Anadolu Selçuklu Devleti: İznik’te doğdu, Konya’da yükseldi

Anadolu Selçuklu Devleti’nin kurucusu İznik’i başkent yapmıştı, Konya’yı değil. Bugün devleti Konya ile anıyoruz; çünkü başkent, 1097’de İznik kaybedilince Konya’ya geçti.

Bu yazıda devletin kim tarafından kurulduğunu, başkentlerini, sultanlarını, sınırlarını ve sonunu göreceksiniz. Ayrıca devletin varlığını bugün hangi sikkelerin, kitabelerin ve yapıların gösterdiğine bakacağız.

Anadolu Selçuklu Devleti’ni kim kurdu?

Anadolu Selçuklu Devleti’nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah’tır. İznik’i başkent yapan hükümdar odur.

Anadolu Selçukluları ile Büyük Selçuklular aynı hanedanın farklı kollarıdır. Anadolu kolunun kurucusunun soyu Süleyman Şah–Kutalmış–Arslan Yabgu–Selçuk Bey çizgisini izler. Yani iki devlet birbirinin yabancısı değil, aynı ailenin iki dalıdır.

Devletin adındaki Rûm da bir ipucu verir. Bu ad, devletin kurulduğu Anadolu topraklarının Roma-Bizans geçmişine gönderme yapar. Kaynaklarda devlet bu yüzden Rûm Sultanlığı olarak da geçer.

Anadolu Selçuklu Devleti ne zaman ve nerede kuruldu?

Kuruluş yılı konusunda kaynaklar tam örtüşmez. Kültür Portalı 1077 tarihini verir. TDV İslâm Ansiklopedisi ise kuruluşu 1075–1080 aralığına yerleştirir. Bu fark bir hata değil; devletin tek bir günde değil, bir süreçte kurulduğunu gösterir.

Nerede kuruldu sorusunun cevabı Anadolu’dur. İlk merkez İznik’ti. Süleyman Şah’ın devleti burada kuruldu, sonra merkez güneye ve içeri kaydı.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin başkentleri: İznik’ten Konya’ya

İlk başkent İznik’ti. 1097’deki I. Haçlı Seferi sırasında şehir kaybedilince Anadolu Selçuklularının başkenti Konya oldu.

Bu yüzden “başkent Konya” demek doğrudur, ama eksiktir. Devlet, ilk yıllarını İznik merkezli yaşadı. Konya, kayıptan sonra gelen çözümdü; sonraki yüzyılların başkenti olarak anılmasının nedeni budur.

Anadolu Selçuklu sultanları ve hükümdarları

Kaynaklarda hükümdarlar şu sırayla anılır:

1. Süleyman Şah
2. I. Kılıç Arslan
3. Şahinşah
4. I. Mesud
5. II. Kılıç Arslan
6. I. Keyhüsrev
7. II. Süleyman Şah
8. III. Kılıç Arslan
9. I. Keykâvus
10. I. Keykubad
11. II. Keyhüsrev
12. II. Keykâvus
13. IV. Kılıç Arslan
14. II. Keykubad
15. III. Keyhüsrev
16. II. Mesud
17. III. Keykubad

İsimler birbirine benzediği için sıralama kafa karıştırabilir. Bir kolaylık: Kılıç Arslan, Keyhüsrev, Keykâvus ve Keykubad adları defalarca tekrarlanır; hangisinin kastedildiğini rakamlar ayırır.

İlginç bir örnek I. Keyhüsrev’dir. O, 1192–1196 ve 1205–1211 dönemlerinde iki kez tahta çıktı.

Bazı sultanlar kendi adlarıyla bir olaya bağlanır:

• I. Kılıç Arslan: 1107’de Habur kıyısında yenildi ve nehri geçmeye çalışırken boğuldu.
• II. Kılıç Arslan: 17 Eylül 1176’da Miryokefalon’da Bizans İmparatoru I. Manuel Komnenos’un ordusunu yendi.
• I. Keykâvus: Karadeniz ticaretinin önemli limanlarından Sinop’u 1214’te fethetti.
• I. Alâeddin Keykubad: 1220–1237 arasında hüküm sürdü; devletin doğu sınırları bu dönemde Erzurum ötesine ve Van Gölü havzasına ulaştı.

Anadolu Selçuklu Devleti haritası: sınırlar nereye uzandı?

Haritayı zihninizde canlandırmak için birkaç nokta yeter. Güneyde Antalya, I. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ikinci saltanatında 1207’de fethedildi. Kuzeyde Sinop 1214’te alındı. Böylece devletin hem Akdeniz’de hem Karadeniz’de limanı oldu.

I. Keykubad döneminde doğu sınırları Erzurum ötesine ve Van Gölü havzasına ulaştı. Aynı sultan 1222’de Kalonoros’u aldı, ona Alâiye adını verdi ve burada tersane kurdu. Bugün tatil için gidilen o kıyıda, sekiz yüzyıl önce bir tersane vardı.

Haritada tek bir sınır çizmek zordur; çünkü sınırlar sultandan sultana değişti. Ama merkezde Konya, güneyde Antalya ve Alâiye, kuzeyde Sinop, doğuda Erzurum ve Van Gölü çevresi vardı.

Moğol baskısı ve yıkılış: son hükümdar kimdi?

Dönüm noktası 1243 Kösedağ yenilgisidir. Bu yenilgiden sonra Anadolu Selçuklu Devleti Moğollara yıllık vergi ödemeyi kabul etti. Yani devlet bir anda yok olmadı; önce bağımlı hale geldi.

Son nokta için genel kabul II. Mesud’dur. Genellikle son sultan sayılan II. Mesud’un 1308’de ölümü, devletin sonu olarak kabul edilir.

