İç nartekste Meryem’in yaşamını anlatan 18 mozaik sıralanır ve NASSCAL kataloğuna göre bunların 17’si Yakup’un Protoevangelium’u gibi apokrif metinlerdeki sahnelerle ilişkilidir. Yani duvarlardaki hikâyenin büyük kısmı dört İncil’den değil, bu eski anlatılardan gelir.
Bu yazıda Kariye’nin nerede olduğunu, adının ne anlama geldiğini ve mozaiklerin kim tarafından yaptırıldığını öğreneceksiniz. Ardından yapının manastırdan müzeye, müzeden yeniden camiye uzanan yolculuğuna bakacağız.
Kariye Camii nerede? Yol tarifi
Kariye, İstanbul’un Fatih ilçesindeki Edirnekapı semtinde yer alır. Millî Eğitim Bakanlığı’nın konum kaydı adresi şöyle verir: Derviş Ali Mahallesi, Kariye Cami Sokağı No:18, Fatih/İstanbul. Haritalı bir uygulamaya bu adresi yazarsanız doğru noktaya ulaşırsınız.
Kültür Portalı, Edirnekapı’daki Kariye’ye ulaşım için İETT otobüslerini ve minibüslerini belirtir. Şehir içinde sık kullandığınız bir otobüs hattı size yakın bir durak sunuyor olabilir. Gitmeden önce güncel hat ve ziyaret düzenini ilgili kurumların duyurularından kontrol etmeniz iyi olur.
Kariye bugün bir camidir. Yapı Khora Manastırı’nın İsa’ya adanmış ana kilisesinden dönüştürülmüştür.
Kariye ne demek?
Yunanca Khora sözcüğü kırsal alanı, yani yerleşim dışını ifade eder. Semavi Eyice ise Türkçe Kariye adını köy anlamındaki karye sözcüğüyle açıklar.
Khora adının nereden geldiği tartışmalıdır. Bir kurama göre ad, yapının Konstantinos surlarının dışında bulunmasından kaynaklanır. Eyice bu açıklamayı inandırıcı bulmaz. İsa ve Meryem mozaiklerindeki Khora yazılarının mistik anlamını vurgular.
Kariye Camii tarihi: Khora’dan Metokhites’e
Kültür Portalı’ndaki anlatı yapının Iustinianos döneminde yeniden inşa edildiğini söyler. Semavi Eyice ise 6. yüzyıldaki kuruluş iddiasını efsane sayar. Eyice manastırın ilk anılışını yaklaşık 742 yılına yerleştirir.
- yüzyılın sonlarında İmparator I. Aleksios Komnenos’un kayınvalidesi Maria Doukaina kiliseyi yeniden inşa ettirdi. 12. yüzyılda İsaakios Komnenos’un yaptırdığı evre ise bugünkü ana kilise çekirdeğini oluşturur.
1204–1261 arasındaki Latin işgali sırasında manastır ve kilise yapıları ağır biçimde harap oldu. Bugün gördüğünüz bezemeler, bu yıkımdan sonraki büyük yenilemeden gelir.
II. Andronikos’un yüksek görevlilerinden Theodoros Metokhites, yaklaşık 1316–1321 arasında Kariye’yi yeniletti. Mozaik ve fresk programını da o finanse etti. Programda kiliseye iç ve dış nartekslerle güneyde cenaze şapeli işlevindeki parekklesion eklendi.
Kariye Camii resimleri: mozaikler ne anlatır?
Kariye’yi gezerken bakışınız önce kapıların üzerine takılır. Ana kiliseye giriş kapısının üzerindeki bağışçı mozaiği, gösterişli başlığıyla diz çöken Metokhites’i gösterir. Metokhites kilisenin maketini tahtta oturan İsa’ya sunar.
Dış narteksten iç nartekse geçiş kapısının üzerinde Pantokrator mozaiği durur. İsa sağ eliyle kutsama yapar, sol elinde mücevherli bir İncil tutar.
İç nartekste Meryem’in yaşamı sahne sahne işlenir. Meryem’in doğumu, ilk adımları ve Cebrail’in ona bir çocuk doğuracağını bildirmesi bu sahneler arasındadır. Dizi 18 mozaikten oluşur. NASSCAL kataloğuna göre bunların 17’si Yakup’un Protoevangelium’u ve diğer apokrif metinlerle ilişkilidir.
Ana ibadet mekânı naostaki durum farklıdır. Orada günümüze yalnızca üç mozaik ulaşmıştır: İsa, Meryem ve Çocuk İsa ile Meryem’in Ölümü. Ana kubbe 7,7 metre çapındadır.
Parekklesion: mozaik değil, fresk
Güneydeki parekklesion, Metokhites’in eklettiği cenaze şapeli işlevli bölümdür. Kubbesi 4,5 metre çapındadır. Kubbenin merkezinde Meryem ve Çocuk İsa görülür. Kubbe dilimlerinde ise 12 melek tasvir edilmiştir.
Apsisteki Anastasis, yani Diriliş sahnesi mozaik değil fresktir. Bu fark sık karıştırılır. Freskte beyaz giysili İsa, ölüler diyarının kapılarını kırdıktan sonra Âdem ile Havva’yı mezarlarından çekip çıkarır.
