Rasputin’in cesedi Aralık 1916’da Petrovski Köprüsü’nden Malaya Nevka Nehri’ne atıldı. Ama onu neyin öldürdüğü yüz yılı aşkın süredir tartışılıyor. Zehir, kurşun ve boğulma öyküsünün büyük bölümü, cinayete katılanlardan birinin anlatısına dayanıyor.
Bu yazıda Rasputin’in kim olduğunu, Romanov sarayına nasıl girdiğini ve 30 Aralık 1916 gecesinin kaynaklara göre nasıl göründüğünü öğreneceksiniz. Efsaneyle adli değerlendirmenin nerede ayrıştığını da göreceksiniz. Sankt-Peterburg’a yolunuz düşerse nereye bakmanız gerektiğini ve hangi kitaplardan başlayabileceğinizi de bulacaksınız.
Grigori Rasputin kimdir?
Grigori Yefimoviç Rasputin, 21 Ocak 1869’da Sibirya’da, Tura Nehri kıyısındaki Pokrovskoye köyünde doğdu. Ailesi çiftçiydi. Şubat 1887’de Praskovya Dubrovina ile evlendi.
Çiftin yedi çocuğu oldu. Bunlardan yalnız Dmitri, Maria ve Varvara yetişkinliğe ulaştı.
Yaşamının dönüm noktalarından biri 1897’deki bir ziyaretti. O yıl Verhoturye’deki Aziz Nikolay Manastırı’na gitti. Bu ziyaret, dinî dönüşümünün önemli aşamalarından biri sayılır.
Burada sık yapılan bir yanlışı düzeltmek gerekir. Rasputin’e “deli keşiş” denir. Oysa Rus Ortodoks Kilisesi’nde resmî bir makamı yoktu. Onu saraya taşıyan şey rütbesi değil, kişisel itibarıydı.
Rasputin saraya nasıl girdi?
Rasputin, Kasım 1905’te Çar II. Nikolay ve Çariçe Aleksandra ile tanıştı. Asıl bağ bir yıl sonra kuruldu. 1906 sonlarında çiftin hemofili hastası tek oğlu Aleksey için dinî bir şifacı olarak çağrılmaya başladı.
Bir çocuğunuzun küçük bir yaralanmada bile ölümcül kanama riski taşıdığını düşünün. Böyle bir evde, çocuğu rahatlatan herkesin sözü ağırlık kazanır. Romanov ailesinde olan da buydu.
Bu noktada anlatı ile tarihçilerin yorumu ayrılır. Rasputin’in Aleksey’in kanamasını doğaüstü güçlerle durdurduğu söylenir. TIME’ın derlediği tartışmada bazı tarihçiler başka bir olası açıklama öne sürer: Aleksey’e aspirin verilmesinin durdurulması. Bu, kesin bir hüküm değil, bir olasılıktır.
Saray çevresinde Rasputin ile Aleksandra arasında ilişki olduğu da söylendi. TIME’ın tarih incelemesi, gizli bir ilişkiyi doğrulayan kanıt bulunmadığını belirtir. Söylenti kalıcı oldu, ama belge yok.
Rasputin gerçekten devleti mi yönetti?
Temmuz 1914’te Rasputin bıçaklı bir suikast girişiminden sağ kurtuldu. Yani 1916’daki cinayet, ona yönelen ilk saldırı değildi.
Siyasi nüfuzu ise 1915’te belirgin biçimde arttı. II. Nikolay o yıl ordunun komutasını üstlenmek için başkentten ayrıldı. Böylece Aleksandra ile Rasputin’in yönetim üzerindeki etkisi büyüdü.
Ancak “devleti o yönetiyordu” cümlesi tartışmalıdır. Siobhan Peeling’in akademik ansiklopedi maddesi, savaş yıllarındaki hükümet etkisinin abartılmış olabileceğini belirtir. Aynı madde başka bir noktayı vurgular: Rasputin hakkındaki söylentiler monarşinin itibarını zedelemişti.
Bu ayrım önemlidir. Bir kişinin gerçek gücü ile hakkında dolaşan hikâyelerin yarattığı zarar farklı şeylerdir. Siz de sosyal medyada dolaşan bir dedikoduyu düşünün. Doğru olması gerekmez, itibarı yine de aşındırır.
