Büyük Selçuklu Devleti: Kuruluş, Başkentler ve Sultanlar

Bir yay ve üç ok, bir devletin başlangıcını anlatabilir mi? Tuğrul Bey 1038’de Nişabur’a girerken kolunda hükümdarlık alâmeti sayılan gerilmiş bir yay, kemerinde üç ok taşıyordu. O gün şehirde adına hutbe okundu. Bir göçebe beyin, bir sultanın tahtına oturduğu andı bu.

Bu yazıda Büyük Selçuklu Devleti’nin kim tarafından, nerede ve ne zaman kurulduğunu öğreneceksiniz. Başkentlerini, sultanlarını, en parlak dönemini ve yıkılışını da kaynaklarıyla birlikte, tarih tartışmalarını gizlemeden bulacaksınız.

Büyük Selçuklu Devleti’nin kurucusu kimdir?

Devlet, Tuğrul ve Çağrı beylerin önderliğinde Horasan’da kuruldu. İlk hükümdarı Tuğrul Bey’dir. Çağrı Bey de kuruluşun önderlerinden biriydi ve oğlu Alparslan sonradan tahta çıktı.

Hanedan, Oğuzların Kınık boyuna mensuptur. Adını Tuğrul ile Çağrı’nın dedesi Selçuk Bey’den alır. “Selçuklu” sözcüğü bu yüzden bir boy adı değil, bir ata adıdır.

Büyük Selçuklu Devleti nerede ve ne zaman kuruldu?

Hikâye Mayıs 1035’te başlar. Tuğrul ve Çağrı beyler o tarihte Gaznelilere ait Horasan’a geçti ve Nesâ yöresini yurt tuttu. Yani devletin çekirdeği Horasan’da şekillendi.

Peki kuruluş tarihi hangisi? Kaynaklar burada ayrışır:

• Türkçe Vikipedi 1037’yi başlangıç kabul eder.
• TDV İslâm Ansiklopedisi devletin kuruluşunu 1040 Dandanakan zaferinden sonra tarihler.

İki görüş de savunulabilir, çünkü “kuruluş” bir anda olmadı; bir süreçti. 1038’de Nişabur’da Tuğrul’un adına hutbe okundu. 23 Mayıs 1040’ta ise Selçuklular, Merv yakınındaki Dandanakan’da Gazneli Sultan Mesud’un ordusunu yendi. Okulda tek bir yıl ezberlediyseniz, yarısı doğrudur.

Büyük Selçuklu Devleti’nin başkenti neresiydi?

Tek cevap vermek zordur, çünkü devletin sabit bir başkenti olmadı. Türkçe Vikipedi’ye göre başlıca yönetim merkezleri sırasıyla şunlardır:

1. Nişabur
2. Rey
3. İsfahan
4. Merv (Sencer döneminde)

Bu sıra düz bir çizgi değildi. Tuğrul Bey 1051’de İsfahan’ı aldı ve bir süre merkez yaptı, ama aynı yıl Rey’e döndü. Sencer’in büyük sultan olduğu 1118’den sonra ise yönetim merkezi Merv’di.

Bu yüzden “başkentleri” diye aramanız daha doğru bir soru olur. Tek bir şehir değil, hükümdarın bulunduğu yer devletin merkeziydi.

Büyük Selçuklu Devleti haritası: sınırlar nereye uzanıyordu?

En geniş döneminde Selçuklu hâkimiyet alanı İran ve Irak merkezinden Anadolu, Suriye, Orta Asya ve bugünkü Afganistan’ın bazı kesimlerine uzanıyordu. İngilizce Vikipedi, 1080 dolayları için yüzölçümünü yaklaşık 3,9 milyon kilometrekare olarak verir.

Kaynaklar bir karşılaştırma vermediği için burada ölçü yerine yalnızca yönleri not edelim: doğuda Horasan ve Orta Asya, merkezde İran ve Irak, batıda Anadolu ile Suriye.

Bir harita arıyorsanız, sınırların bu dönemde sert çizgilerle değil, tâbi hükümdarlar ve nüfuz alanlarıyla belirlendiğini unutmayın. Karahanlılar ve Gazneliler de Melikşah döneminde Selçuklu üstünlüğünü tanıyan devletlerdi.

