Timbuktu’nun el yazmalarından yaklaşık 285.000’i, 2012-2013’te sekiz ay içinde kentten çıkarıldı. Bazıları eşek arabasıyla, bazıları Nijer Nehri’nde kanoyla taşındı.
Bu yazıda Timbuktu’nun haritada nerede durduğunu, adının ne anlama geldiğini ve camilerini öğreneceksiniz. Ardından el yazması kütüphanelerinin hikâyesine, 2012’deki kurtarma operasyonuna ve 2025’teki geri dönüşe bakacağız.
Timbuktu nerede?
Timbuktu, Batı Afrika ülkesi Mali’dedir. Nijer Nehri’nin yaklaşık 20 kilometre kuzeyinde ve Sahra’nın güney kenarında yer alır. Haritada Mali’de, Sahra’nın güney kenarında, Nijer Nehri’nin kuzeyinde arayabilirsiniz.
Bu konum kentin kaderini belirledi. Kuzeyden Teghaza’nın tuzu geliyordu. Güneyden altın, tahıl ve hayvanlar geliyordu. Timbuktu, bu malların el değiştirdiği Sahra ticaret ağının önemli pazarlarından biriydi (UNESCO).
Timbuktu ne demek?
Adın kökeni kesin değildir. Bir rivayet, adı Buktu adlı bir kadınla ilişkilendirir ve «Buktu’nun kuyusu» diye açıklar. Cape Town Üniversitesi’nin tarih çizelgesi bunu yerel bir rivayet olarak aktarır.
Malili tarihçi Sékéné Cissoko ise başka bir kuram önerir. Ona göre ad, Berberice «küçük kumullarla kaplı yer» anlamına gelir. Adın kökeni üzerinde uzlaşma yoktur.
Timbuktu haritada nasıl görünür?
Kentin eski haritalardaki izi de dikkat çekicidir. 1375 tarihli Katalan Atlası’nda Timbuktu «Tenbuch» adıyla gösterilir. Aynı bölgede Mali hükümdarı Mansa Musa, elinde büyük bir altın parçasıyla tahtında resmedilmiştir.
Kuzey Afrikalı seyyah İbn Battuta ise 1353’te Timbuktu’ya geldi. Yani kent, atlas hazırlanmadan yaklaşık yirmi iki yıl önce uzak bir yolcunun durağıydı.
Timbuktu hava durumu: çöl iklimi
Gezmeyi düşünüyorsanız iklimi bilmek işinizi kolaylaştırır. Timbuktu sıcak çöl iklimine sahiptir. Yağışların büyük bölümü Batı Afrika musonunun etkisiyle haziran-eylül döneminde düşer.
Bu, yılın geri kalanında kuru bir hava beklemeniz demektir.
Timbuktu camileri: Djingareyber, Sankore ve Sidi Yahia
Timbuktu’nun üç büyük tarihî camisi Djingareyber, Sankore ve Sidi Yahia’dır (UNESCO).
- Djingareyber: İlk yapımı, Mali hükümdarı Mansa Musa’nın Mekke hacından dönüşüyle ilişkilendirilir. İmam El Akib yapıyı 1570-1583 arasında genişletti.
- Sankore: 14. yüzyılda inşa edildi. İmam El Akib onu 1578-1582 arasında yeniden düzenledi.
- Sidi Yahia: Kentin üçüncü büyük tarihî camisidir.
UNESCO’nun tarihsel anlatımında Sankore Üniversitesi ve çevresindeki eğitim ortamı için 180 Kur’an okulu ile 25.000 öğrenci sayıları verilir. UNESCO, kentin ekonomik ve kültürel doruk dönemini 15. ve 16. yüzyıllara tarihler.
Timbuktu kitapları: el yazmalarında ne var?
Timbuktu’yu «kitap kenti» yapan şey koleksiyonlarıdır. Koleksiyonlarda Arapça metinlerin yanında Arap harfleriyle yazılmış Fulani ve Songhay dillerindeki metinler de vardır.
Konular şaşırtıcı biçimde geniştir. Kur’an ilimleri ve fıkıhın yanında tıp, matematik, tarih, dil bilgisi, astroloji ve numeroloji eserleri bulunur. Kütüphaneler ayrıca özel mektupları, devlet yazışmalarını, hukuk belgelerini ve fetvaları saklar.
Modern dönemde ilk resmî el yazması kütüphanesi 1973’te CEDRAB adıyla açıldı. Kurum sonradan Ahmed Baba Enstitüsü adını aldı. 1990’lardan itibaren Mamma Haidara, Fondo Kati ve El Vangari gibi özel kütüphaneler de kurumsallaştı.
Sayılar büyüktür. Charles C. Stewart’ın 2021 tarihli araştırması, 35 özel kütüphanenin 31’ini inceler. Çalışma, 2012’den beri yaklaşık 350.000 el yazmasının envanterinin çıkarıldığı sürecin değerlendirmesidir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Birkaç küçük ayrıntı, bu koleksiyonların gündelik yüzünü gösterir:
- Leo Africanus, 16. yüzyıldaki Timbuktu anlatısında el yazması kitap ticaretinin diğer mallardan daha fazla kazanç getirdiğini ileri sürmüştür.
