سلطانخان در کجای ترکیه است؟
سلطانخان (Sultan Han) در شهرستان سلطان‌خانی (Sultanhanı) از استان آکسارای (Aksaray) در ترکیه قرار دارد. این بنا در جادهٔ قونیه (Konya)–آکسارای و حدود 42 کیلومتری آکسارای است. سلطان علاءالدین کیقباد اول (Alâeddin Keykubad I) فرمان ساخت این کاروانسرای سلجوقیان آناتولی را داد. ساخت آن در 1229 به پایان رسید. معمار بنا محمد بن خولان (Muhammed bin Havlân)، اهل دمشق، بود.
اگر شما «سلطانخان کجاست» را جست‌وجو می‌کنید، باید به دنبال سلطان‌خانی در استان آکسارای باشید. در نام‌هایی که می‌بینید، نام شهرستان و نام کاروانسرا پیوند نزدیکی دارند. این بنا با نام «کاروانسرای سلطان‌خانی» (Sultanhanı Kervansarayı) نیز شناخته می‌شود.
جایگاه این بنا بخشی از داستان جغرافیایی بسیار گسترده‌تری است. سلطانخان در مسیر تجاری موسوم به «اوزون یول» (Uzun Yol) قرار داشت. این مسیر از قونیه آغاز می‌شد، از آکسارای می‌گذشت و به سوی ایران می‌رفت. بنابراین، موقعیت کاروانسرا یک توقفگاه مشخص در نزدیکی آکسارای را به مسیری فراتر از آن پیوند می‌دهد.
چه کسی کاروانسرای سلطانخان را ساخت؟
کتیبه‌های بنا، سلطان علاءالدین کیقباد اول را بانی آن معرفی می‌کنند. این کتیبه‌ها تاریخ ساخت را سال 626 هجری قمری، برابر با 1229، ثبت کرده‌اند. بنابراین، سلطانخان بنایی از سدهٔ سیزدهم میلادی و دورهٔ سلجوقیان آناتولی است.
محمد بن خولان دمشقی معمار بنا بود. شما باید نقش او را از نقش سلطان جدا بدانید. کیقباد فرمان ساخت کاروانسرا را داد و محمد بن خولان آن را طراحی کرد. در پاسخ به این پرسش که چه کسی سلطانخان را ساخته، هر دو نام جای دارند؛ اما سهم آن‌ها متفاوت است.
تاریخ ساخت اولیه را هم باید از مرمت‌های بعدی جدا کرد. ساخت سلطانخان در 1229 به پایان رسید. کارهایی که پس از آتش‌سوزیِ بعدی انجام شد، به دوران پادشاهی غیاث‌الدین کیخسرو سوم (Gıyâseddin Keyhusrev III) تعلق دارد. این مداخلات مرحلهٔ دیگری از تاریخ بنا را تشکیل می‌دهند.
نقشهٔ سلطانخان چگونه است؟
سلطانخان دو بخش اصلی دارد: حیاطی روباز که بخش تابستانی بود و بخشی سرپوشیده برای زمستان. این تقسیم‌بندی به شما کمک می‌کند نقشهٔ بنا را بهتر بفهمید. پیش از تمرکز بر تک‌تک نقش‌های حجاری‌شده، ارتباط فضای باز با سرپناه بسته را دنبال کنید.
این تقسیم‌بندی فصلی نمونه‌ای آشنا در زندگی روزمره دارد. شما هم ممکن است در هوای مناسب حیاطی روباز را انتخاب کنید و هنگام نیاز به سرپناه به اتاقی بسته بروید. در سلطانخان، همین رابطهٔ فضای بیرون و درون در تفاوت میان حیاط تابستانی و تالار زمستانی دیده می‌شود.
مدخل ویکی‌پدیای ترکی، مجموع طول بیرونی بخش‌های تابستانی و زمستانی را 116.90 متر ذکر می‌کند. این اندازه مربوط به هر دو بخش با هم است. همین اندازه روشن می‌کند که چرا باید حیاط، مسجد و تالار سرپوشیده را اجزای یک مجموعهٔ معماری بزرگ دانست.
حیاط، فضاهای بستهٔ کوچک‌تری هم دارد. طبق دانشنامهٔ اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi)، در امتداد ضلع شرقی آن 11 اتاق قرار دارد. این اتاق‌ها، فراتر از تقسیم کلی بنا به بخش‌های باز و سرپوشیده، لایهٔ دیگری به نقشه می‌افزایند.
در ورودی به چه چیزهایی توجه کنید؟
ورودی باشکوه بنا در ضلع شرقی قرار دارد. ویکی‌پدیای انگلیسی ارتفاع آن را 13 متر ذکر می‌کند. این ورودی نقطهٔ مناسبی برای آغاز بررسی سلطانخان است، چون مصالح آن با بدنهٔ اصلی کاروانسرا تفاوت دارد.