Büyük Selçuklu Devleti sultanları ve hükümdarları

İlk büyük sultanları sırayla anarsak:

• Tuğrul Bey: İlk hükümdar. 1055’te Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh’ın davetiyle Bağdat’a girdi ve Irak’taki Büveyhî hâkimiyetine son verdi.
• Alparslan: Çağrı Bey’in oğlu, yani Tuğrul’un yeğeni. Bu yüzden ilk iki büyük hükümdar arasındaki veraset babadan oğula olmadı. 26 Ağustos 1071’de Malazgirt’te Bizans ordusunu yendi ve İmparator IV. Romanos Diogenes’i esir aldı.
• Melikşah: Alparslan’ın oğlu. 24 Kasım 1072’de sultan ilân edildi ve 1092’ye kadar hüküm sürdü.
• Muhammed Tapar: Melikşah’ın oğlu. 1105-1118 arasında hükümdar oldu.
• Sencer: Önce 1097-1118 arasında Horasan’da tâbi hükümdar, ardından 1118-1157 arasında büyük sultan oldu.

Listede Berkyaruk’a yer verilmedi; çünkü Melikşah’ın 1092’de ölümünün ardından yaşanan veraset krizi onun adını da içerir. Terken Hatun küçük oğlu Mahmud’u sultan ilân ettirmeye çalıştı; Berkyaruk’un da tahta çıkması bir veraset mücadelesine yol açtı. Bu kardeşlerin saltanat sürelerini burada vermiyoruz.

Bayrak konusunda da dikkatli olmak gerekir. Tuğrul Bey’den itibaren Selçuklu hükümdarları Abbâsî halifelerinden siyah bayraklar aldı. Alparslan Malazgirt’te üzerinde kelime-i şehâdet bulunan büyük bir sancak kullandı. İlk bayraklarda ok ve yay bulunduğu ise bir tahmindir; TDV, çeşitli bayrakların kullanıldığını ve hükümdar sancağının renginin kesin bilinmediğini kaydeder.

Büyük Selçuklu Devleti’nin en parlak dönemi

Siyasî güç Melikşah döneminde zirveye ulaştı. Bu dönemin iki yüzü vardı: devlet büyüdü, bilim ve eğitim kurumları da arttı.

Nizâmülmülk’ün Bağdat’ta kurduğu Nizâmiye Medresesi 1067’de açıldı. Metropolitan Museum’a göre bu kurum Sünnî öğretimi destekleyen bir eğitim kurumuydu. Yani devlet yalnızca kılıçla değil, okulla da genişliyordu.

Bilim tarafında Melikşah 1074-1075’te Ömer Hayyâm’ı İsfahan’a çağırdı. Hayyâm, rasathâne kurulması ve kullanılan takvimin düzeltilmesiyle görevli bilim heyetinin başına getirildi. Telefonunuzdaki takvime her baktığınızda, takvim düzeltmenin o dönemde devlet işi sayıldığını hatırlayabilirsiniz.

Mimari izler de duruyor. UNESCO, İsfahan Cuma Camii’ndeki Nizâmülmülk Kubbesi’ni İslâm dünyasının ilk çift kabuklu nervürlü kubbesi olarak tanımlar.

Gölge de vardı. Hasan Sabbâh 1090’da Alamut’u ele geçirdi. Ardından Melikşah, Nizârî İsmâilîlerle mücadeleyi devlet politikası hâline getirdi. İki yıl sonra, 1092’de Melikşah öldü.

