Sümerler: Yazıyı ve Tekerleği Gerçekten Onlar mı Buldu?

Yaklaşık MÖ 2028’e tarihlenen 3 × 2,8 × 1,2 santimetrelik bir kil tablet, ulaklara verilen bira, ekmek, yağ ve soğan tayınlarını kaydeder. Bu yazıda Sümerlerin kim olduğunu, nerede ve ne zaman yaşadığını, neyi gerçekten bulduğunu öğreneceksiniz. Sümerler Türk mü, Kürt mü sorularına da yalnızca kaynaklı bilgilerle yanıt vereceğiz.

Siz bugün bir market fişini cebinize atıp çoğu zaman unutuyorsunuz. Sümer yazıcıları ise aynı türden bir tayın listesini kile bastı ve o kayıt binlerce yıl sonra hâlâ okunuyor. Getty Müzesi, bilinen en eski yazının yaklaşık MÖ 3400’de Basra Körfezi yakınındaki Sümer bölgesinde ortaya çıktığını belirtir. Aşağıda bu uygarlığın kronolojisini ve kitaplarda yer almayan ayrıntıları bulacaksınız.

Sümerler kimdir?

Sümerler, güney Mezopotamya’da MÖ 4. binyılda belirginleşen kent uygarlığının başlıca taşıyıcılarıydı. Metropolitan Sanat Müzesi’ne göre MÖ 2900–2350 arasındaki Erken Hanedanlık döneminde kent devletleri düzeninin önde gelen toplumlarından biriydiler. Aynı müzenin verdiği bilgiye göre Uruk, yaklaşık MÖ 3200’de güney Mezopotamya’nın en büyük yerleşmesiydi.

Sümerlerin etnik kökeni kesin olarak belirlenebilmiş değildir. Bunun nedeni, Sümercenin tanınmış hiçbir dil ailesine bağlanamamasıdır. Oxford Üniversitesi’nin ETCSL projesi Sümerceyi bilinen akrabası olmayan izole bir dil olarak sınıflandırır. Dolayısıyla bilinen hiçbir dil Sümerceye kanıtlanmış bir akrabalıkla bağlanamaz.

Sümerce, yaklaşık MÖ 1900’e kadar yaşayan bir dil olarak kullanıldı. Oxford Classical Dictionary’ye göre ardından tapınak ayinlerinde ve yazılı kültürde Miladi döneme kadar varlığını sürdürdü. Yani konuşanı kalmayan bu dil, yazıcılar ve rahipler eliyle yüzyıllarca yaşamayı sürdürdü.

Sümerler nerede yaşadı, nerede kuruldu?

Sümer uygarlığının merkezi, bugünkü Irak’ın güneyinde yer alıyordu. Kentler, Dicle ve Fırat nehirlerinin aşağı havzasında Uruk, Ur ve Eridu çevresinde gelişti. Bu üç kent bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki Güney Irak Ahvarı alanının parçasıdır. Alan, üç arkeolojik kentle dört sulak alandan oluşan toplam yedi bileşen içerir.

O dönemin coğrafyası bugünkü haritadan farklıydı. UNESCO’ya göre MÖ 5000–3000 arasında deniz, güney Irak’ta bugünkü kıyı çizgisinin yaklaşık 200 kilometre içine kadar uzanıyordu. Sümer kentleri kurulurken deniz, bugünkünden çok daha yakın bir komşuydu.

Sümerler kendi topraklarıyla sınırlı kalmadı. Yaklaşık MÖ 3500–3100’e ait Uruk dönemi yerleşmeleri, Anadolu, Suriye ve İran topluluklarıyla ticaret yapıldığını gösterir. Siz bugün Anadolu’da yaşıyorsanız, bu ticaret ağının bir ucu sizin coğrafyanıza uzanıyordu.

Sümerler ne zaman yaşadı?

Sümer kent uygarlığı MÖ 4. binyılda belirginleşti. Metropolitan Müzesi, Uruk kültürünü yaklaşık MÖ 4000–3500 dönemine tarihler. Erken Hanedanlık dönemi ise MÖ 2900–2350 arasını kapsar.