بدنهٔ بنا با سنگ‌های تراش‌خورده و به شیوهٔ بنایی ساخته شده است. سردر ورودی از مرمر است. وقتی ورودی را بررسی می‌کنید، هم به ابعاد آن توجه کنید و هم به این تغییر مصالح. سردر بخشی از سازهٔ سنگی بزرگ‌تر است، اما پرداخت معماری متمایزی دارد.
تزئینات آن شامل نقش‌های هندسی درهم‌تنیده، نوارهای برجستهٔ زیگزاگی و نواری از نقش‌های نخلچه‌ای است. در نمای نزدیک می‌توانید این عناصر مشخص را پیدا کنید. سطح را یک نقش یکپارچه نبینید؛ ابتدا خطوط درهم‌تنیده را دنبال کنید و سپس خطوط زیگزاگ و نقش‌های نخلچه‌ای را تشخیص دهید.
بنای مرتفع میان حیاط چیست؟
بنای میان حیاط، «کوشک مسجد»، یعنی مسجدی مرتفع است. این مسجد بالای طاق‌هایی قرار دارد که بر چهار جرز تکیه دارند. جایگاه بلند آن باعث می‌شود در بخش تابستانی روباز، کانون معماری مستقلی باشد.
رابطهٔ تکیه‌گاه‌ها و بنای بالای آن‌ها را بررسی کنید. نخست به چهار جرز نگاه کنید و سپس به طاق‌هایی که مسجد را بر فراز آن‌ها نگه داشته‌اند. وقتی مسیر انتقال وزن را دنبال کنید، ساختار بنای میانی حیاط روشن‌تر می‌شود.
مسجد، مرکز مشخصی هم به حیاط می‌دهد. نقشهٔ سلطانخان شامل فضای باز، اتاق‌های ضلع شرقی و این بنای مذهبی مرتفع است. هر کدام بخشی از آرایش حیاط هستند. تالار زمستانی سرپوشیده نیز بخش اصلی دیگر مجموعه را تشکیل می‌دهد.
داخل تالار زمستانی سرپوشیده چیست؟
ردیف‌های جرز، بخش زمستانی سرپوشیده را به پنج دهانه تقسیم می‌کنند. این تکیه‌گاه‌ها به فضای داخلی نظم می‌دهند. هنگام نگاه کردن به تالار، ردیف‌ها را دنبال کنید تا تقسیم‌بندی فضای بسته را بفهمید.
روزنه‌ای در گنبد مرکزی، نور و هوا را به داخل راه می‌دهد. این روزنه هم کاربرد عملی دارد و هم بخشی از معماری تالار است. بنابراین، بخش سرپوشیده صرفاً همتای بستهٔ حیاط نیست؛ روزنهٔ مرکزی آن نیز فضای درون را به شرایط بیرون پیوند می‌دهد.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
نوار تزئینی پهن سردر ورودی، ستاره‌های 10، 12 و 16 پَر دارد. این تعدادها جزئیات دقیقی هستند که می‌توانید در عکس‌ها یا هنگام بازدید از بنا دنبال کنید. تزئینات هندسی شامل چند نوع ستاره است و تنها از تکرار یک نوع تشکیل نشده است.
در مجموع، 24 پشت‌بند گوشه‌ها و دیوارهای بیرونی را تقویت می‌کنند. این جزئیات توجه را از ورودی تزئین‌شده به سازهٔ بیرونی بنا می‌برد. این تکیه‌گاه‌ها متعلق به همان کاروانسرایی هستند که فضای داخلی‌اش پیرامون حیاط و تالار زمستانی سامان یافته است.
عبارت «المنة لله» نیز بر سردر دیده می‌شود. حروف آن را آن‌قدر بزرگ حجاری کرده‌اند که از دور دیده شود. در کنار نقش‌های هندسی کوچک‌تر، این کتیبه مقیاس دیگری از جزئیات را در ورودی نشان می‌دهد.
سلطانخان به‌عنوان پایگاه نظامی هم استفاده شد و در جریان محاصره‌ها آسیب دید. بنابراین، تاریخ آن کاربردها و رویدادهایی فراتر از جایگاهش در مسیر تجارت دارد. بنای باقی‌مانده، هم تاریخ درگیری‌ها را در خود دارد و هم معماری کاروانسرا را.
پیش از قرار گرفتن بنا تحت حفاظت، روستاییان سنگ‌های سلطانخان را برای استفاده به‌عنوان مصالح ساختمانی می‌بردند. اقدامات حفاظتی بعدی پس از این دورهٔ از دست رفتن مصالح انجام شد. ادارهٔ کل اوقاف (Vakıflar Genel Müdürlüğü) بین 1959 و 1968 بنا را تا حدی مرمت کرد و تحت حفاظت قرار داد.
سلطانخان پس از آتش‌سوزی چه زمانی مرمت شد؟
دانشنامهٔ اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، مرمت پس از آتش‌سوزی را به 1268–1269 نسبت می‌دهد. این منبع، متولی بنا، سراج‌الدین احمد (Sirâcüddin Ahmed)، را مسئول این کار می‌داند و آن را مربوط به دوران پادشاهی غیاث‌الدین کیخسرو سوم معرفی می‌کند.
