1184’te babası III. Giorgi öldüğünde Tamar, Gürcistan’ın tek hükümdarı oldu. Bu tarihten sonra ülkeyi kendi hükümdarlık hakkıyla yöneten ilk kadın olarak tarihe geçti. Ona verilen unvan, Gürcüce mepe, geleneksel olarak “kral” diye çevrilir.
Bu yazıda Tamar’ın kim olduğunu, tahta nasıl çıktığını ve unvanının neden “kral” olduğunu öğreneceksiniz. Evliliklerini, savaşlarını, Vardzia kaya manastırıyla bağını ve ölüm tarihi tartışmasını da göreceksiniz. Bir Gürcistan gezisi planlıyorsanız ya da yalnızca tarih meraklısıysanız, bu hükümdarın hikâyesi size iyi bir başlangıç noktası olur.
Kraliçe Tamar kimdir?
Tamar, Bagrationi hanedanından bir Gürcü hükümdardır. Babası Gürcistan Kralı III. Giorgi, annesi Kraliçe Burdukhan’dı. 1184’te babasının ölümünün ardından tahtta tek başına kaldı.
Doğum yılı kesin değildir. Kaynaklarda yaklaşık 1160 ve yaklaşık 1166 tarihleri kullanılır. Yani doğumundan yaklaşık altı yıllık bir aralıkta söz ediyoruz. Bugün bir kişinin doğum tarihini nüfus kaydından saniyesine kadar öğrenebilirsiniz. Orta Çağ hükümdarları için böyle bir kesinlik çoğu zaman yoktur.
Tamar’ın hükümdarlığı, Gürcistan tarih yazımında siyasi ve kültürel başarılarla tanımlanan Altın Çağ’ın içinde değerlendirilir. Çocukları Laşa Giorgi ve Rusudan, annelerinden sonra sırasıyla Gürcistan tahtına çıktı.
Tamar adı ne demek?
Tamar adı İbranice kökenlidir. Bagrationi hanedanı bu tür Kitab-ı Mukaddes adlarını benimsemişti. Hanedan, Kral Davud’dan geldiği iddiasıyla bu adları birbirine bağlıyordu. Yani isim, hanedanın kendini nasıl tanıttığıyla ilgilidir.
Bugün çocuğunuza ad seçerken anlamına, ailenizin geçmişine bakabilirsiniz. Orta Çağ hanedanları da adları benzer bir gerekçeyle seçerdi. Fark şu: onlar için ad, aynı zamanda bir soy iddiasıydı.
“Kral” unvanı: Mepe ne anlama gelir?
Bir kadına “kral” demek ilk bakışta tuhaf görünür. Gürcücedeki durum ise farklıdır. Tamar için kullanılan mepe sözcüğü geleneksel olarak “kral” diye çevrilir. Gürcüce dilbilgisel cinsiyeti olmayan bir dildir. Bu yüzden sözcük “hükümdar” anlamını da taşır.
Bu ayrım önemlidir. Tamar kral eşi olarak değil, hükümdarın kendisi olarak anılıyordu. Tek hükümdar olduğu 1184’ten sonra unvanı onun kendi hakkıydı. Çeviri tercihine göre “kraliçe” de “kral” da yazılabilir. Gürcüce özgün sözcük ise ikisini birden kapsar.
Tahta giden yol: 1178 ve 1184
Tamar’ın iktidarı aniden başlamadı. III. Giorgi, onu 1178’de ortak hükümdar ve tahtının vârisi olarak taçlandırdı. Tamar böylece babası hayattayken de hükümdar unvanı taşıyordu.
1184’te III. Giorgi öldü. Tamar tek hükümdar oldu ve Kutaisi yakınındaki Gelati Katedrali’nde ikinci kez taç giydi. Taht, ilk taçlanmadan altı yıl sonra fiilen onundu.
Tamar’ın yetkisi sınandı. Hazinedar Kutlu Arslan, karar yetkisini aristokratlardan oluşacak Karavi adlı kurula aktarmayı önerdi. Tamar bu girişimi engelledi. Bir iş yerinde yetkinin paylaştırılmasını isteyen bir yönetici düşünün. Tamar’ın yaptığı, karar gücünü kendi elinde tutmaktı.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 1160 veya 1166: Tamar doğdu. Doğum yılı kesin değildir.
