Tuluy’un oğlu Mengü, 1251’de büyük kağanlığı Tuluy ailesine taşıdı. Tuluy, Cengiz Han ile Börte’nin en küçük oğlu, Horasan komutanı ve 1227–1229 döneminin naibiydi. Ailesinin üstünlüğünü Sorgaktani’nin yönettiği miras kaynakları, Batu ittifakı ve Mengü’nün rakiplerini tasfiyesi sağladı. [1][2][5][6]
Siz bu yükselişi, babadan kalan mülkle yönetme yetkisini ayrı düşünerek izleyebilirsiniz. Tuluy’un miras konumu güçlüydü; ancak 1229 kurultayı kağanlığı ağabeyi Ögeday’a verdi. Seferler, Sorgaktani’nin siyaseti ve oğullarının mücadelesi, ailenin üstünlüğünün nasıl kurulduğunu açıklıyor. [2][6]
Tuluy, Cengiz Han’ın seferlerinde hangi görevleri üstlendi?
Tuluy’un ailesindeki yerini anlamak için önce kardeşlerine bakmak gerekir: Cuci, Çağatay ve Ögeday. Cengiz Han ile Börte’nin bu dört oğlu arasında Tuluy en küçük kardeşti. Kerait hanedanından Sorgaktani ile 1203 yılında evlendirilmesi, sonraki aile tarihinin başlangıç noktalarından biridir. [1]
Tuluy, babasının seferlerinde doğrudan komuta sorumluluğu üstlenen bir hanedan mensubuydu. Jin seferindeki Xijing kuşatmasında yaralanan Cengiz Han, kuşatma ordusunun komutasını ona bıraktı. Bu olayda Tuluy’un görevi, babasının yerine belirli bir ordunun yönetimini üstlenmekti. [2]
Tuluy, 1213 sonbaharında eniştesi Chigu ile birlikte Dexing surlarına da saldırdı. Xijing ve Dexing olayları, onun Jin seferlerindeki görevlerini somut biçimde gösterir. Tuluy’un askerî faaliyetleri, daha sonra Harezmşahlar üzerine yürüyen orduda devam etti. [1][2]
Tuluy, 1220’de Harezmşahlar seferine çıkan Cengiz Han’ın merkez ordusunda görev aldı. Babası, 1221 başında onu Horasan’daki direnişi bastırmak üzere bölgeye gönderdi. Böylece babasının ordusundaki görevinin ardından, Horasan’da kendisine verilen harekâtı yürüttü. [1][2]
Tuluy’un askerî görevleri, Cengiz Han’ın ölümünden sonra Ögeday döneminde de sürdü. Tuluy, 1231’de Jin seferindeki kuvvetleri yöneterek Kaifeng’i kuşatma harekâtına katıldı. Bu harekâtta Tuluy ile Ögeday, Kaifeng üzerine farklı yönlerden ilerledi. [1]
Babasının ölümünden sonra neden geçici olarak yönetimi yürüttü?
Cengiz Han’ın 1227’de ölümüyle Tuluy, Ögeday’ın seçilmesine kadar naiplik yaptı. Bu geçiş döneminde babasının defin işlerini yürütmek de onun görevleri arasındaydı. Tuluy’un naipliği, 1229 kurultayında Ögeday’ın kağan seçilmesiyle sona erdi. [2]
Tuluy’un konumunu güçlendiren unsurlardan biri, en küçük oğula baba mülkünün kalması geleneğiydi. Ancak bu gelenek, büyük kağanlık unvanının aynı kişiye otomatik geçmesini sağlamıyordu. Tuluy’un miras konumuyla Ögeday’ın kağan seçilmesi, bu ayrımı açıkça gösterir. [2]
Siz bu ayrımı, gündelik hayattaki miras paylaşımıyla bir kuruluşun yönetimini ayrı düşünerek kavrayabilirsiniz. Tuluy’un baba mülkü üzerindeki konumu, kağanlığın kendiliğinden ona geçmesi anlamına gelmedi. Ögeday’ın 1229 kurultayında seçilmesi, miras hakkıyla hükümdarlığın farklı meseleler olduğunu gösterdi. [2]
Naiplik, Tuluy’un imparatorluk yönetimindeki göreviydi; fakat büyük kağanlık unvanıyla aynı değildi. Onun ardından tahta çıkan kişi, ağabeyi Ögeday oldu. Ailenin büyük kağanlığı kazanması ise daha sonra, Mengü’nün 1251’deki yükselişiyle gerçekleşti. [2][5]
Horasan seferlerindeki yıkım ve ölüm sayıları hangi kaynaklara dayanır?