Bir fotoğrafın altına “Kariye mozaiği” yazmadan önce kareye iyi bakın. Anastasis’i gösteriyorsa doğrusu fresktir.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık 742: Semavi Eyice’ye göre Khora Manastırı kaynaklarda ilk kez anıldı.
- 11. yüzyıl sonu: Maria Doukaina kiliseyi yeniden inşa ettirdi.
- 12. yüzyıl: İsaakios Komnenos, bugünkü ana kilise çekirdeğini oluşturan yapıyı yeniletti.
- 1204–1261: Latin işgali döneminde manastır ve kilise harap oldu.
- Yaklaşık 1316–1321: Metokhites’in genişletme ve bezeme programıyla mozaikler ve freskler yapıldı.
- II. Bayezid dönemi: Sadrazam Hadım Atik Ali Paşa yapıyı camiye çevirdi.
- 29 Ağustos 1945: Yapının müze ve müze deposu olarak tahsisine ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı alındı.
- 1948: Thomas Whittemore yönetimindeki Amerikan Bizans Enstitüsü çalışmaları başladı.
- 1950: Whittemore’un ölümünün ardından çalışmalar Paul Underwood yönetiminde sürdü.
- 21 Ağustos 2020: Diyanet’e devir ve ibadete açılma kararı Resmî Gazete’de yayımlandı.
- 6 Mayıs 2024: Kariye Camii yeniden ibadete açıldı.
Kariye Müzesi’nden yeniden camiye
II. Bayezid döneminde Sadrazam Hadım Atik Ali Paşa kiliseyi camiye çevirdi. Yapı yüzyıllar boyunca bu işlevle kullanıldı.
29 Ağustos 1945 tarihli ve 3/3054 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı yapıyı müze ve müze deposu olarak Millî Eğitim Bakanlığı’na tahsis etti. Böylece “Kariye Müzesi” adı yaygınlaştı.
Amerikan Bizans Enstitüsü 1948’de Thomas Whittemore yönetiminde Kariye’de çalışmaya başladı. Whittemore 1950’de öldü. Çalışmaları Paul Underwood sürdürdü.
21 Ağustos 2020’de Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı, yönetimin Diyanet İşleri Başkanlığı’na devredilerek yapının ibadete açılmasını öngördü. Restorasyon çalışmalarının ardından Kariye Camii 6 Mayıs 2024’te yeniden ibadete açıldı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Meryem’in Ölümü’ndeki bebek: Mozaikte İsa’nın kucağında tuttuğu bebek, Meryem’in ruhunu simgeler. Sahneye ilk bakışta İsa’nın çocuğunu tutuyormuş gibi görünebilir.
- Bir bilginin kütüphanesi: Klasik metinlerle ilgilenen Metokhites, kişisel kütüphanesini Kariye Manastırı’na bağışladı. Mozaiklerin bağışçısı aynı zamanda kitap meraklısıydı.
- Üç mozaik: Naosta yalnızca İsa, Meryem ve Çocuk İsa ile Meryem’in Ölümü günümüze ulaşmıştır.
- Minberin yolculuğu: Kariye’nin müzeleştirilmesi sırasında kaldırılan ahşap minber, Zeyrek Kilise Camii’nin orta bölümüne taşındı.
Sık sorulan sorular
Kariye Camii nerede?
Kariye Camii, İstanbul’un Fatih ilçesinde, Edirnekapı semtinde yer alır. Millî Eğitim Bakanlığı kaydındaki adres Derviş Ali Mahallesi, Kariye Cami Sokağı No:18’dir.
Kariye ne demek?
Semavi Eyice, Türkçe Kariye adını köy anlamındaki karye sözcüğüyle açıklar. Yapının Yunanca adı Khora ise kırsal alanı, yerleşim dışını ifade eder.
Kariye Müzesi ile Kariye Camii aynı yer mi?
Evet, aynı yapıdır. 29 Ağustos 1945 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı’yla müze ve müze deposu olarak tahsis edildi. 21 Ağustos 2020 tarihli karar yönetimi Diyanet’e devretti ve yapı 6 Mayıs 2024’te yeniden ibadete açıldı.
Kariye’deki mozaikleri kim yaptırdı?
Mozaik ve fresk programını, II. Andronikos’un yüksek görevlilerinden Theodoros Metokhites finanse etti. Yenileme yaklaşık 1316–1321 yıllarında gerçekleşti.
Kariye’deki Anastasis bir mozaik mi?
Hayır, fresktir. Parekklesionun apsisindeki Diriliş sahnesi mozaik tekniğiyle değil fresk tekniğiyle yapılmıştır.
Kaynaklar
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kültür Portalı kulturportali.gov.tr
- Millî Eğitim Bakanlığı — Okul Dışı Öğrenme Ortamları okuldisiogrenme.eba.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Semavi Eyice, “Kariye Camii” islamansiklopedisi.org.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kariye Müzesi ktb.gov.tr
- Smarthistory — Evan Freeman, “Picturing Salvation” smarthistory.org
- İngilizce Vikipedi — Chora Church en.wikipedia.org
- NASSCAL — Cycle of the Virgin, Chora Church, Istanbul nasscal.com
- Anadolu Ajansı — Kariye Camisi ibadete açılıyor aa.com.tr
- Fatih Belediyesi — Kariye Camii açılışı fatih.bel.tr
Görsel: Saint-Sauveur-in-Chora – Pantocrator de l’ésonarthex.jpg — Eusebius, CC BY 3.0