- 1178: III. Giorgi, Tamar’ı ortak hükümdar ve vâris olarak taçlandırdı.
- 1184: III. Giorgi’nin ardından Tamar tek hükümdar oldu ve Gelati’de yeniden taç giydi.
- 1185: Yuri Bogolyubski ile evlendi.
- 1187: Yuri Bogolyubski ile evliliği sona erdi.
- 1191: Yuri’yi destekleyen soyluların ayaklanması bastırıldı.
- 1195: Davit Soslan, Şamkor’da İldenizli Atabegi Ebubekir’i yendi.
- 1202–1204 arası: Tarihi tartışmalı Basiani/Pasinler Muharebesi’nde Davit Soslan, II. Süleyman Şah’ı yendi.
- 1204: Tamar’ın desteğiyle Trabzon Rum İmparatorluğu kuruldu.
- 1213 (alternatif tarihleme 1210): Tamar öldü, ardından oğlu Laşa Giorgi hükümdar oldu.
Evlilikler ve isyan: Yuri Bogolyubski ve Davit Soslan
Tamar, Rus prensi Yuri Bogolyubski ile 1185’te evlendi. Evlilik 1187’de boşanmayla sona erdi. İki yıl sürmüş olması, bu birleşmenin kalıcı olmadığını gösterir.
İkinci eşi Davit Soslan’dı. Davit, Alan prensi ve askerî komutandı. Tamar’ın savaş başarıları anlatılırken onun adı sık geçer.
Yuri, 1191’de Gürcistan’a geri döndü. Bu dönüşü Tamar’a karşı ayaklanan soyluların desteği sağlamıştı. İsyan yenilgiyle sonuçlandı. Yani Tamar, hem sarayın içindeki hem dışındaki bir rakibe karşı tahtını korudu.
Şamkor, Basiani ve Trabzon: Tamar dönemi savaşları
Tamar döneminin askerî olayları genellikle Davit Soslan’ın adıyla anılır. 1195’te Şamkor Muharebesi’nde İldenizli Atabegi Ebubekir’i yendi.
Basiani, yani Pasinler Muharebesi’nde Davit Soslan, Anadolu Selçuklu Sultanı II. Süleyman Şah’ı yendi. Savaşın tarihi tartışmalıdır. Kaynaklar 1202, 1203 ve 1204 yıllarını verir. Türk okur için bu savaş, Anadolu tarihiyle kesişen bir sayfadır.
Tamar 1204’te Trabzon Rum İmparatorluğu’nun kurulmasına yardım etti. Böylece Karadeniz’in güneydoğusundaki siyasi gelişmelere müdahil oldu. Trabzon’a yolunuz düşerse, kentin tarihindeki bu Gürcü bağını hatırlamanız yeterlidir.
Altın Çağ ve kültürel miras: Vardzia ve Rustaveli
Tamar’ın dönemi yalnızca savaşlarla anılmaz. Güney Gürcistan’daki Vardzia kaya manastırı, babası III. Giorgi tarafından başlatılmıştı. Tamar bu manastırı önemli ölçüde genişletti. ICOMOS’un Vardzia-Khertvisi değerlendirmesi bu bilgiyi verir.
Aynı değerlendirmede Şota Rustaveli’nin Kaplan Postlu Şövalye adlı şiiri de geçer. Eser Tamar dönemiyle ilişkilendirilir. ICOMOS, şiiri Gürcü kültürünün hümanist ideallerini yansıtan bir eser olarak tanımlar.
Gürcistan’a gidecekseniz, Vardzia gezi rotanızda yer alabilir. Kayaya oyulmuş bir manastırın duvarlarında Tamar’ın tasvirini görebilirsiniz. Bu tasvir bir sonraki bölümün konusudur.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Tarih kitapları genellikle savaşları ve tarihleri sıralar. Aşağıdaki ayrıntılar daha az bilinir:
- En erken tasvir: Tamar’ın günümüze ulaşan en erken tasviri, Vardzia Kilisesi’nin kuzey duvarındaki fresktir. Orada babası III. Giorgi ile birlikte gösterilir.