Tuluy, Şubat 1221’de Merv’i ele geçirerek halkının büyük bölümünü öldürttü. Nişabur’da da aynı yıl, direnişin ardından kent halkı katledildi. Cüveynî’ye dayanan Encyclopaedia Iranica maddesi, Nişabur’un Tuluy’a karşı üç gün direndiğini belirtir. [1][3]
Merv ve Nişabur’daki katliamlarla bunlara ilişkin ölüm toplamları ayrı değerlendirilmelidir. Cüveynî, Merv’de 1.300.000’i aşan bir ölüm sayısı bildirir. Peter Jackson ise bu rakamın gerçek bir nüfus sayımı gibi alınamayacağını vurgular. [5]
Nişabur için Seyfî’nin verdiği ölüm toplamı da benzer bir dikkat gerektirir. Seyfî, bu kentte 1.747.000 kişinin öldürüldüğünü aktarır. Jackson, böyle toplamları doğrulanmış istatistiklerden çok, çağdaşların olağanüstü yıkım algısını gösteren anlatımlar olarak değerlendirir. [5]
Dolayısıyla Merv için Cüveynî’nin sayısını aktarırken, Jackson’ın değerlendirmesini de birlikte okumak gerekir. Sayının bir kaynakta bulunması, sayım yöntemiyle doğrulandığı anlamına gelmez. Buradaki ayrım, Merv katliamını reddetmekle ilgili değildir; ölüm toplamının kesinliğiyle ilgilidir. [1][5]
Siz Nişabur için aktarılan rakamı okurken, Seyfî’nin anlatımıyla doğrulanmış istatistiği birbirinden ayırabilirsiniz. Jackson’ın değerlendirmesi, yıkımı anlatırken sayılara hangi sınırlar içinde yaklaşılması gerektiğini gösterir. Nişabur’un ele geçirilmesi ve halkının katledilmesi, ayrı kaynak maddesinde de aktarılır. [3][5]
Herat’ta ise tarihlerin ve komutanların ayrılması, sorumluluğu doğru kurmak açısından gereklidir. Kentin Tuluy yönetimindeki teslimi 1221’de, Elçigidey’in katliamı ise Haziran 1222’de gerçekleşti. İkinci saldırının ölümlerini doğrudan Tuluy’a yüklemek, bu iki olayı birbirine karıştırır. [2]
Mengü, Kubilay ve Hülagû’nun yükselişi Tuluy ailesinin konumunu nasıl değiştirdi?
