Bir tüy pelerin düşünün: dış yüzeyinde yaklaşık 450.000 ayrı tüy var. Bishop Museum’daki bu pelerin I. Kamehameha’ya ait olarak tanıtılır. Onu giyen adam, Hawaii adalarını tek çatı altında toplayan hükümdardı.
Bu yazıda Kamehameha’nın kim olduğunu, adının nasıl yazıldığını ve adaları nasıl birleştirdiğini öğreneceksiniz. Boyuna ve ailesinin büyüklüğüne dair tartışmaları, heykellerinin öyküsünü ve mezarının neden bilinmediğini de bulacaksınız.
Ulu Kamehameha kimdir ve tam adı nedir?
Ulu Kamehameha olarak da bilinen I. Kamehameha, Kamehameha Hanedanı’nın kurucusudur. 1810’da sekiz büyük Hawaii adasını yönetimi altında birleştirdi.
Uzun adı Kalani Paiʻea Wohi o Kaleikini Kealiʻikui Kamehameha o ʻIolani i Kaiwikapu kauʻi Ka Liholiho Kūnuiākea olarak kaydedilir. Bu ismi bir çırpıda okumak kolay değil. Gündelik hayatta kullandığınız kısa biçim, yani Kamehameha, yeterlidir.
Adın Hawaii dilindeki telaffuzu Uluslararası Fonetik Alfabe ile [kəmehəˈmɛhə] biçiminde gösterilir. Yani ad beş heceden oluşur ve vurgu sondan bir önceki “me” hecesine düşer.
Kamehameha nerede doğdu, nasıl yetişti?
ABD Capitol mimarlık kurumunun biyografisi, doğum yerini Hawaiʻi Adası’nın Kohala bölgesindeki Kokoiki olarak belirtir. Doğum yılı ise tartışmalıdır. Yaygın tarihleme yaklaşık 1758’dir. Tarihçi Samuel Kamakau yaklaşık 1736’yı savunmuştur. Ralph Simpson Kuykendall ise 1748–1761 aralığını önermiştir.
Soyu da kayıtlıdır. British Museum, annesini Kekuʻiapoiwa, babasını Kalanikupuapāikalaninui Keōua olarak yazar ve onu yerli şef ailelerine bağlar. Babalık konusunda Kahekili II’nin biyolojik baba olduğu iddiası da anılır. Kral Kalākaua bu söylentiyi reddetmiştir ve yaygın soy kayıtları Keōua’yı baba kabul eder.
Çocukluğu güvenli geçmedi. National Park Service’in aktardığı yaşam öyküsüne göre rakip şeflerden korunmak için ilk yıllarını Waipiʻo’da saklanarak geçirdi. Yaklaşık beş yaşında Kailua’ya döndü.
Sonra amcası Kalaniʻōpuʻu’nun himayesine girdi. British Museum’a göre bu dönemde savaşçı Kekūhaupiʻo’dan savaş ve liderlik eğitimi aldı. Kamehameha Schools’un tarihçesine göre genç Kamehameha, 1778’de James Cook’un Hawaii’ye ikinci gelişinde Cook ile tanıştı.
Hawaii adalarını nasıl birleştirdi?
İş, bir ölümle başladı. Kalaniʻōpuʻu 1782’de öldü. Veraset düzenlemesinde siyasi mirasçı oğlu Kīwalaʻō oldu. Savaş tanrısı Kūkāʻilimoku’nun koruyuculuğu ise Kamehameha’ya verildi. Bu pay, sonraki on yılların rekabetinin başlangıcıydı.
1790’da Maui’ye sefer düzenledi. John Young ve Isaac Davis’in desteğinden yararlandı. Fair American gemisinden elde edilen toplar da elindeydi.
Aynı dönemde, 1790–1791 arasında, Kawaihae’de Puʻukoholā Heiau tapınağını inşa ettirdi. Amacı savaş tanrısının desteğini kazanmaktı. 1791’deki adanma töreninde rakibi ve kuzeni Keōua Kūʻahuʻula öldürüldü. Bedeni savaş tanrısına kurban olarak sunuldu.
1795’te Oʻahu’daki Nuʻuanu Muharebesi’nde üstün geldi. Punahou School’un anlattığına göre zaferinde modern silahları ile yabancı danışmanları etkili oldu.
Yolu düz değildi. Oʻahu’da 1804’te çıkan ve etkeni kesin belirlenemeyen bir salgın ordusunu ağır biçimde etkiledi. Kamehameha da hastalandı ve ölümden döndü.
