Malabadi körpüsü: yeri, inşa etdirəni və əfsanələri

Malabadi körpüsü Türkiyənin harasındadır?

Malabadi körpüsü (Malabadi Köprüsü) Diyarbəkirin Silvan rayonundakı Çatakköprü məntəqəsində Batman çayının üzərindədir. Körpü Diyarbəkir və Batman illərinin sərhədində yerləşir. Siz Türkiyədə Malabadi körpüsünü axtarırsınızsa, əvvəlcə xəritədə bu çay keçidini tapın. Mənbələrdə körpünün hər iki illə əlaqələndirilməsinin səbəbi onun yerləşdiyi yerdir.

İnzibati sərhəd körpünün yaxın ətrafından da keçir. Kozluk Rayon İcra Hakimiyyətinin məlumatına görə, sol sahil dayağı və sol sahil Yeniçağlar kəndinin ərazisinə düşür. Bu kənd Batmanın Kozluk rayonuna daxildir. Deməli, Silvan və Kozluk adları eyni keçidin müxtəlif inzibati hissələrini bildirir.

Türkcə Vikipediyaya görə, körpü Batman–Silvan yolunda, Silvanın mərkəzindən 23.2 kilometr məsafədədir. Veysel Özbeyin 2020-ci il tədqiqatında onun Batmanın mərkəzindən təxminən 30 kilometr uzaqda olduğu göstərilir. Həmin tədqiqat körpünün Batman bəndindən təxminən 500 metr cənubda yerləşdiyini də bildirir. Bu məsafələr körpünü tapmağınız üçün bir neçə istiqamət nöqtəsi verir.

Malabadi körpüsünü kim inşa etdirib?

1147-ci il tarixli inşaat kitabəsi körpünü Elqazinin oğlu Teymurtaşın inşa etdirdiyini göstərir. O, körpünün tikintisini Artuqlular dövründə sifariş edib. Tam adı Hüsaməddin Teymurtaş idi. Mardin Artuqlularının hökmdarı və Artuq bəyin (Artuk Bey) nəvəsi olub. Burada körpünü kimin tikdirdiyini müəyyənləşdirmək, işi sifariş edən hökmdarı müəyyənləşdirmək deməkdir.

Bu aidiyyətin əsas sübutu kitabədir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəniyyət Portalı da Teymurtaşı körpünün banisi kimi kitabəyə əsasən göstərir. Övliya Çələbi isə fərqli məlumat verib. O, körpünü Abbasilər sülaləsindən olan varlı bir tacirlə əlaqələndirib. Bu məlumatı kitabədəki qeyddən ayrı, tarixi bir aidetmə kimi oxumaq lazımdır.

Körpünün tikintisinin sifariş edilməsi ilə əsas tağının tamamlanması ayrı vaxtlara təsadüf edir. İngiliscə Vikipediya İbn əl-Əzrəqin rəvayətinə əsaslanaraq bildirir ki, Teymurtaş 18 yanvar 1154-cü ildə vəfat edəndə tağ hələ tamamlanmamışdı. Onun varisi Nəcməddin Alpı (Necmeddin Alpî) tikintini davam etdirib. Beləliklə, körpünün tikinti tarixi onu ilk sifariş edən hökmdarın ömründən sonrakı dövrü də əhatə edir.

Malabadi körpüsünün neçə yaşı var?

Kitabə körpünün Artuqlular dövründə, XII əsrin ortalarında inşa olunduğunu təsdiqləyir. Mədəniyyət Portalı kitabənin tarixini 1147-ci il kimi göstərir. Bu tarixlər körpünün tarixini müəyyənləşdirmək üçün əsasdır. Tikintinin nə vaxt bitməsi isə ayrıca izah tələb edir.

Mənbələr tikintinin bitmə tarixi barədə fərqli məlumat verir. İngiliscə Vikipediya təxminən 1154-cü ili göstərir. Özbeyin tədqiqatında isə Beysanoğluna əsasən 1155-ci il qeyd olunur. Siz bu tarixlərdən hər hansı birini qəti tamamlanma tarixi saymadan körpünü XII əsr Artuqlu abidəsi kimi təqdim edə bilərsiniz. Hər iki məlumata görə, tikinti kitabədə yazılmış inşaat tarixindən sonra tamamlanıb.

Malabadi körpüsünün memarlığı nə ilə seçilir?

Avtomobil Yolları Baş İdarəsinin, yəni KGM-nin məlumatına görə, körpünün ümumilikdə beş tağı var. Böyük mərkəzi aşırım da bunlardan biridir. KGM əsas tağın ölçüsünü 40.86 metr göstərir. Özbey bu rəqəmi tağın dayaqlarının oxları arasındakı məsafə kimi izah edir. Körpünün ölçülərini müqayisə edərkən bu tərif əhəmiyyət daşıyır.

