننده است. دو متن دیگر نیز مطرح‌اند.

نخست، آتراهاسیس (Atrahasis) است. کتابخانه و موزه مورگان لوحی از آتراهاسیس متعلق به سده 17 پیش از میلاد را نگهداری می‌کند. فهرست موزه آن را قدیمی‌ترین نسخه اکدی شناخته‌شده از روایت طوفان معرفی می‌کند. این لوح از لوح طوفان نینوا، متعلق به سده 7 پیش از میلاد، قدیمی‌تر است.

دوم، داستان مستقل و سومری طوفان است که مجموعه ETCSL آکسفورد منتشر کرده است. قهرمان بازمانده در این روایت زیوسودرا (Ziusudra) نام دارد. توفانی که قایق بزرگ را تکان می‌دهد، هفت روز و هفت شب ادامه دارد.

این متن‌ها چه ارتباطی با هم دارند؟ آلن میلارد در پژوهش خود درباره حماسه آتراهاسیس استدلال می‌کند که برخی بخش‌های روایت طوفان در گیلگمش و آتراهاسیس یکسان‌اند. به نظر او، متن گیلگمش به احتمال زیاد این بخش‌ها را از آتراهاسیس گرفته است. درباره ارتباط با کتاب مقدس، پژوهش جان آزوپاردی در 1981 وجود رابطه میان سفر پیدایش و گیلگمش را می‌پذیرد، اما وابستگی مستقیم سفر پیدایش به گیلگمش را رد می‌کند.

بنابراین تعبیر دقیق این است: لوح یازدهم یکی از مشهورترین روایت‌های باستانی طوفان است؛ نخستین منبع بودن آن اثبات نشده است.

حماسه گیلگمش کجا نگهداری می‌شود؟

در یک موزه واحد نیست. لوح‌ها پراکنده‌اند.

لوح مشهور طوفان با شماره K.3375 در محوطه قویونجیک (Kuyuncuk) در نینوا پیدا شد و متعلق به موزه بریتانیا در لندن (Londra) است. این لوح گلی به سده 7 پیش از میلاد تعلق دارد. آستن هنری لایارد، هرمزد رسام و دبلیو. کی. لوفتوس لوح‌های کتابخانه آشوربانیپال (Asurbanipal) را در اوایل دهه 1850 از زیر خاک بیرون آوردند.

نسخه‌های دیگری در جاهای دیگر نگهداری می‌شوند. یک نسخه اکدی از لوح دوم که در اوروک پیدا شده و با شماره IM 076941 ثبت شده است، در موزه عراق در بغداد قرار دارد. نسخه‌هایی از حماسه در خاتوشا (Hattuşa) در آناتولی (Anadolu)، عمار (Emar) در سوریه (Suriye) و مجدو (Megiddo) در شام (Levant) نیز پیدا شده‌اند. اگر در ترکیه سفر می‌کنید، خاتوشا نزدیک‌ترین محل کشف این نسخه‌ها به شماست.

خط زمانی

• حدود 2700 پیش از میلاد: دوره‌ای که گیلگمش، اگر شخصیتی تاریخی بوده باشد، ممکن است در آن زندگی کرده باشد.
• حدود 2100 پیش از میلاد: دوره دودمان سوم اور که خاستگاه برخی منظومه‌های مستقل سومری گیلگمش است.
• سده 18 پیش از میلاد: صورت بابلی کهنِ باقی‌مانده از حماسه یکپارچه اکدی.
• سده 17 پیش از میلاد: لوح طوفان آتراهاسیس با شماره MLC 1889، که در کتابخانه مورگان است، رونویسی می‌شود.
• سده 7 پیش از میلاد: لوح طوفان K.3375 از کتابخانه آشوربانیپال ساخته می‌شود.
• اوایل دهه 1850: کاوش لوح‌های کتابخانه آشوربانیپال در نینوا.
• 3 دسامبر 1872: جورج اسمیت روایت طوفان را در لندن ارائه می‌کند.
• 1999: کتاب «حماسه گیلگمش: ترجمه‌ای تازه» نوشته اندرو جورج منتشر می‌شود.
• 2019: انتشارات فرهنگی بانک ایش کتاب 152 صفحه‌ای Gılgamış Hikâyeleri را منتشر می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

لوح طوفان کوچک است. ابعاد K.3375 فقط 15.24 × 13.33 × 3.17 سانتی‌متر است. شیئی که در 1872 چنین هیاهویی به پا کرد، در یک دست جا می‌شود.

