یونس امره: آرامگاه او کجاست و چرا شعرهایش ماندگارند؟

اگر شما آرامگاه یونس امره (Yunus Emre) را جست‌وجو کنید، به چند پاسخ می‌رسید. این اشتباه نیست. در ترکیه بیش از یک مزار را به او نسبت می‌دهند و پژوهشگران هنوز به نتیجه قطعی نرسیده‌اند.

در این راهنما می‌خوانید که او چه کسی بود، ادعاهای اصلی درباره آرامگاهش چه وضعی دارند و چرا حدود 700 سال پس از مرگش هنوز شعرهای او را می‌خوانند و با آواز اجرا می‌کنند.

یونس امره کیست؟

یونس امره شاعری صوفی بود که به ترکی می‌نوشت. او در واپسین دوره سلجوقیان آناتولی و روزگار عثمان غازی (Osman Gazi)، از اواخر قرن 13 تا اوایل قرن 14، زندگی می‌کرد.

تاریخ‌های زندگی او از یک نسخه خطی به دست آمده است. کتابخانه دولتی بایزید (Beyazıt) مجموعه‌ای به شماره 7912 دارد. در برگ 38b این مجموعه آمده که یونس 82 سال زندگی کرد و در 720 هجری قمری، برابر با 1320–1321، درگذشت. پژوهشگران از این اعداد به عقب برمی‌گردند و زمان تولد او را حدود 1240–1241 به دست می‌آورند.

پس این تاریخ‌ها حاصل محاسبه‌اند، نه سند تولد. وقتی شما آن‌ها را به‌صورت واقعیتی قطعی در نوشته‌ها می‌بینید، این نکته را به یاد داشته باشید.

او درباره کسانی که با آن‌ها معاشرت داشت نیز نشانه‌ای به جا گذاشته است. در دو جای دیوانش می‌گوید که در محضر مولانا (Mevlânâ) حضور داشته است.

کجا به دنیا آمد؟

زادگاه او محل اختلاف است. برخی پژوهشگران ساری‌کوی (Sarıköy) را مطرح می‌کنند و برخی کارامان (Karaman) را. فؤاد کوپرولو (Fuat Köprülü) روستاهای اطراف سیوری‌حصار (Sivrihisar) یا روستاهای کنار رود ساکاریا (Sakarya)، نزدیک مرز بولو (Bolu)، را محل احتمالی رشد او دانسته است.

یک طرح پژوهشی در دانشگاه سنت‌اندروز دیدگاه دیگری را نظر مورد توافق عمومی معرفی می‌کند. بر اساس آن، یونس در حدود منطقه ساکاریا به دنیا آمده است. این طرح همچنین می‌گوید که او در زاویه، یا خانقاه، تاپدوک امره (Tapduk Emre) در امرم‌سلطان (Emremsultan)، نزدیک نالیحان (Nallıhan)، زندگی می‌کرد.

این دیدگاه‌ها تا حدی هم‌پوشانی دارند، اما یکسان نیستند. اگر شما روی تابلو یا در صفحه‌ای اینترنتی دیدید که یک زادگاه را بی‌هیچ تردیدی معرفی کرده‌اند، با احتیاط به آن نگاه کنید.

آرامگاه یونس امره کجاست؟

محل مرگ و دفن او نیز روشن نیست. دانشنامه اسلامی بنیاد دیانت ترکیه، TDV، صریحاً به این موضوع اشاره می‌کند. یک سوی بحث، ادعای ساری‌کوی است و سوی دیگر، ادعاهای مربوط به آرامگاه‌های دیگر. مهم‌ترین آن‌ها کارامان و آکسارای-اورتاکوی (Aksaray-Ortaköy) هستند.