Akadlı Sargon’un kurduğu imparatorluk, orta kronolojiye göre yaklaşık MÖ 2334–2154 arasında Sümer bölgesini de içine aldı. Ardından Ur-Nammu, MÖ 2112’de III. Ur Hanedanlığı’nı kurdu. Son büyük Sümer devleti olan bu hanedanlık yaklaşık MÖ 2004’te sona erdi.

Bu tarihlerin yanında sık sık ‘orta kronoloji’ ifadesini göreceksiniz. Kaynaklar, Mezopotamya için mutlak tarihleri bu adla anılan sisteme göre verir. Bu yazıdaki Akad ve III. Ur Hanedanlığı yılları da kaynakların bildirdiği orta kronoloji değerleridir.

Kısa kronoloji

1. Yaklaşık MÖ 4000–3500 Uruk kültürü gelişti; hızlı çarkta veya kalıpla çanak çömlek üretimi yaygınlaştı.
2. Yaklaşık MÖ 3400 Getty’nin tarihlendirmesine göre Sümer bölgesinde bilinen en eski yazı ortaya çıktı.
3. Yaklaşık MÖ 3200 Uruk, güney Mezopotamya’nın en büyük yerleşmesi durumundaydı.
4. Yaklaşık MÖ 2900–2350 Erken Hanedanlık döneminde kent devletleri Mezopotamya siyasetine egemen oldu.
5. Yaklaşık MÖ 2334 Orta kronolojiye göre Akadlı Sargon’un imparatorluk dönemi başladı.
6. MÖ 2112 Orta kronolojiye göre Ur-Nammu, III. Ur Hanedanlığı’nı kurdu.
7. Yaklaşık MÖ 2100 Ur-Nammu; Ur, Eridu, Uruk ve Nippur kentlerinde zigguratlar yaptırdı.
8. Yaklaşık MÖ 2004 III. Ur Hanedanlığı sona erdi.
9. Yaklaşık MÖ 1900 Sümercenin yaşayan dil olarak kullanımı sona erdi; yazılı ve dinsel kullanımı sürdü.

Sümerler neyi buldu? Yazı ve tekerlek gerçeği

Yazıyla başlayalım. Getty Müzesi, bilinen en eski yazının yaklaşık MÖ 3400’de Sümer bölgesinde ortaya çıktığını belirtir. Sümer yazıcıları, kil tabletler üzerine kamış kalemlerle bastıkları kama biçimli izlerden bir sistem geliştirdi. Bu kama biçimli izlerden oluşan sisteme çivi yazısı denir.

Ancak ‘ilk yazılı dil’ konusunda tek bir görüş yoktur. Oxford Üniversitesi, MÖ 4. binyılın sonlarındaki kanıtlar bakımından Eski Mısırcayı rakip aday olarak gösterir. Dolayısıyla Sümerce en eski yazılı dil adaylarından biridir, tek aday değildir.

Tekerlekte tablo ders kitaplarından farklıdır. Mezopotamya’da yaklaşık MÖ 4000–3500 döneminde çanak çömlekler hızlı çarkta veya kalıpla seri olarak üretiliyordu. Bu bilgi, dönen çarkın Uruk kültüründe kullanıldığını gösterir. Taşıt tekerleği ise ayrı bir sorudur.

Bakker ve çalışma arkadaşlarının 1999’da Antiquity dergisinde yayımlanan araştırması, Avrupa ile Yakın Doğu’daki ilk tekerlekli taşıt bulgularının çağdaş olduğunu gösterir. Bu nedenle ‘tekerleği Sümerler icat etti’ cümlesi kesinleşmiş bir bilgi değildir. Sınavda ya da sohbette bu konu açılırsa, Sümerleri yazı için güvenle anabilirsiniz. Tekerlek içinse ‘en erken bulguların bir kısmı Yakın Doğu’da’ demek daha doğru olur.

Sümerler Türk mü, Kürt mü?

Bu iki soru, Sümerlerle ilgili aramalarda sık karşımıza çıkar. Yanıt, dil bilimi kaynaklarına dayanır. Oxford Üniversitesi’nin ETCSL projesi Sümerceyi bilinen akrabası olmayan izole dil olarak sınıflandırır. Cambridge Üniversitesi Arkeoloji Bölümü de Sümercenin bilinen dil akrabası bulunmadığını belirtir.

