Rasputin kim idi?
Qriqori Yefimoviç Rasputin 21 yanvar 1869-cu ildə doğulub. Doğulduğu yer Sibirdə (Sibir), Tura çayı üzərindəki Pokrovskoye kəndi (Pokrovskoye) idi. Ailəsi əkinçiliklə məşğul olurdu. Əlli il keçməmiş o, Rusiya imperiyasının ən tanınmış simalarından birinə çevrildi.
Onu çar sarayını öz təsiri altına alan «dəli rahib» kimi xatırlayırlar. Rasputin 30 dekabr 1916-cı ildə səhərə yaxın Petroqradda (Petrograd) öldürüldü. 47 yaşı vardı. Ölümü barədə hekayə o qədər təkrarlanıb ki, faktı əfsanədən ayırmaq çətinləşib. Bu yazıda siz faktlarla əfsanəni ayrı-ayrılıqda görəcəksiniz.
Sibir kəndindən saraya
Rasputin 1887-ci ilin fevralında Praskovya Dubrovina (Praskovya Dubrovina) ilə evləndi. Cütlüyün yeddi övladı oldu. Onlardan yalnız üçü yetkinlik yaşına çatdı: Dmitri (Dmitri), Mariya (Maria) və Varvara (Varvara).
1897-ci ildə o, Verxoturyedəki (Verhoturye) Müqəddəs Nikolay monastırını ziyarət etdi. Mənbələr bu ziyarəti onun dini baxışlarının dəyişməsində mühüm addım sayır. Onu sonda paytaxta gətirən yol belə başladı.
Rasputin çar II Nikolay (II. Nikolay) və çariça Aleksandra (Aleksandra) ilə 1905-ci ilin noyabrında tanış oldu. Təxminən bir il sonra, 1906-cı ilin sonlarında cütlüyün yeganə oğlu Alekseyi (Aleksey) dini üsullarla sağaltmağa çalışan şəxs kimi fəaliyyətə başladı.
Rasputin rahib idi?
Xeyr. Ləqəbinə baxmayaraq, onun Rus Pravoslav Kilsəsində heç bir rəsmi vəzifəsi yox idi. «Rahib» sözü kilsə rütbəsi deyil, ləqəb idi.
Siz onu rahib adlandıran başlıq oxuyanda bunun qısa bir adlandırma olduğunu nəzərə alın. O, din xadimi deyil, dini nüfuz qazanmış kəndli idi.
Taxt varisinin şəfaçısı
Aleksey hemofiliyadan əziyyət çəkirdi. Bu qan xəstəliyi zamanı qanaxmanı dayandırmaq çətin olur. Ailənin Rasputinə etimadı da bu xəstəlikdən qaynaqlanırdı. Onlar Rasputinin uşağa kömək edə bildiyinə inanırdılar.
Bunun izahı hələ də mübahisəlidir. Məşhur versiyaya görə, Rasputin Alekseyin qanaxmasını fövqəltəbii güclə dayandırırdı. Bəzi tarixçilər daha sadə izah verirlər. Onların fikrincə, uşağa aspirin verilməsi dayandırıldığı üçün qanaxma azalmış ola bilər.
Təsəvvür edin ki, ailə həkiminiz sizə bir dərmanı dayandırmağı deyir və siz sağalırsınız. Siz bunu həkimin şəfalı əlinə bağlaya bilərsiniz. Halbuki əsl dəyişiklik dərmanı qəbul etməməyinizdən qaynaqlanmış ola bilər.
Rusiyanı Rasputin idarə edirdi?
Şayiələrə görə, bəli. Burada iki məqam vacibdir.
Birincisi, II Nikolay 1915-ci ildə orduya komandanlıq etmək üçün paytaxtı tərk etdi. Bu, Aleksandra və Rasputinin hökumət üzərində təsirini artırdı.
İkincisi, tarixçilər bu təsirin nə qədər geniş olması barədə razılığa gəlmirlər. Şivon Pilinqin (Siobhan Peeling) 1914–1918-online ensiklopediyasındakı məqaləsində Rasputinin müharibə dövrü hökumətinə təsirinin şişirdilmiş ola biləcəyi bildirilir. Məqalədə onun haqqında şayiələrin monarxiyanın nüfuzuna zərər vurduğu da qeyd olunur. Deməli, dedi-qodular onun gerçək qərarlarından daha çox ziyan gətirmiş ola bilər.