- Giysi ve maket: Freskte Tamar, Bizans erkek imparatorluk giysisinin bir çeşidini giyer. Elinde kilisenin maketini taşır.
- Rötuşlanmış yüz: Sanat tarihi araştırmaları, Tamar’ın freskteki yüzünün 19. yüzyılda rötuşlandığını ortaya koymuştur. Yani gördüğünüz yüz, 12. yüzyıl ustasının işi olmayabilir.
- Sikkedeki yazı: Yaklaşık 1200’de Tamar adına basılan bir sikke serisinin arka yüzünde Arapça yazı bulunur. Yazı, onu Mesih’in savunucusu olarak tanıtır.
- Karavi kurulu girişimi: Hazinedar Kutlu Arslan’ın önerdiği aristokrat kurulu, Tamar tarafından engellendi.
Tamar ne zaman öldü, mezarı nerede?
Tamar’ın ölüm yılı tartışmalıdır. Yaygın tarihleme 1213’tür. Tezelashvili’nin 2022 tarihli akademik makalesi ise 1210’u benimser. Üç yıllık bu fark, kaynaklardaki belirsizliği gösterir. Ölümünden sonra oğlu Laşa Giorgi hükümdar oldu.
Mezarının yeri de kesinleşmemiştir. Bir iddiaya göre mezar Gelati’dedir. Karşı görüşe göre Tamar, Kudüs’teki Kutsal Haç Manastırı’na gömülmüştür. Bu yüzden “Tamar nerede yatıyor?” sorusunun tek bir kesin yanıtı yoktur.
Tamar, Ortodoks Kilisesi’nde azize olarak anılır. Amerika Ortodoks Kilisesi takviminde 1 Mayıs’ta ve Mür Taşıyan Kadınlar Pazarı’nda yâd edilir.
Sık sorulan sorular
Kraliçe Tamar ne zaman tahta çıktı?
Babası III. Giorgi, Tamar’ı 1178’de ortak hükümdar ve vâris olarak taçlandırdı. Tamar, 1184’te babasının ölümünün ardından tek hükümdar oldu ve Gelati Katedrali’nde ikinci kez taç giydi.
Tamar neden ‘kral’ olarak anılır?
Gürcüce mepe unvanı geleneksel olarak ‘kral’ diye çevrilir. Gürcücede dilbilgisel cinsiyet bulunmadığı için sözcük ‘hükümdar’ anlamını da taşır.
Tamar ne zaman öldü?
Yaygın tarihleme 1213’tür. Irakli Tezelashvili’nin 2022 tarihli akademik makalesi ise 1210 tarihini benimser.
Tamar’ın mezarı nerede?
Mezarın yeri kesinleşmemiştir. Bir görüşe göre Gelati’dedir, başka bir görüşe göre Kudüs’teki Kutsal Haç Manastırı’ndadır.
Tamar’ın çocukları kimdir?
Çocukları Laşa Giorgi ve Rusudan’dır. İkisi de annelerinden sonra sırasıyla Gürcistan tahtına çıktı.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Tamar tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Tamar of Georgia en.wikipedia.org
- Irakli Tezelashvili — T’amar Bagrationi (1184–1210) mdpi.com
- Lois Huneycutt — Tamar of Georgia and the Language of Female Power cambridge.org
- Ayşe Beyza Büyükçınar — Gürcü Kaynaklarına Göre Gürcistan Altın Çağ Döneminin Son Hükümdarı: Kraliçe Tamar dergipark.org.tr
- Ayşe Beyza Büyükçınar — Kraliçe Tamar, tam metin dergipark.org.tr
- ICOMOS — Vardzia-Khertvisi değerlendirmesi, UNESCO arşivi whc.unesco.org
- Orthodox Church in America — Right-believing Tamara, Queen of Georgia oca.org
Görsel: Tamar’s fresco at Vardzia.jpg — 13th century painter, Public domain