- Mamma Haidara Kütüphanesi’nde 1733’te kopyalanmış bir astronomi yazması vardır. Yıldız hareketlerinden mevsim başlangıçlarını hesaplamayı anlatır ve göklerin dönüşünü gösteren bir çizim içerir.
- Aynı koleksiyondaki El Kunti’ye ait bir kaside, hukuk bilgisini şiir biçiminde sunar. Yetimlerin ve evli kadınların haklarını öğrencilere ezberletmek için yazılmıştır.
- Kurtarma sırasında bazı yazmalar eşek arabalarıyla şehirden çıkarıldı ve Nijer Nehri’nde kanolarla taşındı.
2012 ve sonrası: yazmalar nasıl kurtarıldı?
Timbuktu, 1 Nisan 2012’de Mali’nin kuzeyinde ilerleyen isyancı grupların eline geçti. Yazmalar tehlikeye girdi.
Hamburg Üniversitesi’nin anlatımına göre yaklaşık 285.000 el yazması Haziran 2012-Ocak 2013 arasında, sekiz ayda Timbuktu’dan tahliye edildi. UNESCO’nun 2015 açıklaması da yerel halkın SAVAMA-DCI kuruluşunun yardımıyla yazmaların yüzde 90’ının kurtarıldığını bildirir.
Kayıplar da oldu. UNESCO’ya göre silahlı gruplar Ahmed Baba Enstitüsü’ndeki 4.203 el yazmasını yaktı veya çaldı.
Kurtarma bitince de sorun bitmedi. Yazmalar kurak Timbuktu’dan daha nemli Bamako’ya taşındı. Uygunsuz depolama koşullarıyla birleşen nem, kâğıtlar için yeni bir korunma tehdidi oluşturdu.
Mali makamları 11 Ağustos 2025’te Bamako’ya tahliye edilmiş yazmaları Timbuktu’ya geri göndermeye başladı. Associated Press’e göre ilk uçak sevkiyatı 200’den fazla sandıkta yaklaşık 5,5 ton malzeme taşıdı.
Kısa kronoloji
- 1353 İbn Battuta Timbuktu’ya geldi.
- 1375 Timbuktu, Katalan Atlası’nda Tenbuch adıyla gösterildi.
- 15-16. yüzyıllar Kent ekonomik ve kültürel doruk dönemini yaşadı.
- 1570-1583 Djingareyber Camisi İmam El Akib tarafından genişletildi.
- 1591 Fas ordusu Songhay devletini yenerek bölgenin denetimini ele geçirdi.
- 1733 Mamma Haidara koleksiyonundaki astronomi yazmasının bir nüshası kopyalandı.
- 1973 Daha sonra Ahmed Baba Enstitüsü adını alan CEDRAB açıldı.
- 1988 Timbuktu UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
- 1 Nisan 2012 İsyancı gruplar Timbuktu’yu ele geçirdi.
- Haziran 2012-Ocak 2013 Yaklaşık 285.000 el yazması tahliye edildi.
- 11 Ağustos 2025 Yazmaların Timbuktu’ya geri gönderilmesi başladı.
Sık sorulan sorular
Timbuktu hangi ülkede?
Timbuktu, Batı Afrika ülkesi Mali’dedir. Nijer Nehri’nin yaklaşık 20 kilometre kuzeyinde, Sahra’nın güney kenarında yer alır.
Timbuktu’da hava nasıl?
Kent sıcak çöl iklimine sahiptir. Yağışların büyük bölümü Batı Afrika musonunun etkisiyle haziran-eylül döneminde düşer.
Timbuktu’nun en bilinen camileri hangileri?
Üç büyük tarihî cami Djingareyber, Sankore ve Sidi Yahia’dır. Kent 1988’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.
Timbuktu el yazmaları neden ünlü?
Koleksiyonlarda Kur’an ilimleri ve fıkhın yanında tıp, matematik, tarih ve dil bilgisi eserleri vardır. Mektuplar, hukuk belgeleri ve fetvalar da saklanır.
Yazmalar Timbuktu’ya geri döndü mü?
Mali makamları 11 Ağustos 2025’te Bamako’ya tahliye edilmiş yazmaları Timbuktu’ya göndermeye başladı. İlk uçak sevkiyatı 200’den fazla sandıkta yaklaşık 5,5 ton malzeme taşıdı.
Kaynaklar
- Wikipedia — Timbuktu en.wikipedia.org
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Timbuktu whc.unesco.org
- Cape Town Üniversitesi — Key Dates in the History of Timbuktu tombouctoumanuscripts.uct.ac.za
- Cape Town Üniversitesi — Why does Timbuktu matter? tombouctoumanuscripts.uct.ac.za
- Cape Town Üniversitesi — Manuscript Libraries tombouctoumanuscripts.uct.ac.za
- Hamburg Üniversitesi — Manuscripts csmc.uni-hamburg.de
- Cambridge University Press — What’s In the Manuscripts of Timbuktu? cambridge.org
- ABD Kongre Kütüphanesi — Ancient Manuscripts from the Desert Libraries of Timbuktu loc.gov
- UNESCO — Bamako heritage conference urges emergency action unesco.org
- Associated Press — Timbuktu’s famed manuscripts return home apnews.com
Görsel: Djinguereber Mosque, Timbuktu, Mali.jpg — Dr. Ondřej Havelka (cestovatel), CC BY-SA 4.0