Rasputin nasıl öldü? 30 Aralık 1916 gecesi
Rasputin, 30 Aralık 1916 sabaha karşı Petrograd’da 47 yaşında öldürüldü. Dönemin Rusya’sında kullanılan Jülyen takvimine göre tarih 17 Aralık’tı. Cinayet, Prens Feliks Yusupov’un Sankt-Peterburg’daki Moyka Sarayı’nda gerçekleşti.
Yusupov ve diğer komplocuların amacı belliydi. Smithsonian Magazine’in aktardığına göre Rasputin’i ortadan kaldırarak II. Nikolay’ın monarşinin itibarını yeniden kurmasını sağlayacaklarını düşünüyorlardı.
Cesedin akıbeti de kayda geçmiştir. Rasputin’in cesedi Petrovski Köprüsü’nden Malaya Nevka Nehri’ne atıldı.
Zehir, kurşun, boğulma: adli değerlendirme ne diyor?
Popüler öykü şöyle işler: önce zehir, sonra kurşun, sonunda nehirde boğulma. Bu anlatının kaynağı büyük ölçüde Yusupov’un 1928’de yayımlanan hatıratıdır. Hatıratta Rasputin’e siyanürlü pasta ve şarap verildiği anlatılır.
Roger W. Byard’ın adli değerlendirmesi bu öyküye şüpheyle yaklaşır. Byard, zehirlenme öyküsünün uydurulmuş olabileceği sonucuna varır.
Byard’ın ikinci noktası, Rasputin’e atfedilen ölüm sonrası fotoğraftaki alın yarasıdır. Ona göre bu yara, Yusupov’un anlattığı uzaktan ateş edilme versiyonuna karşı, namlu temaslı bir atışı destekler.
Üçüncü nokta boğulma efsanesidir. Byard’a göre fotoğraftaki alın yarası ölümcüldü. Dolayısıyla Rasputin suya atılmadan önce ölmüş olmalıydı. Bu bir yorumdur, ama adli bir okumadır.
Kısacası “zehirlendi, vuruldu, boğuldu” üçlemesi tarihî bir kesinlik değil. Bu üçlemenin dayandığı ana anlatı, katillerden birinin kendi yazdığı hatırat.
Kısa kronoloji
- 21 Ocak 1869: Rasputin, Sibirya’nın Pokrovskoye köyünde doğdu.
- Şubat 1887: Praskovya Dubrovina ile evlendi.
- 1897: Verhoturye’deki Aziz Nikolay Manastırı’nı ziyaret etti.
- Kasım 1905: II. Nikolay ve Aleksandra ile tanıştı.
- 1906 sonları: Hemofili hastası veliaht Aleksey için şifacı işlevi görmeye başladı.
- Temmuz 1914: Bıçaklı suikast girişiminden sağ kurtuldu.
- 1915: Çarın ordu komutasına geçmesiyle saray üzerindeki nüfuzu arttı.
- 30 Aralık 1916: Jülyen takvimine göre 17 Aralık’ta, Petrograd’daki Yusupov Sarayı’nda öldürüldü.
- Mart 1917: Tsarskoye Selo’daki mezarı açıldı ve kalıntıları yakıldı.
- 1928: Yusupov’un cinayeti anlatan ünlü hatıratı yayımlandı.
- 1929: Maria Rasputin, babası hakkında Yusupov’un anlatısına itiraz eden kitabını yayımladı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Birkaç küçük ayrıntı, cinayet gecesinin sık anlatılan versiyonundan daha az bilinir.
- İrina bahanesi. Yusupov’un anlatısında Rasputin saraya Prenses İrina ile tanışmak için çağrılmıştı. İrina o sırada sarayda değildi.
- Pasta itirazı. Rasputin’in kızı Maria, 1929’da yayımladığı kitapta babasının tatlı sevmediğini söyledi. Böylece Yusupov’un zehirli pasta anlatısına itiraz etti.
- Çarın tepkisi. II. Nikolay, cinayete katılan Yusupov ile Büyük Dük Dmitri’yi saraydan uzaklaştırdı.
- Mezarın akıbeti. Geçici Hükümet, mezarın bir ziyaret ve bağlılık merkezine dönüşmesinden çekindi. Bu yüzden mezarın yok edilmesini emretti. Rasputin’in Tsarskoye Selo’daki mezarı Mart 1917’de açıldı ve kalıntıları yakıldı.
Bu son ayrıntı, Rasputin’in ölümünden sonra bile siyasi bir sembol olarak görüldüğünü gösterir.