در مقابل، ویکی‌پدیای انگلیسی تاریخ مرمت و گسترش بنا را 1278 ذکر می‌کند. این منبع نیز کار را به سراج‌الدین احمد، با ضبط نام Sirâceddin Ahmed، در دوران همان سلطان نسبت می‌دهد. این روایت‌ها هم دربارهٔ تاریخ اختلاف دارند و هم دامنهٔ کار را متفاوت توصیف می‌کنند. تاریخ ساخت اولیه همچنان 1229 است.
خط زمانی
- 1229: ساخت سلطانخان با حمایت علاءالدین کیقباد اول به پایان رسید.
- 1268–1269 / 1278: دانشنامهٔ اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، مرمت پس از آتش‌سوزی را به 1268–1269 نسبت می‌دهد. ویکی‌پدیای انگلیسی، مرمت و گسترش را مربوط به 1278 می‌داند.
- 1959–1968: ادارهٔ کل اوقاف، کاروانسرا را تا حدی مرمت کرد و تحت حفاظت قرار داد.
- 25 فوریهٔ 2000: پیشنهاد مسیر کاروانسراهای سلجوقی، که سلطانخان را نیز در بر می‌گیرد، برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو (UNESCO) ارائه شد.
عکس‌های سلطانخان را کجا پیدا کنید؟
نگارخانهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی عکس‌هایی از سردر بیرونی، حیاط، مسجد مرتفع، محراب و بخش زمستانی دارد. این عکس‌ها در کنار هم، ورودی، بنای مرکزی حیاط، جزئیات مذهبی و فضای داخلی سرپوشیده را نشان می‌دهند.
اگر از این عکس‌ها برای فهم نقشه استفاده می‌کنید، از سردر و حیاط شروع کنید. سپس مسجد مرتفع را با تالار زمستانی مقایسه کنید. عکس‌ها هر دو بخش اصلی و چندین جزئیات معماریِ توصیف‌شده در بالا را پوشش می‌دهند.
پرسش‌های متداول
سلطانخان در کجای ترکیه است؟
سلطانخان در شهرستان سلطانخانیِ استان آکسارای قرار دارد. این بنا در جادهٔ قونیه–آکسارای و تقریباً 42 کیلومتری آکسارای است.
چه کسی سلطان‌خانِ نزدیک آکسارای را ساخت؟
علاءالدین کیقباد اول فرمان ساخت آن را داد و محمد بن خولان دمشقی معمار آن بود. ساخت کاروانسرا در 1229 و در دورهٔ سلجوقیان آناتولی به پایان رسید.
مهم‌ترین ویژگی‌های معماری آن چیست؟
سلطانخان سردر ورودی مرمری، حیاط تابستانی روباز، مسجد مرتفع میان حیاط و تالار زمستانی سرپوشیده دارد. ردیف‌های جرز، تالار زمستانی را به پنج دهانه تقسیم می‌کنند.
آیا سلطانخان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
سلطانخان بخشی از پیشنهاد مسیر کاروانسراهای سلجوقی است که در 25 فوریهٔ 2000 برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه شد. این پیشنهاد به مسیر دنیزلی (Denizli) تا دوغوبایزید (Doğubayazıt) مربوط است.
منابع
- دانشنامهٔ اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — سلطانخان islamansiklopedisi.org.tr
- ویکی‌پدیای ترکی — سلطانخان (آکسارای)) tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای انگلیسی — سلطانخان en.wikipedia.org
- مرکز میراث جهانی یونسکو — کاروانسراهای سلجوقی در مسیر دنیزلی تا دوغوبایزید whc.unesco.org
FAQ
سلطانخان در کجای ترکیه است؟
سلطانخان در شهرستان سلطانخانیِ استان آکسارای قرار دارد. این بنا در جادهٔ قونیه–آکسارای و حدود 42 کیلومتری آکسارای است.
چه کسی سلطان‌خانِ نزدیک آکسارای را ساخت؟
سلطان علاءالدین کیقباد اول فرمان ساخت این کاروانسرا را داد. معمار آن محمد بن خولان دمشقی بود و ساخت بنا در 1229 به پایان رسید.
مهم‌ترین ویژگی‌های معماری سلطانخان چیست؟
سردر ورودی مرمری، حیاط تابستانی روباز، مسجد مرتفع میان حیاط و تالار زمستانی سرپوشیده از ویژگی‌های اصلی آن هستند. تالار زمستانی به پنج دهانه تقسیم شده است.
آیا سلطانخان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
سلطانخان بخشی از پیشنهاد مسیر کاروانسراهای سلجوقی است که در 25 فوریهٔ 2000 برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه شد.
Image: Aksaray, caravasares 1998 05.jpg — LBM1948, CC BY-SA 4.0
