Malabadi Köprüsü’nün taş gövdesinde, yolcuların kışın barınması için kullanılan odalar bulunur. Siz bu yazıda köprünün konumunu, Artuklu banisini ve Bad efsanesini öğreneceksiniz. 1
Batman Çayı üzerindeki yapının 1147 tarihli kitabesi, İlgazi oğlu Timurtaş’ın adını taşır. Köprünün büyük kemeri, konaklama odaları ve kabartmaları farklı kullanım izlerini birleştirir. Silvan’a gezi planlarken bu ayrıntılar, fotoğrafta gördüğünüz taş yapıyı anlamanızı kolaylaştırır. 2
Malabadi Köprüsü nerede bulunur, nereye bağlı?
Malabadi Köprüsü, Diyarbakır’ın Silvan ilçesindeki Çatakköprü mevkiinde, Batman Çayı üzerinde bulunur. Konumu, Diyarbakır ile Batman illerinin sınırına denk gelir. Dolayısıyla köprüyü ararken Silvan, Çatakköprü ve Batman Çayı adlarını birlikte kullanabilirsiniz. 3
Batman bağlantısının ayrıca idari bir karşılığı da vardır. Kozluk Kaymakamlığı, sol ayak ile sol sahil şeridinin konumunu ayrıca belirtir. Bu kesimler, Batman’ın Kozluk ilçesine bağlı Yeniçağlar köyünün mülki sınırları içindedir. Silvan ve Kozluk adlarının birlikte geçmesi, köprünün sınırdaki konumuyla açıklanır. 4
Malabadi Köprüsü yol tarifi ve harita araması
Türkçe Vikipedi, köprüyü Batman–Silvan yolu üzerinde gösterir; Silvan merkezine uzaklığı 23,2 kilometredir. Veysel Özbey’in çalışması, Batman kent merkezine uzaklığı yaklaşık 30 kilometre olarak verir. Aynı çalışma, köprüyü Batman Barajı’nın yaklaşık 500 metre güneyinde konumlandırır. Siz harita aramasında bu yer adlarını kullanarak tarihî köprünün konumunu karşılaştırabilirsiniz. 1 5
Silvan için verilen 23,2 kilometre, Batman merkezinden belirtilen mesafeyle aynı ölçüm değildir. Başlangıç noktaları farklı olduğu için bu uzaklıkları birbirinin yerine kullanmayın. Telefonunuzda rota oluştururken Silvan merkeziyle Batman merkezini ayrı başlangıçlar olarak değerlendirin. Böylece günlük gezi planınızda hangi mesafeyi kullandığınız açık olur.
Malabadi Köprüsü’nü kim yaptırdı, hangi beyliğe aittir?
Malabadi Köprüsü’nü, Artukoğulları Beyliği döneminde İlgazi oğlu Timurtaş yaptırmıştır. Kültür Portalı, bu bilgiyi 1147 tarihli inşa kitabesine dayandırır. Köprünün hangi beyliğe ait olduğu sorusunun yanıtı bu nedenle Artuklulardır. Banisinin adıyla dönemini birlikte belirtmek, yapının tarihsel kimliğini açık biçimde verir. 2
Hüsameddin Timurtaş, Mardin Artuklu hükümdarıdır; İlgazi’nin oğlu ve Artuk Bey’in torunudur. Buradaki yaptıran kişi bilgisi, Timurtaş’ın yapının banisi olduğunu anlatır. Köprüyü kim yaptı sorusuna verilen bu yanıt, ustalıkla banilik görevlerini ayırmayı gerektirir. Timurtaş’ın adı, köprünün inşasını üstlenen hükümdarı belirtmek için kullanılmalıdır. 6
Yapımın tamamlanma tarihi konusunda ise kaynaklar aynı yılı vermez. İngilizce Wikipedia yaklaşık 1154 tarihini, Özbey ise Beysanoğlu’na dayanarak 1155 yılını aktarır. İbnü’l-Ezrak anlatımını aktaran İngilizce Wikipedia, Timurtaş’ın ölümünde ana kemerin tamamlanmadığını belirtir. Timurtaş 18 Ocak 1154’te ölmüş, ardından Necmeddin Alpî çalışmaları sürdürmüştür. Dolayısıyla kitabenin tarihiyle bütün inşaatın bitiş tarihini aynı kabul etmek doğru olmaz. 5 6
Evliya Çelebi ise köprünün yapımını Abbasi hanedanından zengin bir tüccara bağlar. Bu tarihsel atıf, Timurtaş’ın adını veren kitabe bilgisiyle örtüşmez. Kültür Portalı’nın bani açıklaması, 1147 tarihli inşa kitabesine dayanır. Siz ödevinizde köprünün yaptıranını yazarken Timurtaş adını bu dayanakla kullanabilirsiniz. 2
Malabadi Köprüsü’nün kemerleri ve ölçüleri ne anlatıyor?
