Bir komutan, 4 Temmuz 1187’de Hıttin’de Kudüs Kralı Guy de Lusignan’ın ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Aynı yılın 2 Ekim’inde de Kudüs’ün anahtarlarını teslim aldı. Bu komutanın adı Selahaddin Eyyubi’ydi.
Bu yazıda Selahaddin’in kim olduğunu, nerede doğup nerede gömüldüğünü ve kökeni hakkında kaynakların ne dediğini öğreneceksiniz. Hıttin’in nasıl kazanıldığını ve Kudüs’ün teslimine dair yaygın anlatıyı da kaynaklarla karşılaştıracağız. “Kan dökülmeden alındı” cümlesi sık tekrarlanır. Kaynaklar ise daha ayrıntılı bir tablo çiziyor.
Selahaddin Eyyubi kimdir?
Selahaddin Eyyubi, Mısır ve Suriye’de hüküm süren Eyyûbî hanedanının kurucusu ve ilk sultanıdır.[1] Kişisel adı Yusuf’tur. “Salahaddin” ise dinin doğruluğu anlamına gelen bir şeref lakabıdır.[1] Yani okullarda ve kitaplarda andığımız ad, aslında bir unvandır.
Sünni Müslüman bir hükümdar olarak tanımlanır.[1] Eyyûbî hanedanı onunla başlar. Mısır’dan Suriye’ye uzanan bir hâkimiyet alanı kurdu. Bu alanın ucunda Kudüs de vardı.
Selahaddin Eyyubi nerede doğdu?
Selahaddin, günümüzde Irak sınırlarında bulunan Tikrit’te doğdu. Doğum tarihi yaklaşık 1137–1138 olarak verilir.[2] Babası Necmeddin Eyyûb, o sırada Tikrit valisiydi.[2] Yani sıradan bir ailenin çocuğu değildi. Bir valinin oğluydu.
Bugün haritada Tikrit’i aradığınızda Irak sınırları içinde bulursunuz. Selahaddin’in hayatı ise onu çok daha batıya, Mısır’a ve Suriye’ye götürdü.
Selahaddin Eyyubi Kürt mü, Türk mü? Irkı nedir?
Arama motorlarında en çok sorulan sorulardan biri budur. Kaynaklarımız net konuşuyor: Selahaddin, Kürt kökenli ve Sünni Müslüman bir hükümdar olarak tanımlanır.[1] Türk kökenli olduğunu söyleyen bir bilgi bu kaynaklarda yer almaz.
Bu bilgiyi okurken bir noktaya dikkat edin. Ortaçağ’da hükümdarlar bugünkü anlamda “ulusal” kimlikle anılmazdı. Selahaddin’i tanımlayan şey dinî aidiyeti, hanedanı ve sultanlık unvanıydı. Kökeni, bunların yanında yalnızca bir ayrıntıdır.
Mısır’dan Suriye’ye: Selahaddin nasıl yükseldi?
Selahaddin, amcası Şîrkûh’un komutasındaki 1164, 1167 ve 1169 Mısır seferlerine katıldı.[2] Bu seferler ona hem askerî tecrübe hem de Mısır’daki siyasetin yolunu açtı.
26 Mart 1169’da Fâtımî Halifesi Âdıd, Selahaddin’i el-Melikü’n-Nâsır unvanıyla vezir atadı.[2] Çok geçmeden, 1171’de Mısır’daki Fâtımî hilâfetine son verdi.[2] Böylece Mısır’ın yönetimi tamamen onun elinde toplandı.
Sıra Suriye’deydi. 12 Ekim 1174’te 700 süvariyle Kahire’den Dımaşk’a hareket etti ve Suriye’deki hâkimiyetini genişletmeye başladı.[2] Dımaşk, bugünkü adıyla Şam’dır. Kudüs’e giden yol bu iki bölgenin birleşmesinden geçiyordu.
Hıttin Muharebesi’nde ne oldu?
Selahaddin her savaşı kazanmadı. 25 Kasım 1177’de Kudüs Kralı IV. Baudouin’in kuvvetleri onu Montgisard Muharebesi’nde yenilgiye uğrattı.[1] On yıl sonra tablo tersine döndü.