Tuluy’un ölümünden sonra Sorgaktani, ailenin Moğolistan ve Kuzey Çin’deki ulusunu ve ordosunu devraldı. Böylece ailenin gelirlerini ve kendisine bağlı insan kaynaklarını yönetmeye başladı. Onun üstlendiği sorumluluk, çocuklarını yetiştirmenin yanında bu miras kaynaklarının idaresini de kapsıyordu. [6]
Sorgaktani’nin Cuci soyundan Batu ile kurduğu ittifak, Mengü’nün adaylığına destek sağladı. Mengü’nün 1251’de tahta çıkmasıyla büyük kağanlık Tuluy koluna geçti. Bu nedenle ailenin yükselişini yalnızca Tuluy’un en küçük oğul olmasıyla açıklamak yetersiz kalır. [5][6]
Mengü’nün tahta çıkışını, muhalif Ögeday ve Çağatay prenslerine yönelik tasfiye izledi. İdamlar, sürgünler ve kaynakların yeniden dağıtılması, bu muhalif prensleri etkisizleştirdi. Tuluy ailesinin üstünlüğü böylece adaylığın kazanılmasının ardından, rakiplerin kaynaklarının yeniden düzenlenmesiyle pekiştirildi. [5]
Mengü, kardeşi Hülagû’yu İran’a göndererek ailenin gücünü bu bölgeye taşıdı. Hülagû’nun harekâtında Nizârî kaleleri 1256’da düştü; Bağdat ise 1258’de alındı. Bağdat’ın alınması, Abbâsî halifeliğinin sona ermesiyle sonuçlanan bir gelişmeydi. [5]
Stefan Kamola’nın bölüm özeti, Cuci ve Tuluy soyları arasındaki kaynak rekabetini vurgular. Bu iki kol, doğu İslam dünyasının kaynakları için yarışıyordu. Bölgenin komutasını sonunda Hülagû’nun elde etmesi, Tuluy kolunun buradaki konumunu güçlendirdi. [7]
Kamola, Farsça konuşan yöneticilerin Kuzey İran’daki inşa projelerine de dikkat çeker. Bu projeler, Hülagû’nun çevresinin yerel siyasete yerleşmesine yardım etti. Böylece Hülagû’nun bölgedeki konumunda, seferlerin yanında yerel yöneticilerle kurulan ilişkiler de rol oynadı. [7]
Ancak Mengü’nün 1259’da ölümü, Tuluy’un oğulları arasında yeni bir mücadele başlattı. Kubilay ile Arık Böke’nin iç savaşı, Arık Böke’nin 1264’te teslim olmasıyla bitti. Tuluy ailesinin üstünlüğü, kardeşler arasında kalıcı bir siyasi birlik sağlamamıştı. [5]
Hülagû, Mengü’nün ölümünü izleyen taht mücadelesinde bölgesel han konumunu elde etti. Kubilay, onu diğer hanedan kollarının başlarıyla eşit düzeyde tanıdı. Bu tanınma, Tuluy soyunun İran kolunun bölgesel konumunu açıkça ortaya koyuyordu. [8]
Kubilay, 1271’de Yuan hanedan adını benimsedi ve yeni İlhanlı hükümdarlarına yarlıklar gönderdi. Bu yarlıklar, İlhanlı hükümdarlarının unvanlarını onaylayan belgeler olarak işlev gördü. Çin ve İran kolları arasındaki ilişki, böylece hükümdarlık unvanlarının tanınmasını da kapsadı. [8]
Kısa kronoloji
Tuluy’un 1203’teki evliliğinden Kubilay’ın 1271’deki hanedan adına uzanan gelişmeler, aşağıdaki sırayı izler. Kronoloji, Tuluy’un görevleriyle oğullarının iktidarını aynı zaman çizgisi üzerinde gösterir. [1][2][5][8]
- 1203 Tuluy ile Kerait hanedanından Sorgaktani evlendirildi.
- 1213 Tuluy, eniştesi Chigu ile Dexing surlarına saldırdı.
- 1220 Harezmşahlar seferinde Cengiz Han’ın merkez ordusunda görev aldı.
- 1221 Horasan harekâtında Merv ve Nişabur katliamları yaşandı.
- 1227–1229 Tuluy, Cengiz Han’ın ölümünden sonra naiplik yaptı.
- 1229 Ögeday, kurultayda kağan seçildi; Tuluy’un naipliği sona erdi.
- 1232 Tuluy öldü; ölüm nedenine ilişkin anlatımlar farklılaştı.
- 1251 Mengü’nün tahta çıkmasıyla büyük kağanlık Tuluy koluna geçti.
- 1256 Hülagû’nun harekâtında Nizârî kaleleri ele geçirildi.
- 1258 Hülagû Bağdat’ı aldı; Abbâsî halifeliği sona erdi.
- 1259 Mengü öldü; kardeşleri arasında veraset mücadelesi başladı.