Bir de farklı bir anlatı dolaşır: hanedanın V. Kılıç Arslan ile 1318’e kadar sürdüğü söylenir. TDV İslâm Ansiklopedisi buna katılmaz. Ona göre bu hükümdar tanınmamıştır ve son sultan sayılan II. Mesud 1308’de ölmüştür.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin varlığını hangi kanıtlar gösteriyor?

Bir devletin gerçekliği, geride bıraktığı nesnelerde görülür. Anadolu Selçukluları için bu nesneler sikkeler, kitabeler ve yapılardır.

Sikkeler. New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde 99.35.2379 envanter numaralı bir II. Keyhüsrev dirhemi var. 1240–1241’de Konya’da basılmış, aslan ve güneş tasvirli bir gümüş sikkedir. Çapı 2,2 santimetre, ağırlığı 2,8 gramdır. Avuca sığan bu küçük nesne, bir devletin darphanesini ve sembollerini taşıyor.

Yapılar. Konya’daki İnce Minareli Medrese, Vezir Sâhib Atâ Fahreddin Ali tarafından hadis eğitimi için 1264’te yaptırıldı. Tarihi belli, kurucusu belli, amacı belli bir yapıdır.

Yollar. Denizli-Doğubayazıt güzergâhındaki Selçuklu kervansarayları, 25 Şubat 2000’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu. Devletin kervansaraylarla örülü yol ağı bugün hâlâ uluslararası bir koruma adayıdır.

Kaynaklar tek bir kişiyi “varlığını kanıtlayan” olarak göstermez. Kanıt, madeni paradan taş kitabeye kadar birçok nesnenin birlikte okunmasından gelir.

Kısa kronoloji

1. 1075–1080 Süleyman Şah’ın İznik merkezli devletinin kuruluş süreci; Kültür Portalı 1077’yi verir
2. 1097 İznik kaybedildi; ardından Konya başkent oldu
3. 1107 I. Kılıç Arslan Habur’da boğuldu
4. 1176 II. Kılıç Arslan Miryokefalon’da Bizans ordusunu yendi
5. 1207 Antalya fethedildi
6. 1214 Sinop fethedildi
7. 1218 Hekim Hanı’nın inşaatı başladı
8. 1220–1237 I. Alâeddin Keykubad’ın saltanatı
9. 1222 Kalonoros alındı ve Alâiye adını aldı
10. 1240–1241 Aslan ve güneş tasvirli dirhem Konya’da basıldı
11. 1243 Kösedağ yenilgisiyle Moğollara vergi bağımlılığı başladı
12. 1249–1254 Üç sultanın ortak saltanatı
13. 1264 Konya İnce Minareli Medrese yaptırıldı
14. 1308 II. Mesud öldü; devletin sona erdiği genel kabul gören tarih

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Okul kitapları Konya’yı, Kösedağ’ı ve Alâeddin Keykubad’ı anlatır. Şu ayrıntılar ise daha az bilinir.

• Kırım seferi. Hüsâmeddin Çoban, I. Keykubad döneminde Karadeniz’i aşarak Kırım’daki Suğdak’a sefer düzenledi. Bu, bir iç Anadolu devletinin denizi aşan bir sefer yaptığı anlamına gelir.
• Üç adına hutbe. 1249–1254 ortak saltanatında II. Keykâvus, IV. Kılıç Arslan ve II. Keykubad adına birlikte hutbe okutuldu ve para bastırıldı. Üç sultan aynı anda tahttaydı.
• Üç dilli kitabe. Malatya-Sivas yolundaki Hekim Hanı’nın 1218’de başlayan inşaatını belgeleyen kitabelerden biri Arapça, Ermenice ve Süryanice olmak üzere üç dillidir. Han, Malatyalı hekim Ebû Sâlim b. Ebü’l-Hasan tarafından yaptırılmış ve I. Alâeddin Keykubad döneminde tamamlanmıştır.
• Karışık ordu. Ordu yalnız Türkmenlerden oluşmuyordu. Frank, Grek, Rus, Kıpçak ve Ermeni ücretli askerler de görev yaptı.
• Günlük yol. UNESCO adaylık açıklamasına göre Anadolu kervansarayları, yaklaşık 30 kilometrelik bir günlük kervan yolculuğu gözetilerek konumlandırıldı. Bir yolculuğu planlarken siz de benzer bir günlük mesafe hesabı yaparsınız; fark, onların bunu taşa işlemesidir.
• Çift başlı kartal tartışması. Çift başlı kartalın Selçukluların değişmez devlet bayrağı olduğu söylenir. Erkan Göksu’nun 2016 tarihli çalışması bu yorumu anakronizm ve kanıt yetersizliği gerekçeleriyle eleştirir. Yani sık görülen bu görsel, kesin bir devlet sembolü olarak kanıtlanmış değildir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Kültür Portalı — Anadolu Selçuklu Devleti kulturportali.gov.tr
2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Selçuklular, Anadolu Selçukluları islamansiklopedisi.org.tr
3. Wikipedia — Sultanate of Rum en.wikipedia.org
4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Selçuklular islamansiklopedisi.org.tr
5. Vikipedi — Anadolu Selçuklu Devleti tr.wikipedia.org
6. The Metropolitan Museum of Art — II. Keyhüsrev Dirhemi metmuseum.org
7. TDV İslâm Ansiklopedisi — Hekim Hanı islamansiklopedisi.org.tr
8. UNESCO — Denizli-Doğubayazıt Güzergâhındaki Selçuklu Kervansarayları whc.unesco.org
9. Erkan Göksu — Çift Başlı Kartal ve Selçuklular, USAD dergipark.org.tr

Görsel: Two Warriors on a Seljuq Marble Bas Relief.jpg — Suleyman Pa$a, CC BY 4.0