Karayolları Genel Müdürlüğü, Malabadi Köprüsü’nün toplam beş kemerli olduğunu bildirir. Ortadaki büyük kemer, köprünün açıklıkları arasında belirleyici konumdadır. KGM’nin verdiği ana kemer açıklığı 40,86 metredir; Özbey bu ölçüyü ayrıca açıklar. Çalışmaya göre değer, kemer ayaklarının aksları arasındaki mesafeyi ifade eder. 7 5
Toplam uzunluk içinse kaynakların verdiği rakamlar birbirinden belirgin biçimde ayrılır. Kültür Portalı yaklaşık 150 metre, KGM ise 220 metre uzunluk bildirir. UNESCO’da yayımlanan Türkiye geçici liste dosyasında uzunluk 281,67 metre olarak yazılıdır. Bu nedenle köprünün uzunluğunu aktarırken rakamın yanında kaynağını da belirtmek gerekir. 2 7 3
Köprünün planda kırılarak ilerlemesi, KGM tarafından temel yerleşimiyle açıklanır. Amaç, köprü temellerini sağlam kayaların üzerine oturtmaktır. Fotoğraflarda görülen doğrultu değişiklikleri, bu yerleşim tercihinin yapıya yansımasıdır. Büyük kemerle birlikte yaklaşım bölümlerine bakmak, köprünün geometrisini daha anlaşılır kılar. 7
Kültür Portalı, köprüde insan, güneş ve aslan kabartmalarının bulunduğunu belirtir. Taş gövdenin içinde ayrıca tuğla tonozlarla örtülmüş odacıklar yer alır. Böylece Malabadi’nin incelenecek ayrıntıları, yalnız büyük kemerin ölçüsüyle sınırlı kalmaz. Kabartmalar ve odalar, dış görünüşle kullanım biçimini birlikte düşünmenizi sağlar. 2 7
Malabadi Köprüsü hikâyesi ve Bad efsanesi nedir?
Diyarbakır İl Millî Eğitim Müdürlüğünün 2022 tarihli derlemesi, Bad adlı gencin efsanesini aktarır. Anlatıya göre Bad’ın sevgilisi, karşı kıyıya ulaşmaya çalışırken suda boğulur. Bad, yaşadığı kaybın ardından Silvan Beyi’nden bir köprü yapılmasını ister. Böylece efsane, köprünün ortaya çıkışını iki kıyı arasında yaşanan ayrılığa bağlar. 8
Efsanenin devamında Bad ile Silvan Beyi arasında bir bahis anlatılır. Köprünün tamamlanmasına ilişkin bu bahsin koşulu, taraflardan birinin elinin kesilmesidir. Derlemede, köprüdeki el figürü de Silvan Beyi’nin eli olarak yorumlanır. Bu açıklama, figürü efsanenin olay örgüsüne bağlayan bir halk yorumudur. 8
Bad’ın öyküsünü anlatırken efsane olduğunu belirtmek, tarihsel yapım kaydını korur. Çünkü 1147 tarihli kitabe, köprünün banisi olarak Timurtaş’ın adını verir. Bad anlatısı ise sevgilinin kaybını ve Silvan Beyi’yle yapılan bahsi işler. İki anlatının dayanağı farklıdır; efsane, kitabenin yerine yapım kanıtı olarak kullanılamaz. 2 8
Türkçe Vikipedi, Malabadi için Akarman ve Karaman Köprüsü adlarını da kaydeder. Bu adları tarihî köprüye ilişkin okumalarınızda aynı yapı bağlamında değerlendirebilirsiniz. Ancak Bad efsanesinden hareketle köprünün adının kökenine kesin hüküm vermemek gerekir. Efsanenin konusu ile kitabedeki Timurtaş kaydı, ayrı bilgiler olarak aktarılmalıdır. 1