Kısa kronoloji

1. 1035 Tuğrul ve Çağrı beyler Horasan’a geçerek Nesâ yöresine yerleşti.
2. 1037 Vikipedi’nin devletleşme için kullandığı başlangıç tarihi.
3. 1038 Tuğrul Bey Nişabur’a girdi, adına hutbe okundu.
4. 1040 Dandanakan zaferi; TDV kuruluşu bu zaferden sonraya tarihler.
5. 1055 Tuğrul Bey Bağdat’a girdi, Büveyhî hâkimiyeti sona erdi.
6. 1071 Alparslan Malazgirt’te Bizans ordusunu yendi.
7. 1072 Melikşah sultan ilân edildi.
8. 1074-1075 Ömer Hayyâm başkanlığındaki astronomi ve takvim heyeti görevlendirildi.
9. 1090 Hasan Sabbâh Alamut’u ele geçirdi.
10. 1092 Melikşah öldü, veraset mücadelesi şiddetlendi.
11. 1105-1118 Muhammed Tapar dönemi.
12. 1118 Sencer büyük sultan oldu; merkezi Merv’di.
13. 1141 Sencer Katvân’da Karahıtaylara yenildi.
14. 1153 Sencer Oğuzlara esir düştü.
15. 1156 Sencer esaretten kurtarıldı.
16. 1157 Sencer öldü, Büyük Selçuklu Devleti sona erdi.
17. 1194 Irak ve Azerbaycan’daki Selçuklu hanedan yönetimi de ortadan kalktı.

Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılışı

Devletin sonu tek bir savaşla gelmedi. 1092’den sonra hanedan içi veraset mücadelesi devleti yıprattı. Sencer uzun süre ayakta tuttu: Horasan’da tâbi hükümdar, sonra büyük sultan olarak toplam on yıllar boyunca yönetimin başındaydı.

İki darbe belirleyici oldu. Sultan Sencer, 9 Eylül 1141’de Semerkant yakınındaki Katvân’da Karahıtay hükümdarı Gürhan’ın ordusuna yenildi. Nisan 1153’te ise Oğuzlarla yaptığı savaşta yenilerek esir düştü. Nisan 1156’da kurtarıldı.

Sencer’in ölümü 1157’de oldu. TDV’ye göre Büyük Selçuklu Devleti onunla sona erdi ve sultan, Merv’de yaptırdığı Dârülâhire adlı türbeye defnedildi. Yıkılış tarihi hangisi derseniz, Encyclopaedia Iranica’nın ayrımı işe yarar: 1157 Büyük Selçuklu merkezî iktidarının bitişidir. 1194 ise Irak ve Azerbaycan’daki Selçuklu hanedan yönetiminin ortadan kalkışıdır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Esir sultan: Sencer’i 1153’te esir alan Oğuzlar, onu şeklen hükümdar tanımayı sürdürdü. Esaret yılları bile unvanını tamamen silmedi.
• Yay ve oklar: Tuğrul Bey 1038’de Nişabur’a girerken kolunda gerilmiş bir yay, kemerinde üç ok taşıyordu. Yay hükümdarlık alâmeti sayılıyordu.
• Merv’deki türbe: UNESCO’ya göre Merv’deki Sultan Sencer Türbesi başlangıçta daha büyük bir dinî yapı topluluğunun parçasıydı. Bugün tek başına görmeniz bu yüzden yanıltıcı olabilir.
• Kubbe: İsfahan Cuma Camii’ndeki Nizâmülmülk Kubbesi, UNESCO’nun tanımıyla çift kabuklu nervürlü kubbelerin ilkidir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Selçuklular islamansiklopedisi.org.tr
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Tuğrul Bey islamansiklopedisi.org.tr
3. Türkçe Vikipedi — Büyük Selçuklu Devleti tr.wikipedia.org
4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Bayrak, Selçuklular bölümü islamansiklopedisi.org.tr
5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Alparslan islamansiklopedisi.org.tr
6. TDV İslâm Ansiklopedisi — Melikşah islamansiklopedisi.org.tr
7. İngilizce Vikipedi — Seljuk Empire en.wikipedia.org
8. Metropolitan Museum of Art — The Art of the Seljuqs of Iran metmuseum.org
9. TDV İslâm Ansiklopedisi — Ömer Hayyâm islamansiklopedisi.org.tr
10. UNESCO — Masjed-e Jāmé of Isfahan whc.unesco.org
11. TDV İslâm Ansiklopedisi — Berkyaruk islamansiklopedisi.org.tr
12. TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed Tapar islamansiklopedisi.org.tr
13. Encyclopaedia Iranica — Sanjar, Aḥmad b. Malekšāh iranicaonline.org
14. TDV İslâm Ansiklopedisi — Sencer islamansiklopedisi.org.tr
15. UNESCO — Ancient Merv whc.unesco.org

Görsel: Map of the Seljuk Empire (1092).png — Ktrinko

MapMaster, CC BY-SA 4.0