Körpünün istiqaməti plan üzrə də dəyişir. KGM bildirir ki, bu bucaqlı xətt bünövrələri möhkəm qaya üzərində yerləşdirmək cəhdindən yaranıb. Deməli, döngələrin konstruktiv səbəbi var. Siz körpünün ümumi formasına baxanda bünövrələrlə onların altındakı qaya arasındakı əlaqəni nəzərə alsanız, istiqamət dəyişikliklərini daha yaxşı anlaya bilərsiniz.

Körpünün ümumi uzunluğu barədə dərc olunmuş rəqəmlər xeyli fərqlənir. Mədəniyyət Portalı təxminən 150 metr göstərir. KGM 220 metr qeyd edir. Türkiyənin UNESCO-da dərc olunmuş təqdimatında isə 281.67 metr yazılıb. Bunlar bir-birinə uyğun gəlməyən ölçülərdir. Onları vahid rəqəmə çevirmək əvəzinə, hər birini öz mənbəsi ilə göstərmək lazımdır.

Körpünün daş gövdəsinin içində üstü kərpic tağbəndlərlə örtülmüş kiçik otaqlar var. Körpədə insan, günəş və şir fiqurlarını göstərən relyeflər də mövcuddur. Böyük tağdan başqa, bu detallara da baxa bilərsiniz. Qapalı məkanlar və oyma səthlər günümüzə çatan memarlıq təsvirinin bir hissəsidir.

Malabadi körpüsünün şəkillərində nələrə baxmalısınız?

Malabadi körpüsünün şəkilləri üçün KGM-nin layihə səhifəsində yeddi görüntü yer alır. Səhifənin təsvirində beş tağ və körpünün bucaqlı planı göstərilir. Fotolara baxarkən bu xüsusiyyətlərdən başlaya bilərsiniz. Əvvəlcə əsas aşırım, kiçik tağlar və körpünün dəyişən istiqaməti arasındakı əlaqəyə diqqət yetirin.

Yaxından çəkilmiş görüntülərdə Mədəniyyət Portalının qeyd etdiyi insan, günəş və şir relyeflərini araşdırmaq olar. Otaqları da nəzərdən qaçırmayın. Onların kərpic tağbəndləri daş tikilinin daxilindəki məkanları örtür. Təkcə əsas tağın görüntüsü sənədləşdirilmiş bu xüsusiyyətlərin hamısını izah etmir.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar

Əsas tağın hər iki tərəfindəki otaqlar karvanlara və yolçulara xidmət edib. Xüsusən sərt qış havasında onlardan istifadə olunub. Beləliklə, körpü həm keçid, həm də sığınacaq rolunu oynayıb. Gündəlik həyatla əlaqəsini təsəvvür etmək üçün səfər zamanı dincəlməyi düşünün: burada dayanacaq yeri keçidin öz daxilində tikilmişdi.

Türkiyənin UNESCO-ya təqdim etdiyi sənəddə sığınacaqlarla yanaşı ayaqyolu da qeyd olunur. Bu praktik həll otaqların istifadəsinə başqa bir tərəfdən baxmağa imkan verir. Həmin məkanlar yolçuların ehtiyaclarını qarşılamaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Eyni sənəddə körpünün otaqlarında xalq şairlərinin çıxış etdiyi də bildirilir. Beləliklə, bu otaqlar sığınacaq olmaqla yanaşı, şifahi ifa ənənəsi ilə də əlaqələnir.

Övliya Çələbi körpünün hər iki başında dəmir qapılar olduğunu yazıb. Onun məlumatına görə, yolçular keçid üçün vergi də ödəyirdilər. Bu detallar onun mətnindən gəlir və ona istinadla verilməlidir. Onlar girişləri qapılarla işarələnmiş və keçidi ödənişə bağlı olan nəzarətli bir keçidi təsvir edir.

Özbeyin 2020-ci il tədqiqatında qərb tərəfdə dəmir qapının asılması üçün istifadə edilən daş yuvanın salamat qaldığı qeyd olunur. Bu, qapı quruluşu ilə bağlı konkret fiziki detaldır. Həmin detal girişlər barədə məlumatı tikilidə qeydə alınmış bir xüsusiyyətlə əlaqələndirir. Beləliklə, qapılar yalnız Övliya Çələbinin mətnindəki bir element olaraq qalmır.

Bad və Malabadi körpüsü haqqında əfsanə nədir?

Diyarbəkir İl Milli Təhsil İdarəsinin 2022-ci ildə topladığı əfsanədə Bad adlı gəncdən danışılır. Onun sevgilisi qarşı sahilə keçməyə çalışarkən boğulur. Sevgilisinin ölümündən sonra Bad Silvan bəyindən körpü tikilməsini istəyir. Hekayə bu keçidi kədər və çayın ayırdığı sevgililərlə əlaqələndirir.

Əfsanə Badla bəyin körpünü tamamlamaq barədə mərcə girməsi ilə davam edir. Mərcin şərtində bir əlin kəsilməsi nəzərdə tutulur. Hekayədə körpünün üzərindəki əl fiquru bəyin əli kimi yozulur. Bu yozum əfsanəyə aiddir. Tarixi tikilini kimin sifariş etdiyini müəyyənləşdirmir.