Rasputin müzesi var mı? Yusupov Sarayı ve kitaplar
Cinayetin geçtiği yer bugün gezilebiliyor. Sankt-Peterburg’daki Yusupov Sarayı, Rasputin cinayetiyle bağlantılı odalarda tarihî belge ve fotoğraflardan oluşan bir sergi barındırır.
Sarayın resmî rotası, Feliks’in çalışma odası olarak kullanılan komplocular odasını ve bodrumdaki yemek odasını kapsar. Şehre gidecekseniz cinayet gecesini anlatan metinleri yanınıza alıp odaları tek tek karşılaştırabilirsiniz.
Sankt-Peterburg’daki bir erotika müzesinde Rasputin’e ait diye sergilenen bir organ hakkında da söylenti vardır. Tarihçi Antony Beevor, 2026 tarihli söyleşisinde bu aidiyetin doğrulanamadığını belirtir. Ölümden sonra böyle bir kesinti yapıldığına dair tarihsel kayıt da bulunmadığını söyler. Yani bu sergi parçasını kanıt saymayın.
Okumak isterseniz iki farklı yerden başlayabilirsiniz. Birincisi Douglas Smith’in Rasputin: Faith, Power, and the Twilight of the Romanovs adlı biyografisidir. Kitap 2016’da Farrar, Straus and Giroux tarafından yayımlandı. İkincisi, kendi içinde taraflı ama tarihsel olarak önemli iki metindir: Yusupov’un 1928 tarihli hatıratı ve Maria Rasputin’in 1929 tarihli itiraz kitabı. İkisini yan yana okumak, aynı gecenin nasıl farklı anlatıldığını gösterir.
Sık sorulan sorular
Rasputin ne zaman ve nerede öldürüldü?
Rasputin, 30 Aralık 1916 sabaha karşı Petrograd’da, Prens Feliks Yusupov’un Moyka Sarayı’nda öldürüldü. Dönemin Rusya’sında kullanılan Jülyen takvimine göre tarih 17 Aralık’tı. Öldüğünde 47 yaşındaydı.
Rasputin gerçekten keşiş miydi?
Hayır. “Deli keşiş” diye anılmasına rağmen Rus Ortodoks Kilisesi’nde resmî bir makamı yoktu. Sibirya’da bir çiftçi ailesinden gelen bir köylüydü.
Rasputin zehirlendi mi, vuruldu mu, boğuldu mu?
Bu üç öğeli öykü Yusupov’un 1928 tarihli hatıratına dayanır. Roger Byard’ın adli değerlendirmesi zehirlenme anlatısının uydurulmuş olabileceğini söyler. Aynı çalışmaya göre alındaki yara ölümcüldü ve Rasputin suya atılmadan önce ölmüştü.
Rasputin’in cesedine ne oldu?
Ceset Petrovski Köprüsü’nden Malaya Nevka Nehri’ne atıldı. Rasputin’in Tsarskoye Selo’daki mezarı ise Mart 1917’de açıldı ve kalıntıları yakıldı.
Rasputin’in izini Sankt-Peterburg’da nerede sürebilirim?
Yusupov Sarayı’nda cinayetle bağlantılı odalarda belge ve fotoğraflardan oluşan bir sergi bulunur. Saray rotası, Feliks’in çalışma odası olarak kullanılan komplocular odasını ve bodrumdaki yemek odasını kapsar.
Kaynaklar
- Vikipedi — Grigori Rasputin tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Grigori Rasputin en.wikipedia.org
- TIME — 5 Myths and Truths About Rasputin time.com
- 1914–1918-online — Rasputin, Grigorii Efimovich encyclopedia.1914-1918-online.net
- Library of Congress — Gregory Rasputin guides.loc.gov
- Yusupov Sarayı — Sarayın tarihi yusupov-palace.ru
- Yusupov Sarayı — Rasputin cinayeti sergisi yusupov-palace.ru
- Smithsonian Magazine — What Really Happened During the Murder of Rasputin? smithsonianmag.com
- Roger W. Byard — The death of Rasputin—A forensic evaluation link.springer.com
- National Geographic — Poisoned, shot, or drowned? nationalgeographic.com
- EL PAÍS — Antony Beevor ile Rasputin söyleşisi english.elpais.com
- Macmillan / Farrar, Straus and Giroux — Rasputin us.macmillan.com
Görsel: Rasputin PA.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