کاتب تاریخ پایان کار را ثبت کرده است. لوح آتراهاسیس مورگان با شماره MLC 1889 یادداشتی از رونویس آن، آزاگ‌آیا (Azag-Aya)، دارد. او ثبت کرده که کار را در روز 28 ماه شباط، در سال 11 پادشاهی امی‌صدوقا (Ammi-zaduga)، تمام کرده است. آن را شبیه تاریخی در نظر بگیرید که شما هنگام ذخیره یک سند کاری به آن اضافه می‌کنید.

سه پرنده، نه یکی. توالی کبوتر، پرستو و کلاغ در لوح یازدهم آمده است. بسیاری از بازگویی‌ها آن را به یک پرنده تقلیل می‌دهند.

آن پهلوانی که با شیر کشتی می‌گیرد، احتمالاً گیلگمش نیست. پهلوانان ریش‌داری که روی مهرهای باستانی با شیرها می‌جنگند، اغلب گیلگمش نامیده می‌شوند. موزه متروپولیتن این شناسایی را قابل اتکا نمی‌داند. این چهره‌ها بیشتر با ایزد لخمو (Lahmu) مرتبط دانسته می‌شوند.

حماسه گیلگمش را کجا بخوانیم؟ متن کامل، PDF و کتاب

برای شروع لازم نیست چیزی بخرید.

• منظومه‌های سومری، رایگان: فهرست ETCSL آکسفورد پنج روایت سومری گیلگمش را همراه با نویسه‌گردانی و ترجمه انگلیسی ارائه می‌کند.
• داستان سومری طوفان، رایگان: این متن نیز در ETCSL با شناسه t.1.7.4 در دسترس است.
• تصحیح انتقادی، PDF: فهرست منابع آموزشی باز دانشگاه فلوریدای مرکزی به دریافت نسخه دسترسی‌آزاد تصحیح انتقادی گیلگمش به کوشش اندرو جورج پیوند می‌دهد.
• ترجمه برای مخاطب عمومی، کتاب: کتاب «حماسه گیلگمش: ترجمه‌ای تازه» اثر اندرو جورج، منتشرشده در 1999، در آرشیو SOAS با 225 صفحه ثبت شده است. فایل PDF ارائه‌شده در آنجا فقط نمونه‌ای از صفحات 1 تا 29 است و متن کامل نیست.
• به زبان ترکی، کتاب: Gılgamış Hikâyeleri، منتشرشده توسط انتشارات فرهنگی بانک ایش در 2019، با 152 صفحه، برای خواندن داستان‌های سومری.

خود لوح طوفان را نیز می‌توانید آنلاین، از طریق مدخل موزه بریتانیا در Google Arts & Culture، ببینید.

فیلم گیلگمش

فیلم «گیلگمش: او که ژرفا را دید» با عنوان اصلی Gilgamesh: She Who Saw the Deep، ساخته پلین تان (Pelin Tan) و آنتون ویدوکله (Anton Vidokle) در 2022، 47 دقیقه است.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — حماسه گیلگمش en.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای ترکی — حماسه گیلگمش tr.wikipedia.org
3. موزه بریتانیا — لوح طوفان (Google Arts & Culture) artsandculture.google.com
4. موزه هنر متروپولیتن — گیلگمش metmuseum.org
5. کتابخانه و موزه مورگان — داستان طوفان themorgan.org
6. دانشگاه آکسفورد — ETCSL، داستان طوفان etcsl.orinst.ox.ac.uk
7. دانشگاه آکسفورد — فهرست ETCSL etcsl.orinst.ox.ac.uk
8. SOAS — اندرو جورج، حماسه گیلگمش eprints.soas.ac.uk
9. SOAS — آلن میلارد، حماسه آتراهاسیس eprints.soas.ac.uk
10. دانشگاه مالت — طوفان در سفر پیدایش و حماسه گیلگمش um.edu.mt
11. Humanities and Social Sciences Communications — بازکشف گیلگمش nature.com
12. مؤسسه باستان‌شناسی آلمان — مجموعه اوروک–ورکا dainst.org
13. طرح کتابخانه دیجیتال خط میخی — گیلگمش II 057 cdli.earth
14. دانشگاه فلوریدای مرکزی — گیلگمش stars.library.ucf.edu
15. مخزن SOAS — حماسه گیلگمش: ترجمه‌ای تازه soas-repository.worktribe.com
16. انتشارات فرهنگی بانک ایش ترکیه — داستان‌های گیلگمش iskultur.com.tr

Image: CBS7771 Gilgamesh Epic Penn Museum.jpg — Onceinawhile, CC BY-SA 4.0