ساری‌کوی، اسکی‌شهر

این شناخته‌شده‌ترین گزینه است. فؤاد کوپرولو، عبدالباقی گولپینارلی (Abdülbaki Gölpınarlı) و فاروق قدری تیمورتاش (Faruk Kadri Timurtaş) هر سه پذیرفته بودند که آرامگاه ساری‌کوی متعلق به یونس امره است.

روستای قدیمی ساری‌کوی اکنون محله یونس‌امره (Yunusemre) در شهرستان میهالیچ‌چیک (Mihalıççık) در اسکی‌شهر (Eskişehir) است. در 1970، بقایای پیکر موجود در آرامگاه منسوب به یونس امره را به آرامگاه یادمانی تازه‌ای منتقل کردند. اگر شما امروز به آنجا بروید، همین بنای یادمانی را می‌بینید.

کارامان

آرامگاهی که مبنای ادعای کارامان است، کنار دیوار غربی مسجد یونس امره (Yunus Emre Camii) در محله کیریشچی (Kirişçi) قرار دارد. قدمت مسجد به دوره قرامانیان می‌رسد.

آکسارای-اورتاکوی

فرمانداری اورتاکوی ادعای آکسارای را به زیارت‌تپه‌سی (Ziyaret Tepesi)، تپه‌ای در روستای ساری‌کارامان (Sarıkaraman)، پیوند می‌دهد. همان صفحه فرمانداری اضافه می‌کند که دیدگاه‌های مربوط به اسکی‌شهر و کارامان نیز پذیرفته می‌شوند.

جاهای دیگر

فهرست به همین‌جا ختم نمی‌شود. دانشنامه TDV از آرامگاه‌ها یا زیارتگاه‌هایی در بورسا (Bursa)، کولا (Kula)، ارزروم (Erzurum)، ساندیکلی (Sandıklı) و اونیه (Ünye) هم نام می‌برد. منطقه قاخ (Gâh) در جمهوری آذربایجان نیز در این فهرست آمده است.

در عمل، شما می‌توانید جایی را برای بازدید انتخاب کنید، اما نمی‌توانید ثابت کنید چه کسی در آنجا دفن شده است. ادعای ساری‌کوی همان دیدگاهی است که کوپرولو، گولپینارلی و تیمورتاش پذیرفته بودند.

خط زمانی

• حدود 1240–1241: زمان تقریبی تولد، بر اساس محاسبه از سال مرگ و سن ثبت‌شده در نسخه خطی.
• 1307: تاریخی که TDV برای نگارش رسالة النصحیه ذکر می‌کند.
• 1320–1321: تاریخ مرگ بر اساس نسخه خطی کتابخانه دولتی بایزید.
• 1480: تاریخ نسخه‌ای خطی به حروف یونانی که شعرهای یونس را در بر دارد و TDV آن را ثبت کرده است.
• 1970: بقایای پیکر از آرامگاه منسوب به یونس امره در ساری‌کوی به آرامگاه یادمانی تازه‌ای منتقل می‌شود.
• 1991: هفتصد و پنجاهمین سالگرد تولد او در برنامه بزرگداشت‌های یونسکو قرار می‌گیرد.
• 2017: پژوهشی درباره 255 آهنگ ساخته‌شده بر شعرهای او منتشر می‌شود.
• 2021: هفتصدمین سالگرد درگذشت او در برنامه یونسکو گرامی داشته می‌شود.

چه آثاری نوشت؟

دو اثر اصلی از او به ما رسیده است. نخست، دیوان، مجموعه شعرهای اوست. دوم، رسالة النصحیه، اثری پندآموز در تصوف است.

دانشنامه TDV رسالة النصحیه را مثنوی‌ای با حدود 600 بیت معرفی می‌کند که در 1307، برابر با 707 هجری قمری، نوشته شده است. مثنوی شعری بلند است که دو مصراع هر بیت آن هم‌قافیه‌اند.