Birleşme 1810’da tamamlandı. Kauaʻi hükümdarı Kaumualiʻi, Kamehameha’nın üstünlüğünü kabul etti.
Parçalanmış Kürek Yasası
Kamehameha yalnız savaşçı olarak anılmaz. Kānāwai Māmalahoe adlı Parçalanmış Kürek Yasası, savaş sırasında sivillerin korunmasını öngörüyordu. Bugün haberlerde “sivillerin korunması” cümlesini duyduğunuzda, bu ilkenin Hawaii’de de Kamehameha’nın adıyla anılan bir yasada yer aldığını hatırlayabilirsiniz.
Kamehameha’nın boyu kaçtı, pelerini nasıldı?
Boy konusunda kesin bir ölçüm yoktur. National Park Service, pelerininden hareketle yaklaşık 2,13 metre (7 fit) tahmin eder. 31 Mayıs 2011 tarihli ABD Kongre tutanağındaki anma konuşması ise yaklaşık 6 fit 8 inç, yani yaklaşık 2,03 metre verir. İki değer arasındaki fark, pelerine dayalı bir tahminle bir anma konuşmasındaki iddianın farkıdır.
Pelerin kendisi daha somuttur. Bishop Museum’a göre dış yüzeyi yaklaşık 450.000 ayrı tüyden oluşur. Çoğunluğu sarı mamo tüyleridir, bir bölümü kırmızı ʻiʻiwi tüyleridir. Bu sayıyı bir düşünün: her tüy tek tek ayıklanıp yerine iliştirilmiştir.
Kamehameha’nın kaç çocuğu vardı?
Hawaii Eyalet Arşivleri, Kamehameha ile Keōpūolani’nin çocukları arasında Liholiho, Kauikeaouli ve Nāhiʻenaʻena’yı sayar. Daha geniş aile sayıları ise tartışmalıdır. Eş sayısı için 21, 26 ve 30 gibi farklı rakamlar verilir. Kamehameha’s Children Today yazarları 17 erkek ve 18 kız olmak üzere 35 çocuk kaydeder.
Oğlu Liholiho, babasının Mayıs 1819’daki ölümünden sonra II. Kamehameha adıyla hükümdar oldu. Soyun bir başka önemli halkası Bernice Pauahi Bishop’tur. 1831–1884 yılları arasında yaşayan Bishop, I. Kamehameha’nın üçüncü kuşaktan torunuydu. Kamehameha Schools’un kuruluşu ona dayanır.
Ölümü, mezarı ve heykelleri
Architect of the Capitol, Kamehameha’nın ölümünü 8 Mayıs 1819’da Hawaiʻi Adası’nın Kona bölgesindeki Kailua’da gerçekleşmiş olarak kaydeder. Naaşı gizlice saklandı. Kesin mezar yeri günümüzde bilinmiyor.
Doğum yeri anıtı ile Moʻokini Heiau ise Hawaiʻi Adası’nın kuzeyindeki Kohala Historical Sites State Monument alanında bulunur. Hawaii’ye yolunuz düşerse bu alanı gezi listenize ekleyebilirsiniz.
Hawaii’de 11 Haziran Kamehameha Günü olarak kutlanır. Bu günde kralın heykelleri çiçeklerden yapılan lei çelenkleriyle süslenir.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 1758: Yaygın tarihleme doğumu bu yıla yerleştirir. Daha erken tarihler de önerilmiştir.
- 1778: James Cook ile tanıştı.
- 1782: Kalaniʻōpuʻu öldü ve veraset mücadelesi başladı.
- 1790: John Young ve Isaac Davis’in desteğiyle Maui’ye sefer düzenledi.
- 1790–1791: Puʻukoholā Heiau tapınağını inşa ettirdi.
- 1791: Rakibi Keōua Kūʻahuʻula öldürüldü ve tapınakta kurban olarak sunuldu.
- 1795: Nuʻuanu Muharebesi’nde Oʻahu kuvvetlerini yendi.
- 1804: Oʻahu’daki salgın ordusunu ağır biçimde etkiledi.
- 1810: Kaumualiʻi’nin üstünlüğünü kabul etmesiyle adaların birleşmesi tamamlandı.
- 8 Mayıs 1819: Capitol kurumunun kabul ettiği tarihe göre Kailua’da öldü. Yerine Liholiho geçti.