Fordham Üniversitesi’nin yayımladığı Ortaçağ anlatısına göre olayları Taberiye başlattı. Selahaddin 2 Temmuz 1187’de Taberiye’ye saldırdı. Bu saldırı, Haçlı ordusunun kenti kurtarmak üzere yürüyüşe geçmesine yol açtı.[4]
İki gün sonra, 4 Temmuz 1187’de Hıttin’de iki ordu karşılaştı. Selahaddin’in ordusu Kudüs Kralı Guy de Lusignan’ın ordusunu ağır yenilgiye uğrattı.[3]
Savaş yalnızca kılıçla kazanılmadı. Fordham’ın yayımladığı anlatı, susuz kalan Haçlıların gece boyunca ok atışlarına maruz kaldığını bildirir. Çevrelerindeki çalılıklar da yakılmıştı.[4] Susuzluk ve ateş, ordunun direncini kırdı.
Esirler arasında Kudüs Kralı Guy de Lusignan ve Renaud de Châtillon da vardı.[5] Bir kralın esir düşmesi, Haçlı Devletleri’nin savunmasını ciddi biçimde zayıflattı.
Kudüs 1187’de nasıl alındı?
Hıttin’in ardından Selahaddin, Kudüs kuşatmasını 20 Eylül 1187’de başlattı.[5] İbelinli Balian, yaklaşık 12 günlük kuşatmanın ardından kenti 2 Ekim 1187’de Selahaddin’e teslim etti.[3]
Bu teslim, kentte 1099’da başlayan 88 yıllık Haçlı egemenliğini sona erdirdi.[3] Yani Kudüs, neredeyse bir asra yakın bir aradan sonra yeniden Müslüman yönetimine geçti.
“Kan dökülmeden alındı” iddiası doğru mu?
Başlıklarda sık göreceğiniz bir anlatı vardır: Kudüs’ün tamamen kan dökülmeden alındığı. Kaynaklar bunu düzeltiyor. Teslimden önce çatışmalı bir kuşatma yaşandı. Üstelik fidyesini ödeyemeyenlerin bir bölümü köleleştirildi.[1]
Doğrusu şudur: Kent anlaşmalı teslimle alındı, ama bu süreç şiddetten tamamen arınmış değildi. Teslim anlaşması, Frank sakinlere fidyelerini ödeyip ayrılmaları için 40 gün tanıyordu.[1] Parayı denkleştirebilenler gitti. Ödeyemeyenlerin bir kısmı ise köle oldu.
Selahaddin’in kenti aldıktan sonraki bir kararı da kaynaklarda yer alır. Yahudilerin şehre yeniden yerleşmesine izin verdi.[3]
Kısa kronoloji
Selahaddin’in hayatındaki dönüm noktalarını tek bakışta görmek isterseniz aşağıdaki tablo işinize yarar.
- Yaklaşık 1137–1138 Tikrit’te doğdu
- 1164–1169 Amcası Şîrkûh’un Mısır seferlerine katıldı
- 26 Mart 1169 Fâtımî halifesinin veziri oldu
- 1171 Mısır’daki Fâtımî hilâfetine son verdi
- 1174 Dımaşk ve çevresinde hâkimiyet kurmaya başladı
- 1176 Kahire Kalesi’nin inşasını başlattı
- 25 Kasım 1177 Montgisard’da IV. Baudouin’in kuvvetlerine yenildi
- 4 Temmuz 1187 Hıttin’de Haçlı ordusunu yendi
- 20 Eylül 1187 Kudüs kuşatmasını başlattı
- 2 Ekim 1187 Kudüs’ü anlaşmalı teslimle aldı
- 7 Eylül 1191 Arsuf’ta I. Richard’ın ordusuna yenildi
- 1192 Yafa Antlaşması ile Üçüncü Haçlı Seferi’nin çatışmaları sona erdi
- 4 Mart 1193 Şam’da öldü
Üçüncü Haçlı Seferi ve Aslan Yürekli Richard
Kudüs’ün kaybı Avrupa’da büyük tepki yarattı. Avrupalı hükümdarlar 1189–1192 yıllarındaki Üçüncü Haçlı Seferi’ni düzenledi.[3]
Bu seferin yıldız isimlerinden biri İngiltere Kralı I. Richard’dı. 7 Eylül 1191’de Arsuf’ta Selahaddin’in ordusu Richard’ın kuvvetleri karşısında yenildi.[3]
Yine de Kudüs Selahaddin’in elinde kaldı. 1192 Yafa Antlaşması, Sur ile Yafa arasındaki kıyıda Haçlı hâkimiyetini tanıdı. Hristiyan hacıların Kudüs’ü ziyaret edebilmesini de sağladı.[1]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Birkaç ayrıntı, bu iki rakibe daha insani bir pencereden bakmanızı sağlar.