Onun Aleksandranın sevgilisi olması barədə şayiə də sübuta əsaslanmır. TIME jurnalının icmalına görə, gizli münasibəti təsdiqləyən heç bir dəlil yoxdur.
Rasputin 1916-cı ildən xeyli əvvəl də hədəfə çevrilmişdi. 1914-cü ilin iyulunda onu bıçaqla öldürməyə cəhd etdilər, amma o, sağ qaldı.
Rasputin niyə öldürüldü?
Sui-qəsdçilərin siyasi məqsədi vardı. Knyaz Feliks Yusupov (Feliks Yusupov) və digər sui-qəsdçilər inanırdılar ki, Rasputindən qurtulmaq II Nikolaya monarxiyanın nüfuzunu bərpa etməyə kömək edəcək. Onlar taxt-tacın nüfuzunun sarsılmasına səbəb kimi Rasputini görürdülər.
Bu planı taxtı qorumaq istəyən zadəganlar qurmuşdu. Amma plan taxtı xilas etmədi. Onların hədəfi bir insanla yanaşı, onun haqqında dolaşan şayiələr idi.
Qətl gecəsi
Qətl Sankt-Peterburqda (St. Petersburg), Yusupovun Moyka sarayında baş verdi. Həmin vaxt Rusiyada Yuli təqvimi işlənirdi. Buna görə orada tarix 17 dekabr idi. Avropanın digər yerlərində isə 30 dekabr 1916-cı il idi.
Yusupov hadisəni 1928-ci ildə nəşr olunan xatirələrində özü danışıb. Onun versiyasına görə, Rasputini knyaginya İrina ilə görüşmək üçün saraya dəvət etmişdilər. Halbuki İrina həmin vaxt sarayda deyildi. Xatirələrdə iddia olunur ki, Rasputinə sianid qatılmış şirniyyat və şərab verilib, sonra isə ona atəş açılıb.
Daha sonra onun cəsədi Petrovski körpüsündən Malaya Nevka çayına atılıb. Köhnə əfsanənin ən dramatik hissəsi boğulma məqamıdır: əvvəl zəhərlənib, sonra güllələnib, sonda isə boğulub.
Ölüm səbəbi nə idi?
Müasir məhkəmə təbabəti bu əfsanəni şübhə altına alır. Rocer Bayard (Roger Byard) Rasputinin ölümü barədə məhkəmə-tibbi qiymətləndirmə dərc edib. O, üç nəticəyə gəlib:
- Zəhər: Sianid hekayəsi uydurulmuş ola bilər.
- Uzaqdan açılan atəş: Yusupov atəşlərin uzaqdan açıldığını yazıb. Bayard isə Rasputinin cəsədinə aid olduğu bildirilən fotoşəkildə görünən alın yarasına diqqət çəkir. Onun şərhinə görə, bu yara silahın lüləsi dəriyə söykənərək açılmış atəşə uyğundur.
- Boğulma: Alındakı yara ölümcül olduğuna görə Bayard bildirir ki, Rasputin suya atılmazdan əvvəl artıq ölmüşdü.
Deməli, «ölüm səbəbi» sualının cavabı əfsanədəki qədər sadə deyil. İstifadə etdiyimiz mənbələrdə ən güclü dəlillərə söykənən izah boğulma deyil, ölümcül güllə yarasıdır.
Ailədən də etiraz gəlib. Rasputinin qızı Mariya 1929-cu ildə kitab nəşr etdirib. O, zəhərli şirniyyat hekayəsini rədd edib və atasının şirniyyat sevmədiyini bildirib.
Məzarı və cəsədi ilə nə baş verdi?
Rasputin Tsarskoye Seloda (Tsarskoye Selo) dəfn olundu. 1917-ci ilin martında məzarı açıldı və nəşi yandırıldı.