در شعرهای او وزن هجایی، یا «هجه» (hece)، دیده می‌شود؛ وزنی آشنا در شعر عامیانه ترکی. او از عروض نیز استفاده کرده است؛ وزنی مبتنی بر کمیت هجاها که از شعر عربی و فارسی گرفته شده است. بنابراین، به یک قالب محدود نماند.

وزارت فرهنگ و گردشگری می‌گوید در بیشتر شعرهای او، مضمون اصلی عشق به خداست.

شعرهای یونس امره: چرا هنوز با مخاطب ارتباط می‌گیرند؟

تنها یک دلیل وجود ندارد. چهار عامل در کنار هم نقش دارند.

زبان روشن. وزارت فرهنگ و گردشگری او را از شاعرانی می‌داند که ترکی آناتولی را به زبان ادبی تبدیل کردند. به گفته این وزارتخانه، او اندیشه‌های پیچیده را به ترکی قابل‌فهم بیان می‌کرد.

موسیقی. پژوهشی در 2017 به قلم گولچین یحیی کاچار (Gülçin Yahya Kaçar)، 255 آهنگ مرتبط با شعرهای یونس امره را بررسی کرد. در آن، مقام، الگوی ریتمیک یا «اصول» (usul) و آهنگ‌ساز هر اثر بررسی شد. پژوهش نشان داد که بیشتر شعرهای او در قالب سرود مذهبی «الهی» (ilahi) آهنگ‌گذاری شده‌اند. این پژوهش آن‌ها را یکی از منابع مهم مجموعه آثار موسیقی صوفیانه ترکی می‌نامد.

به ترانه‌ای فکر کنید که شما از حفظ می‌دانید، بی‌آنکه هرگز یاد گرفته باشید شاعرش چه کسی است. یک سرود مذهبی هم می‌تواند همین‌طور دست‌به‌دست شود. آهنگ، کلمات را از نسلی به نسل بعد می‌رساند.

کاربرد آیینی. پژوهشی در 2022 به قلم اوزلم ارجان (Özlem Ercan) و قدریه خواجه‌اوغلو آلاگوز (Kadriye Hocaoğlu Alagöz) بر دو دلیل برای ماندگاری شعرها تأکید می‌کند. یکی هماهنگی و آهنگین‌بودن آن‌هاست که برای آهنگ‌گذاری مناسب است. دیگری، خواندن آن‌ها در مجالس آیینی ذکر در خانقاه‌هاست.

رواج گسترده. همه شعرهای یونس در دیوان‌های چاپی نیستند. مقاله م. فاتح کوکسال (M. Fatih Köksal) در 2014 یادآوری می‌کند که شعرهای راه‌نیافته به چاپ‌های دیوان، در نسخه‌های خطی شعر و دفترهای شخصی موسوم به «جونک» نیز حفظ شده‌اند.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

• موزه‌ای در یونس‌امره. موزه یونس‌امره قطعات معماری به‌جامانده از نخستین آرامگاه را به نمایش می‌گذارد. اشیای مردم‌شناسی و تابلوهایی حاوی بیت‌های او نیز در آن دیده می‌شود.
• یک سرود با آهنگ‌های متعدد. پژوهشی در 2022 برای سرود من سوزان‌سوزان می‌روم (Ben yürürem yane yane)، نه آهنگ از آهنگ‌سازان شناخته‌شده و چهار آهنگ بی‌نام برمی‌شمارد. دده افندی (Dede Efendi) پیش از دوره جمهوری بر آن آهنگ ساخت. صلاح‌الدین پینار (Selahaddin Pınar) پس از آن چنین کرد. جنید کوسال (Cüneyt Kosal) آن را در دو مقام متفاوت آهنگ‌گذاری کرد.
• نسخه‌ای به حروف یونانی. دانشنامه TDV نسخه‌ای خطی از 1480 را ثبت کرده که به حروف یونانی نوشته شده و شعرهای یونس را در بر دارد.
• کتاب یک اسیر مجار. دانشنامه TDV همچنین ثبت کرده است که اثر تراکتاتوس (Tractatus)، نوشته گیورگ (György)، اسیر مجار، دو سرود مذهبی دارد که در آن‌ها تخلص یونس به کار رفته است.
• شعرهایی که شاید از او نباشند. در نسخه‌های متأخر دیوان، شعرهای شاعران دیگری که آن‌ها هم نام یونس را به کار می‌بردند، با شعرهای او آمیخته است. به همین دلیل، پژوهشگران هنوز درباره اینکه کدام شعرها واقعاً از اوست اختلاف دارند.