- 1264 Kubilay ile Arık Böke arasındaki iç savaş, Arık Böke’nin teslim olmasıyla sona erdi.
- 1271 Kubilay, Çin’de Yuan hanedan adını benimsedi.
Mengü’nün yönetim merkezini merak edenler için Karakurum, bu zaman çizgisini bir yere bağlar. Karakurum, 1235–1260 arasında Moğol İmparatorluğu’nun başkentiydi; Mengü’nün saltanatı da bu döneme rastlar. Onun 1251–1259 arasındaki yönetimi, Tuluy kolunun büyük kağanlığı elinde tuttuğu dönemdi. [9]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Tuluy’un Moğolca adı, gündelik hayatta kullandığımız bir nesnenin adını taşır: ayna. Adın anlamı, onun askerî görevlerinden farklı bir dil ayrıntısı sunar. Tuluy’un adını hatırlamak için, siz de bu somut karşılıktan yararlanabilirsiniz. [2]
Sorgaktani, Ögeday’ın oğlu Güyük ile evlenme teklifini reddederken çocuklarını yetiştirmeyi gerekçe gösterdi. Bu tercih, Tuluy’un ölümünden sonra ailenin kaynaklarını yönettiği dönemle birlikte okunabilir. Sorgaktani’nin çocuklarıyla ilgilenmesi, ulus ve ordo yönetimiyle aynı hayatın parçalarıydı. [6]
Nişabur’daki Şadyah ve Kuhendiz kazıları, 1221 yıkımının ardından yaşamın sürdüğüne ilişkin bulgular sunar. Bu bulgular, yerleşimin bazı kesimlerinde hayatın devam ettiğini gösterir. Dolayısıyla Nişabur’un katliama uğramasıyla bütün kesimlerinde yaşamın tamamen kesilmesi aynı iddia değildir. [3][4]
Hülagû’nun oğlu Abaka, 1271’de Kubilay’a Alâeddin ve İsmail adlı mancınık uzmanlarını gönderdi. Bu olay, Çin ve İran kolları arasında uzmanların da hareket ettiğini gösterir. Aynı iki kolun ittifakı sayesinde, bölgeler arasında hemen her yıl elçiler gidip geldi. [8]
Sık sorulan sorular
Tuluy, Cengiz Han’ın hangi oğluydu?
Tuluy, Cengiz Han ile Börte’nin dört oğlunun en küçüğüydü. Kardeşleri Cuci, Çağatay ve Ögeday’dı.
Tuluy neden babasından sonra kağan olmadı?
En küçük oğlun baba mülkünü devralması geleneği, kağanlığın otomatik olarak geçmesini sağlamıyordu. Tuluy naiplik yaparken, Ögeday 1229 kurultayında kağan seçildi.
Tuluy nasıl öldü?
Tuluy 1232’de öldü; ölüm nedeni kesinleşmiş değildir. Gizli Tarih ölümü Ögeday’ı kurtarmaya yönelik şaman ayiniyle açıklarken, Cüveynî içkiye bağlar.
Horasan seferlerindeki milyonluk ölüm rakamları kesin mi?
Peter Jackson, Merv ve Nişabur için aktarılan milyonluk toplamların doğrulanmış istatistikler gibi kullanılmaması gerektiğini belirtir. Bu sayıları, çağdaşların olağanüstü yıkım algısını yansıtan anlatımlar olarak değerlendirir.
Kaynaklar
- Vikipedi — Tuluy tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Tolui en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — NISHAPUR i iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — NISHAPUR vi. Archaeology iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — MONGOLS iranicaonline.org
- Bruno De Nicola — Regents and Empresses degruyterbrill.com
- Stefan Kamola — Mongols in a Muslim World, 1218–1280 academic.oup.com
- Encyclopaedia Iranica — CHINESE-IRANIAN RELATIONS iii iranicaonline.org
- Wikipedia — Karakorum en.wikipedia.org
Görsel: TuluiWithQueenSorgaqtani.jpg — Rashid al-Din, Public domain