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Malabadi’nin ana kemerinin iki yanındaki odalar, kervanlara ve yolculara barınak sağlamıştır. Türkçe Vikipedi, bu kullanımın özellikle zorlu kış günleriyle ilişkisini belirtir. Bugün yolculukta dinlenmek için mola yeri aramanız, bu işlevi düşünmeyi kolaylaştırır. Malabadi’de geçiş yapısının içinde barınmaya ayrılmış mekânlar da bulunuyordu. 1
KGM, taş gövde içindeki odacıkların üst örtüsünü tuğla tonoz olarak tanımlar. UNESCO’da yayımlanan Türkiye dosyası, barınaklarla birlikte hela bulunduğunu da belirtir. Bu ayrıntılar, köprünün bünyesinde yolcuların farklı ihtiyaçlarına yer ayrıldığını gösterir. Odalarla helayı birlikte değerlendirmek, Malabadi’nin gündelik kullanımı hakkında somut fikir verir. 7 3
Evliya Çelebi’nin anlatımına göre köprünün iki ucunda demir kapılar bulunuyor, geçen yolculardan vergi alınıyordu. Özbey’in 2020 tarihli çalışması, kapılara ilişkin fiziksel bir ayrıntıyı kaydeder. Demir kapıların asıldığı taş yuvalardan batıdaki, çalışmada varlığını koruyor olarak belirtilir. 3 5
Köprü odalarının kullanımına ilişkin başka bir bilgi, halk ozanlarıyla ilgilidir. UNESCO’da yayımlanan Türkiye dosyası, bu odaların ozanların icralarına mekân olduğunu belirtir. Barınak, hela, kapı ve icra mekânı bilgileri aynı yapıda buluşur. Malabadi’yi incelerken bu ayrıntılar, kemerlerin yanında insan kullanımını da görünür kılar. 3
Malabadi Köprüsü fotoğrafları nerede?
KGM’nin Tarihi Malabadi Köprüsü proje sayfasında yapıya ait yedi görsel listelenir. Siz gezi öncesinde bu fotoğrafları inceleyerek köprünün genel biçimini karşılaştırabilirsiniz. Fotoğraf incelemesinde büyük kemerin yanında yaklaşım bölümlerinin doğrultusuna da dikkat edin. KGM’nin sağlam kaya temelleri açıklaması, bu biçimi yorumlamak için somut dayanak sağlar. 7
Kabartma ayrıntılarını değerlendirirken Kültür Portalı’nın insan, güneş ve aslan bilgisini kullanabilirsiniz. Köprünün genel görünüşüyle bu figürleri ayrı incelemek, farklı ayrıntılara odaklanmanızı sağlar. Bir fotoğraf notuna yalnız görülen biçimleri ve doğrulanmış yapım bilgisini ekleyin. El figürüne ilişkin Silvan Beyi yorumu kullanıldığında ise efsane bağlantısı belirtilmelidir. 2 8
Kısa kronoloji
Malabadi’nin tarihini izlerken kitabe, tamamlanma ve onarım tarihlerini ayrı değerlendirmek gerekir. Kitabe 1147 tarihlidir. Tamamlanma içinse kaynaklar yaklaşık 1154 ve 1155 yıllarını verir. Aşağıdaki sıra, yapım kayıtlarını sonraki müdahaleler ve koruma kararlarıyla birlikte gösterir. 5 6
- 1147: İlgazi oğlu Timurtaş’ın adını taşıyan inşa kitabesi, Artuklu dönemindeki yapımı belgeler.