- Adı Yusuf’tu. “Selahaddin” bir lakaptır ve “dinin doğruluğu” anlamına gelir.[1]
- Richard’la hiç yüz yüze görüşmedi. İkisi de elçiler ve hediyeler aracılığıyla ilişki kurdu, ama karşılaşmadılar.[1]
- Hıttin’de yalnızca kılıç konuşmadı. Susuz kalan Haçlılar gece boyunca ok atışlarına maruz kaldı. Çevrelerindeki çalılıklar yakıldı.[4]
- Kahire Kalesi’ni bitiremedi. Yapı, Selahaddin’in ölümünden sonra Sultan el-Kâmil döneminde tamamlandı.[7]
Selahaddin Eyyubi nerede öldü, mezarı nerede?
Selahaddin, 4 Mart 1193’te Dımaşk’ta, yani bugünkü adıyla Şam’da öldü.[2] Mezarı Suriye’nin Şam kentindeki Emevî Camii’nin kuzeybatı köşesi yakınındadır.[3]
Şam’a gidebilen bir gezgin için en kolay bulunan duraklardan biri budur. Emevî Camii’ni bulursanız, kuzeybatı köşesine yakın bölgede onu da bulursunuz.
Kahire’de Selahaddin’in izi: Kahire Kalesi
Selahaddin yalnızca savaşlarıyla anılmaz. Kahire Kalesi’nin inşasını 1176’da Mukattam tepelerinde başlattı.[6] Kalenin adında bile onun izi sürer. Kahire Valiliği, yapıyı “Selahaddin Kalesi” adıyla anar.[7]
Kaleyi bitmiş halde görmedi. Yapı, Sultan el-Kâmil döneminde tamamlandı.[7] Kahire’ye yolunuz düşerse Mukattam tepelerindeki bu kale, Selahaddin’in Mısır’daki en somut izidir.
Sık sorulan sorular
Selahaddin Eyyubi Kudüs’ü hiç kan dökmeden mi aldı?
Hayır. Teslimden önce yaklaşık 12 günlük çatışmalı bir kuşatma yaşandı. Fidyesini ödeyemeyen Frank sakinlerin bir bölümü de köleleştirildi.
Selahaddin Eyyubi nerede doğdu?
Günümüzde Irak sınırlarında bulunan Tikrit’te, yaklaşık 1137–1138 yıllarında doğdu. Babası Necmeddin Eyyûb o sırada Tikrit valisiydi.
Selahaddin Eyyubi’nin mezarı nerede?
Mezarı Suriye’nin Şam kentindeki Emevî Camii’nin kuzeybatı köşesi yakınındadır. 4 Mart 1193’te Şam’da öldü.
Selahaddin Eyyubi Kürt mü, Türk mü?
Kullandığımız kaynaklar onu Kürt kökenli ve Sünni Müslüman bir hükümdar olarak tanımlar. Türk kökenli olduğuna dair bir bilgi bu kaynaklarda yoktur.
Selahaddin Eyyubi ile Aslan Yürekli Richard hiç karşılaştı mı?
Hayır, yüz yüze hiç görüşmediler. İlişkilerini elçiler ve hediyeler aracılığıyla kurdular.
Kaynaklar
- Wikipedia — Saladin en.wikipedia.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Selâhaddîn-i Eyyûbî islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Selahaddin Eyyûbî tr.wikipedia.org
- Fordham University — The Battle of Hattin, 1187 sourcebooks.web.fordham.edu
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Selâhaddîn-i Eyyûbî (Hıttin esirleri ve Kudüs kuşatması) islamansiklopedisi.org.tr
- Mısır Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı — Cairo Citadel egymonuments.gov.eg
- Kahire Valiliği — Saladin Citadel cairo.gov.eg
Görsel: Saladin Soldan d’Egypte (BM 1879,1213.302).jpg — Wikimedia Commons, Public domain