Türk tezine bakalım. Sümerce ile Türkçe arasında kanıtlanmış bir dil akrabalığı gösterilemez. Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın Sümerleri Orta Asya’dan gelen bir toplum olarak açıklaması, Türkçe Vikipedi’de bir köken tezi olarak aktarılır. Bu açıklama bir yazarın tezidir ve kesinleşmiş bir göç güzergâhı oluşturmaz.

Kürt tezi için de durum aynıdır. Sümerce ile Kürtçe arasında kurulmuş bir dil akrabalığı bulunmaz. Cambridge’in sınıflandırması bu iddiayı da desteklemez.

Metropolitan Müzesi’nin 1984 tarihli bülteni konuyu tek cümlede toplar. Sümerlerin etnik kökeni, dilleri tanınmış bir aileye bağlanamadığı için kesin olarak belirlenemez. Siz bu iddialardan biriyle karşılaştığınızda, kanıt olarak dil akrabalığının gösterilmesini isteyin.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Avuç içi kadar bir tayın belgesi. Yaklaşık MÖ 2028’e tarihlenen Umma tableti 3 × 2,8 × 1,2 santimetre boyutlarındadır. Ulaklara verilen bira, ekmek, yağ ve soğan tayınlarını kaydeder. Bugün Metropolitan Müzesi koleksiyonunda bulunmaktadır.
• Tanrı heykelinin altın sakalı. MÖ 2600–2340’a tarihlenen yazıtlı altın bir levhanın, Umma tanrısı Şara’nın heykeline altın çivilerle takılmış bir sakal parçası olduğu düşünülür.
• Ur’daki Büyük Ölüm Çukuru. Pennsylvania Üniversitesi’nin aktardığına göre Ur Kraliyet Mezarlığı’ndaki Büyük Ölüm Çukuru’nda 74 kişi bulundu. Bu kişilerin 68’i kadındı.
• Kil konilerden mozaik duvarlar. Yaklaşık MÖ 3200’de Uruk’un anıtsal kerpiç yapılarının duvarları, yüzeye gömülen boyalı kil konilerden yapılmış mozaiklerle süsleniyordu.
• Dört kente ziggurat. Ur-Nammu, yaklaşık MÖ 2100’de Ur, Eridu, Uruk ve Nippur kentlerinde zigguratlar yaptırdı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. UNESCO — The Ahwar of Southern Iraq whc.unesco.org
2. Wikipedia — Sumer en.wikipedia.org
3. The Metropolitan Museum of Art — Uruk: The First City metmuseum.org
4. Getty — Where Did Writing Come From? getty.edu
5. Oxford Üniversitesi — ETCSL: Sumerian language etcsl.orinst.ox.ac.uk
6. The Metropolitan Museum of Art — Mesopotamia, 8000–2000 B.C. metmuseum.org
7. Antiquity — The earliest evidence of wheeled vehicles in Europe and the Near East (Bakker vd., 1999) doi.org
8. Vikipedi — Sümerler, Türk edebiyatında Sümerler tr.wikipedia.org
9. Cambridge Üniversitesi Arkeoloji Bölümü — Mesopotamian Languages arch.cam.ac.uk
10. The Metropolitan Museum of Art — Ancient Near Eastern Art, Bulletin 41/4 (1984) resources.metmuseum.org
11. The Metropolitan Museum of Art — Ur: The Ziggurat metmuseum.org
12. Oxford Classical Dictionary — Sumerian doi.org
13. The Metropolitan Museum of Art — Record of rations for messengers metmuseum.org
14. Pennsylvania Üniversitesi — Iraq’s Ancient Past: Rediscovering Ur’s Royal Cemetery penntoday.upenn.edu
15. Millî Eğitim Bakanlığı — Sümerler Ortaokulu sumerler.meb.k12.tr
16. Biletix — Sümerler Açıkhava Tiyatrosu biletix.com

Görsel: Sumer satellite map.jpg — NASA

Overlay: पाटलिपुत्र (talk), Public domain