Məzarın dağıdılmasını Müvəqqəti hökumət əmr etmişdi. Hökumət buranın ziyarət və sitayiş yerinə çevriləcəyindən qorxurdu. Rasputinin ölümündən sonra da rəsmilər ona ardıcılları olan biri kimi yanaşırdılar.
Sarayın qətlə reaksiyasına gəlincə, II Nikolay Yusupovu və böyük knyaz Dmitrini saraydan uzaqlaşdırdı.
Rasputin muzeyi və bədən üzvü iddiası
Siz Sankt-Peterburqa getsəniz, Yusupov sarayını ziyarət edə bilərsiniz. Qətllə bağlı otaqlarda tarixi sənədlər və fotoşəkillər nümayiş etdirilir.
Sarayın Rasputinin qətlinə həsr olunmuş ziyarət marşrutu iki məkanı əhatə edir. Birincisi, Feliksin iş otağı kimi istifadə etdiyi sui-qəsdçilərin otağıdır. İkincisi isə zirzəmidəki yemək otağıdır.
Eyni şəhərdəki ayrıca erotika muzeyində Rasputinə aid olduğu yazılan bir orqan nümayiş etdirilir. Siz bu iddiaya ehtiyatla yanaşın. Tarixçi Antoni Bivor (Antony Beevor) 2026-cı ildə EL PAÍS qəzetinə bildirib ki, orqanın Rasputinə aidliyini təsdiqləmək mümkün deyil. O, ölümündən sonra cəsədindən nəyinsə kəsilib götürüldüyünü göstərən heç bir tarixi qeydin olmadığını da deyib. Bu iddianı sənədləşdirilmiş fakt kimi deyil, əfsanə kimi qəbul edin.
Xronologiya
- 21 yanvar 1869: Rasputin Sibirin Pokrovskoye kəndində doğulur.
- Fevral 1887: Praskovya Dubrovina ilə evlənir.
- 1897: Verxoturyedəki Müqəddəs Nikolay monastırını ziyarət edir.
- Noyabr 1905: II Nikolay və Aleksandra ilə tanış olur.
- 1906-cı ilin sonları: Hemofiliyalı Alekseyin şəfaçısı kimi fəaliyyətə başlayır.
- İyul 1914: Bıçaqlı hücumdan sağ çıxır.
- 1915: Çar ordunun komandanlığını üzərinə götürür, Rasputinin saraydakı təsiri artır.
- 30 dekabr 1916: (Yuli təqvimi ilə 17 dekabr) Petroqraddakı Yusupov sarayında öldürülür.
- Mart 1917: Tsarskoye Selodakı məzarı açılır və nəşi yandırılır.
- 1928: Yusupovun qətl barədə xatirələri nəşr olunur.
- 1929: Mariya Rasputin Yusupovun versiyasına etiraz etdiyi kitabını nəşr etdirir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Yusupovun öz hekayəsinə görə, Rasputin saraya knyaginya İrina ilə görüşmək üçün gəlmişdi. İrina isə orada deyildi.
- Mariya Rasputin atasının şirniyyat sevmədiyini deyərək zəhərli şirniyyat hekayəsinə etiraz etmişdi.
- II Nikolay qətldən sonra Yusupovu və böyük knyaz Dmitrini saraydan uzaqlaşdırmışdı.
- Müvəqqəti hökumət məzarın ziyarətgaha çevriləcəyindən qorxduğu üçün onu dağıtmışdı.
Tez-tez verilən suallar
Rasputin həqiqətən rahib idi?
Xeyr. Ona «dəli rahib» ləqəbi verilmişdi, amma Rus Pravoslav Kilsəsində heç bir rəsmi vəzifəsi yox idi.
Rasputin niyə öldürüldü?
Knyaz Feliks Yusupov və digər sui-qəsdçilər düşünürdülər ki, Rasputinin aradan götürülməsi II Nikolaya monarxiyanın nüfuzunu bərpa etmək imkanı verəcək.
Rasputinin ölüm səbəbi nə idi?
Əfsanədə zəhərdən, güllələrdən və boğulmadan danışılır. Rocer Bayardın məhkəmə-tibbi qiymətləndirməsinə görə, fotoşəkildəki alın yarası silahın lüləsi dəriyə söykənərək açılmış ölümcül atəşin izidir. Bu da Rasputinin suya düşməzdən əvvəl öldüyünü göstərir.