- 1883: Honolulu’daki Kamehameha heykeli açıldı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Harçsız duvarlar. Puʻukoholā Heiau, Kamehameha’nın yapımında bizzat çalıştığı bir yapıdır. National Park Service’e göre harç kullanılmadan, yaklaşık 68 × 30 metre boyutlarında ve yaklaşık 5–6 metre yüksekliğinde duvarlarla tamamlandı. Kendi bahçe duvarınızı harçsız örmeyi deneseniz bu ölçüye yaklaşmanın ne kadar zor olduğunu görürdünüz.
Kuşları koruyan yasak. David Malo’nun 3 Kasım 1858’de yayımlanan anlatımına göre Kamehameha, gelecek kuşakların kuşların güzelliğini görebilmesi için kuş avcılarının onları öldürmesini yasaklamıştı. Pelerinin tüylerini düşününce bu ayrıntı daha da dikkat çekicidir.
Denizde kaybolan heykel. Thomas R. Gould’un 1880’de Paris’te dökülen ilk Kamehameha heykeli, Hawaii’ye taşınırken gemi kazasında kayboldu. Bu yüzden Honolulu’da 1883’te aynı modelden dökülen ikinci heykel açıldı.
Yanlış sandaletler. Gould’un heykelindeki sandaletler, heykeli tanıtan ABD Capitol kurumuna göre tarihsel açıdan doğru değildir.
Sık sorulan sorular
I. Kamehameha’nın tam adı nedir?
Uzun adı Kalani Paiʻea Wohi o Kaleikini Kealiʻikui Kamehameha o ʻIolani i Kaiwikapu kauʻi Ka Liholiho Kūnuiākea olarak kaydedilir. Kısaca Kamehameha ya da Ulu Kamehameha denir.
Kamehameha ne zaman öldü?
Architect of the Capitol, ölümünü 8 Mayıs 1819’da Hawaiʻi Adası’nın Kona bölgesindeki Kailua’da gerçekleşmiş olarak kaydeder. Yerine oğlu Liholiho, II. Kamehameha adıyla geçti.
Kamehameha’nın boyu kaçtı?
Kesin bir ölçüm yoktur. National Park Service pelerininden hareketle yaklaşık 2,13 metre tahmin eder. 2011 tarihli bir ABD Kongre konuşmasında ise yaklaşık 2,03 metre (6 fit 8 inç) verilir.
Kamehameha’nın kaç çocuğu vardı?
Sayı tartışmalıdır. Kamehameha’s Children Today yazarları 17 erkek ve 18 kız olmak üzere 35 çocuk kaydeder. Keōpūolani ile olan çocukları arasında Liholiho, Kauikeaouli ve Nāhiʻenaʻena sayılır.
Kamehameha’nın mezarı nerede?
Naaşı gizlice saklandı ve kesin mezar yeri günümüzde bilinmiyor. Doğum yeri anıtı ise Hawaiʻi Adası’nın kuzeyindeki Kohala Historical Sites State Monument alanında bulunur.
Kaynaklar
- Kamehameha Schools — History ksbe.edu
- Türkçe Vikipedi — I. Kamehameha tr.wikipedia.org
- English Wikipedia — Kamehameha I en.wikipedia.org
- Architect of the Capitol — Kamehameha I Statue aoc.gov
- British Museum — Kamehameha I britishmuseum.org
- National Park Service — Kamehameha the Great nps.gov
- National Park Service — Hawaiʻi Island: Puʻukoholā Heiau National Historic Site home.nps.gov
- Punahou School — Kamehameha I bulletin.punahou.edu
- Australian National University Press — Transforming Hawaiʻi, bölüm 6 press-files.anu.edu.au
- Hawaiʻi Tourism Authority — King Kamehameha I gohawaii.com
- Hawaiʻi State Archives — King Kamehameha I ags.hawaii.gov
- University of Hawaiʻi at Mānoa Library — Historical Events libweb.hawaii.edu
- Kamehameha Schools Archives — Founders ksbe.edu
- National Park Service — Frequently Asked Questions nps.gov
- Congressional Record — House, 31 Mayıs 2011 congress.gov
- Bishop Museum — History Activities bishopmuseum.org
- Bishop Museum, Hawaiʻi Alive — ʻAhuʻula of King Kamehameha I hawaiialive.org
- Hawaiʻi Division of State Parks — Kohala Historical Sites State Monument dlnr.hawaii.gov
Görsel: Kamehameha I Statue.jpg — Coolcaesar, CC BY-SA 4.0