Kitabə körpünün Teymurtaşa aid olduğunu göstərən tarixi dəlildir. Badın hekayəsi isə sevgi, boğulma və mərc ətrafında qurulmuş başqa cür bir izah verir. Bu iki mənbənin rolunu ayırd etdikdə siz həm əfsanəni dəyərləndirə, həm də körpünün banisi barədə sübutu anlaya bilərsiniz.

Xronologiya

• 1147: İnşaat kitabəsi körpünü Artuqlular dövründə Teymurtaşın inşa etdirdiyini göstərir.
• 1154–1155: Mənbələr tamamlanma tarixi kimi təxminən 1154-cü ili və ya 1155-ci ili göstərir. Teymurtaşdan sonra işlər Nəcməddin Alpının dövründə davam edib.
• 1954: Təmir zamanı xarici səthlərə sement əsaslı suvaq, yolun hərəkət hissəsinə isə beton tətbiq olunub.
• 14 mart 1980: 11789 nömrəli qərarla körpü qorunması zəruri olan daşınmaz mədəni sərvət kimi qeydiyyata alınıb.
• 1985: Sonrakı təmirdə də sement əsaslı suvaqdan istifadə edilib və yolun hərəkət hissəsinə beton tətbiq olunub.
• 2009–2013: Körpüdə bərpa işləri aparılıb.
• 13 aprel 2016: Malabadi körpüsü Türkiyənin UNESCO Dünya İrsi üzrə İlkin Siyahısına təqdim edilib.

Malabadi körpüsünü necə qiymətləndirmək olar?

Sənədləşdirilmiş memarlıq xüsusiyyətləri Malabadi körpüsünü qiymətləndirmək üçün sizə konkret meyarlar verir: beş tağ, bucaqlı plan, tağbəndli otaqlar və oyma fiqurlar. Təmir tarixi də əhəmiyyətlidir. Özbey qeyd edir ki, 1954 və 1985-ci illərdəki müdaxilələr zamanı xarici səthlərin böyük hissəsi sement əsaslı suvaqla örtülüb, yolun hərəkət hissəsinə isə beton əlavə olunub.

2009–2013-cü illərdə bərpa işləri aparılıb. Körpünün qorunan abidə statusu 1980-ci ilə, UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilməsi isə 2016-cı ilə aiddir. Bu tarixlər onun qorunma tarixinin müxtəlif mərhələlərini göstərir. Tarixi qiymətləndirmə apararkən Artuqlu dövrü tikintisini, sonrakı səth müdaxilələrini və bərpanı birlikdə nəzərə alın.

Tez-tez verilən suallar

“Malabadi Bridge nerede” ifadəsi nəyi soruşur?

Bu ifadə Malabadi körpüsünün harada olduğunu soruşur. Körpü Silvan bölgəsindəki Çatakköprü məntəqəsində, Diyarbəkir–Batman il sərhədində Batman çayının üzərindən keçir. Sol sahil dayağı və sol sahil Kozlukun Yeniçağlar kəndi ərazisinə düşür.

Malabadi körpüsünün fotolarını haradan tapa bilərsiniz?

KGM-nin Tarixi Malabadi körpüsü layihə səhifəsində yeddi görüntü yer alır. Onlara baxarkən mərkəzi tağa, kiçik aşırımlara və körpünün bucaqlı istiqamətinə diqqət yetirin.

Malabadi körpüsünün başqa adları varmı?

Türkcə Vikipediyada Akarman körpüsü (Akarman Köprüsü) və Karaman körpüsü (Karaman Köprüsü) adları da qeyd olunur. Bu adlar burada bəhs edilən eyni tarixi tikilini bildirir.

Malabadi körpüsü UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısındadırmı?

Onun qeydə alınmış statusu Türkiyənin UNESCO Dünya İrsi üzrə İlkin Siyahısındadır. Təqdimat tarixi 13 aprel 2016-cı ildir.

Mənbələr

1. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Malabadi körpüsü whc.unesco.org
2. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət Portalı — Malabadi körpüsü kulturportali.gov.tr
3. Avtomobil Yolları Baş İdarəsi — Tarixi Malabadi körpüsü kgm.gov.tr
4. Kozluk Rayon İcra Hakimiyyəti — Malabadi körpüsü kozluk.gov.tr
5. Veysel Özbey — UNESCO Dünya İrsi Siyahısı və UNESCO İlkin Siyahılarında körpü irsi dergipark.org.tr
6. Türkcə Vikipediya — Malabadi körpüsü tr.wikipedia.org
7. İngiliscə Vikipediya — Malabadi körpüsü en.wikipedia.org
8. Diyarbəkir İl Milli Təhsil İdarəsi — Diyarbəkir tarixi, Malabadi körpüsü bölməsi alikuscu.meb.k12.tr

FAQ

Image: Malabadi Bridge 2.jpg — Kaya Elifnur 72, CC BY-SA 4.0