Rasputinin öldürüldüyü yeri ziyarət etmək olar?
Bəli. Sankt-Peterburqdakı Yusupov sarayında Rasputinin qətlinə həsr olunmuş sənəd və fotoşəkil sərgisi var. Ziyarət marşrutuna sui-qəsdçilərin otağı və zirzəmidəki yemək otağı daxildir.
Sankt-Peterburqda həqiqətən Rasputinin bədən üzvü nümayiş olunur?
Oradakı bir muzeydə ona aid olduğu yazılan bir orqan göstərilir. Tarixçi Antoni Bivor 2026-cı ildə bildirib ki, bunu təsdiqləmək mümkün deyil və ölümündən sonra cəsədindən nəyinsə kəsilib götürüldüyünü göstərən heç bir tarixi qeyd yoxdur.
Ətraflı bioqrafiya üçün Duqlas Smitin (Douglas Smith) 2016-cı ildə Farrar, Straus and Giroux nəşriyyatında çıxmış Rasputin: İnam, hakimiyyət və Romanovların qürubu (Rasputin: Faith, Power, and the Twilight of the Romanovs) kitabına baxın.
Mənbələr
- Vikipedi — Grigori Rasputin tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Grigori Rasputin en.wikipedia.org
- TIME — Rasputin haqqında 5 mif və həqiqət time.com
- 1914–1918-online — Rasputin, Grigorii Efimovich encyclopedia.1914-1918-online.net
- Konqres Kitabxanası — Gregory Rasputin guides.loc.gov
- Yusupov sarayı — Sarayın tarixi yusupov-palace.ru
- Yusupov sarayı — Rasputinin qətli sərgisi yusupov-palace.ru
- Smithsonian Magazine — Rasputinin qətli zamanı əslində nə baş verdi? smithsonianmag.com
- Roger W. Byard — Rasputinin ölümü — məhkəmə-tibbi qiymətləndirmə link.springer.com
- National Geographic — Zəhərləndi, güllələndi, yoxsa boğuldu? nationalgeographic.com
- EL PAÍS — Antony Beevor ilə Rasputin haqqında müsahibə english.elpais.com
- Macmillan / Farrar, Straus and Giroux — Rasputin us.macmillan.com
FAQ
Rasputin həqiqətən rahib idi?
Xeyr. Ona «dəli rahib» ləqəbi verilmişdi, amma Rus Pravoslav Kilsəsində heç bir rəsmi vəzifəsi yox idi.
Rasputin niyə öldürüldü?
Knyaz Feliks Yusupov və digər sui-qəsdçilər düşünürdülər ki, Rasputinin aradan götürülməsi II Nikolaya monarxiyanın nüfuzunu bərpa etmək imkanı verəcək.
Rasputinin ölüm səbəbi nə idi?
Əfsanədə zəhərdən, güllələrdən və boğulmadan danışılır. Rocer Bayardın 2024-cü ildə dərc olunmuş məhkəmə-tibbi qiymətləndirməsinə görə, fotoşəkildəki alın yarası silahın lüləsi dəriyə söykənərək açılmış ölümcül atəşin izidir. Bu da Rasputinin suya düşməzdən əvvəl öldüyünü göstərir.
Rasputinin öldürüldüyü yeri ziyarət etmək olar?
Bəli. Sankt-Peterburqdakı Yusupov sarayında Rasputinin qətlinə həsr olunmuş sənəd və fotoşəkil sərgisi var. Ziyarət marşrutuna sui-qəsdçilərin otağı və zirzəmidəki yemək otağı daxildir.
Sankt-Peterburqda həqiqətən Rasputinin bədən üzvü nümayiş olunur?
Oradakı bir muzeydə ona aid olduğu yazılan bir orqan göstərilir. Tarixçi Antoni Bivor 2026-cı ildə bildirib ki, bunu təsdiqləmək mümkün deyil və ölümündən sonra cəsədindən nəyinsə kəsilib götürüldüyünü göstərən heç bir tarixi qeyd yoxdur.
Image: Rasputin PA.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