مؤسسه یونس امره: از رم تا هفتصدمین سالگرد

منظور از جست‌وجوی «مؤسسه یونس امره» معمولاً نهاد فرهنگی‌ای است که نام او را بر خود دارد. در اینجا یکی از برنامه‌های مرتبط با آن توجه را جلب می‌کند.

چهلمین کنفرانس عمومی یونسکو، هفتصدمین سالگرد درگذشت او را در برنامه 2021 خود قرار داد. جمهوری آذربایجان، بوسنی و هرزگوین، مقدونیه شمالی و ازبکستان از این پیشنهاد حمایت کردند.

در 15 آوریل 2021، مؤسسه یونس امره در رم برنامه‌ای مشترک برگزار کرد. این برنامه به مناسبت هفتصدمین سالگرد درگذشت یونس امره و دانته بود.

این نخستین بار نبود که نام او در برنامه یونسکو می‌آمد. در 1989، بیست‌وپنجمین کنفرانس عمومی، هفتصد و پنجاهمین سالگرد تولد او را در برنامه 1991 قرار داده بود.

چطور برای بازدید برنامه‌ریزی کنید؟

اگر شما می‌خواهید آرامگاه یادمانی را ببینید، به میهالیچ‌چیک در استان اسکی‌شهر بروید و محله یونس‌امره را پیدا کنید. این همان ساری‌کوی قدیم است. می‌توانید از بنای یادمانی و موزه بازدید کنید؛ موزه‌ای با قطعات معماری، اشیای مردم‌شناسی و تابلوهای شعر.

اگر از کارامان عبور می‌کنید، می‌توانید آرامگاه کنار مسجد یونس امره در محله کیریشچی را هم ببینید. قدمت مسجد به دوره قرامانیان می‌رسد.

هرکدام را انتخاب کنید، به جایی می‌روید که با او پیوند دارد، اما دفن او در آنجا اثبات نشده است. توصیف صادقانه همین است.

پرسش‌های متداول

منابع

1. دانشنامه جهان ترک — یونس امره turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr
2. دانشگاه سنت‌اندروز — اسلامی‌شدن آناتولی islam-anatolia.ac.uk
3. دانشنامه اسلامی TDV — یونس امره islamansiklopedisi.org.tr
4. ویکی‌پدیای ترکی — یونس امره tr.wikipedia.org
5. درگاه فرهنگ — مسجد یونس امره beta.kulturportali.gov.tr
6. فرمانداری اورتاکوی — یونس امره ortakoy.gov.tr
7. شهرداری میهالیچ‌چیک — یونس‌امره mail.mihaliccik.bel.tr
8. وزارت فرهنگ و گردشگری — یونس امره ktb.gov.tr
9. İSTEM — یونس امره و موسیقی تصوف ترکی dergipark.org.tr
10. Littera Turca — سرود «Ben Yanarem Yane Yane» یونس امره dergipark.org.tr
11. مجله بررسی‌های فرهنگ ترک — نسخه‌ای تازه از دیوان یونس امره dergipark.org.tr
12. کمیسیون ملی یونسکو در ترکیه — سالگردهای بزرگداشت و جشن unesco.org.tr
13. کمیسیون ملی یونسکو در ترکیه — دو شاعر جهانی در هفتصدمین سالگردشان unesco.org.tr

Image: Karaman Yunus Emre monument 4725.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0