- Yaklaşık 1154 veya 1155: Kaynaklar tamamlanma için farklı yıllar verir; Necmeddin Alpî döneminde çalışmalar sürdürülür.
- 1954: Özbey’in aktardığı, çimento esaslı sıva ve beton döşeme uygulanan onarım tarihlerindendir.
- 14 Mart 1980: Köprü, 11789 sayılı kararla korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilir.
- 1985: Özbey’in çalışması, bu onarımda da sıva ve beton uygulamalarını kaydeder.
- 2009–2013: Malabadi Köprüsü’nde bu yıllar arasında restorasyon çalışmaları gerçekleştirilir.
- 13 Nisan 2016: Köprü, Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulur.
Özbey’e göre 1954 ve 1985 onarımlarında dış yüzeylerin büyük bölümü sıvayla kaplanmıştır. Kullanılan sıva çimento esaslıdır; yol döşemesine de beton dökülmüştür. Köprüde 2009–2013 yılları arasında restorasyon gerçekleştirilmiştir. Bu tarihler, Malabadi’nin Artuklu yapımı sonrasında da müdahaleler gördüğünü belgeler. 5
UNESCO kaydındaki 13 Nisan 2016 tarihi, geçici listeye sunulma tarihidir. Köprünün korunması gerekli kültür varlığı olarak tescili ise 1980 yılına aittir. Bu iki kayıt farklı işlemleri anlatır; birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Malabadi’nin UNESCO durumunu belirtirken geçici liste ifadesini korumak gerekir. 3
Sık sorulan sorular
Malabadi Köprüsü nerede bulunur, nereye bağlı?
Malabadi Köprüsü, Diyarbakır’ın Silvan ilçesindeki Çatakköprü mevkiinde, Batman Çayı üzerinde bulunur. Sol ayağı ve sol sahil şeridi, Batman’ın Kozluk ilçesindeki Yeniçağlar köyünün mülki sınırlarındadır.
Malabadi Köprüsü’nü kim yaptırdı, hangi beyliğe aittir?
1147 tarihli inşa kitabesi, köprüyü İlgazi oğlu Timurtaş’a bağlar. Yapı, Artukoğulları Beyliği dönemine aittir; Timurtaş’ın ardından Necmeddin Alpî yapımı sürdürmüştür.
Malabadi Köprüsü hikâyesi gerçek mi?
Bad’ın boğulan sevgilisi için köprü istediği anlatı, Diyarbakır İl Millî Eğitim Müdürlüğünün derlemesinde efsane olarak aktarılır. Tarihsel yapım kaydı ise 1147 tarihli kitabeyle Timurtaş’a dayanır.
Malabadi Köprüsü UNESCO listesinde mi?
Malabadi Köprüsü, 13 Nisan 2016 tarihinde Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur. Bu kayıt, Dünya Miras Listesi’ne kesin kabul edildiği anlamına gelmez.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Malabadi Köprüsü tr.wikipedia.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı — Malabadi Köprüsü kulturportali.gov.tr
- UNESCO Dünya Miras Merkezi — The Malabadi Bridge whc.unesco.org
- Kozluk Kaymakamlığı — Malabadi Köprüsü kozluk.gov.tr
- Veysel Özbey — UNESCO Dünya Miras Listesi ve UNESCO Geçici Listelerinde Köprü Mirası ve Türkiye UNESCO Geçici Listesi’ne Yönelik Öneriler dergipark.org.tr
- İngilizce Wikipedia — Malabadi Bridge en.wikipedia.org
- Karayolları Genel Müdürlüğü — Tarihi Malabadi Köprüsü kgm.gov.tr
- Diyarbakır İl Millî Eğitim Müdürlüğü — Diyarbakır Tarihi, Malabadi Köprüsü bölümü alikuscu.meb.k12.tr
Görsel: Malabadi Bridge 2.jpg — Kaya Elifnur 72, CC BY-SA 4.0
