Rum ateşi nedir? Bizans’ın sıvı ateşi ve kayıp formülü

Bir Bizans savaş gemisinin pruvasında parlak bir boru durur. Bazı gemilerde borunun ağzı bir aslan başı biçimindedir. Düşman gemisi yaklaştığında bu borudan sıvı bir ateş fışkırır. Rum ateşi, Bizans İmparatorluğu’nun 7. yüzyıldan itibaren özellikle düşman gemilerini yakmak için kullandığı sıvı bir yangın silahıydı.

Bu yazıda silahın adlarını, kimin geliştirdiğini, nasıl püskürtüldüğünü ve neden hâlâ tartışıldığını öğreneceksiniz. En önemli soruyla başlayalım: formül bugün elimizde yok. Elimizde yalnızca Bizans ve Haçlı çağı metinleri ile modern araştırmacıların kuramları var.

Rum ateşi nedir?

Rum ateşi, Bizans donanmasının kullandığı sıvı bir yangın silahıydı. Bizans metinleri ona hygron pyr, yani sıvı ateş der. Bir başka ad pyr thalassion, yani deniz ateşidir.

Silahın asıl hedefi düşman gemileriydi. Ahşap bir geminin güvertesine yapışan yanıcı sıvı, gemiyi kısa sürede çaresiz bırakabilirdi. Bugün bir mutfak yangınında yağın suyla sönmediğini biliyorsunuz. Rum ateşinin korkutucu yanı da buna benzer biçimde yüzeyde yanmaya devam etmesiydi.

Tarihsel anlatılarda silahın su yüzeyinde yanabildiği belirtilir. Ancak ateşin suyla kendiliğinden tutuştuğu yorumu tartışmalıdır. Bu ayrımı akılda tutmak gerekir: yüzeyde yanmak başka, suyla tepkimeye girmek başkadır.

Rum ateşinin diğer adı nedir? Grejuva ateşi, Bizans ateşi, Yunan ateşi

Türkçede silah için birden fazla ad dolaşır. Rum ateşinin yanı sıra Grejuva ateşi, Bizans ateşi, Yunan ateşi ve sıvı ateş adları da kullanılır. Bulmacalarda ya da eski kitaplarda hangisiyle karşılaşırsanız karşılaşın, aynı silahtan söz edilir.

İngilizcedeki Greek fire adının hikâyesi ise başkadır. Bu ad, Orta Çağ Haçlılarının Bizans yangın silahları için kullandığı adlandırmadan gelir. Yani Bizanslılar silahlarına böyle demiyordu. Kendi metinlerinde sıvı ateş ve deniz ateşi gibi tanımlar kullandılar.

Rum ateşini kim buldu?

En bilinen yanıt Kallinikos’tur. 9. yüzyıl başlarında yazan Theophanes, deniz ateşinin icadını Suriye’deki Heliopolis’ten Bizans’a sığınan Kallinikos’a atfeder. Rum ateşinin geliştirilmesi yaklaşık 672’ye tarihlenir.

Bu hikâye tek başına yeterli sayılmaz. Theophanes, 671–672 için zaten sifonla donatılmış Bizans gemilerinden söz eder. Bu ayrıntı, Kallinikos’un sıfırdan bir silah icat etmediğini, mevcut silahı geliştirmiş olabileceğini düşündürür. Dolayısıyla Kallinikos’u tek mucit olarak sunmak kesin bir bilgi değildir.

Bir de efsane vardır. VII. Konstantinos’un 10. yüzyıldaki siyaset el kitabı, ateşin sırrının bir melek tarafından Büyük Konstantinos’a öğretildiği efsanesini aktarır. Bu anlatı, devletin silahı ne kadar kutsal bir sır olarak gördüğünü gösterir.

Rum ateşi formülü ve bileşenleri nelerdir?

Bu soru en çok merak edilen ve en az kesin yanıtlanabilen sorudur. Rum ateşinin kesin kimyasal formülü günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle hiçbir bileşen listesi doğrulanmış Bizans reçetesi olarak gösterilemez. Aşağıdakiler kanıtlanmış tarifler değil, araştırmacıların kuramlarıdır.

Petrol kuramı

En çok destek gören görüşe göre ana madde ham veya işlenmiş petrol idi. Bu kuramda bitkisel reçinelerin karışımı koyulaştırdığı, yapışkanlığı artırdığı ve yanmayı sürdürdüğü düşünülür.

Bu görüş deneylerle de sınandı. John Haldon ve Maurice Byrne, 1970’lerde ham petrol varsayımını bir leğendeki kâğıt gemiler üzerinde küçük ölçekli deneylerle denedi. Haldon’un 2002’deki yeniden canlandırma deneyi ise Karadeniz ile Hazar Denizi arasından gelen hafif ve kolay tutuşan bir ham petrol türüne dayandırıldı.

Güherçile kuramı

Bazı yazarlar güherçileyi ana bileşen sayar. Bu kurama karşı, Avrupa ve Yakın Doğu’da 13. yüzyıl öncesinde güherçilenin askerî kullanımına ilişkin kanıt bulunmadığı söylenir. Silah ise 7. yüzyılda ortaya çıkmıştı.

Sönmemiş kireç kuramı

Bir diğer görüş, sönmemiş kirecin suyla tepkimesini temel alır. Karşı argüman şudur: Bizans anlatılarında silah suya değmeden de kullanılır. Eğer ateş yalnızca suyla tepkimeden doğsaydı, bu kullanım açıklanamazdı.

Anna Komnene’nin tarifi neyi kanıtlar?

Anna Komnene, 1108 Dyrrachium savunmasındaki bir yangın silahında çam reçinesi ve kükürt kullanıldığını anlatır. Bu tarif ilginçtir. Ancak gemilerdeki gizli karışımın tam formülünü kanıtlamaz.

Rum ateşi nasıl püskürtülüyordu?

Bizans gemileri Rum ateşini pruvaya yerleştirilmiş pirinç veya bronz siphon adlı borulardan düşman gemilerine püskürtüyordu. Bir bahçe hortumunun ucunu parmağınızla daraltıp suyu fırlattığınızı düşünün. Mantık uzaktan buna benzer, ama burada akan şey yanan bir sıvıydı.

1. yüzyıl askerî belgeleri yeni bir araçtan söz eder: cheirosiphon. Bu taşınabilir ateş püskürtücülerinin hem karada hem denizde kullanılması önerilir. Yani silah yalnızca gemi pruvasına bağlı kalmadı.

Kullanım kolay değildi. Sifonla püskürtülen Rum ateşinin güvenli kullanımı sakin deniz ve uygun rüzgâr gerektiriyordu. Ayrıca her atış hedefi bulmazdı. Anna Komnene’nin anlatısında da bunun izi vardır: Pisa filosuyla çarpışmada komutan Landulf’un ilk ateş atışı kötü nişan nedeniyle boşa gider.

Rum ateşi neden sönmezdi, nasıl söndürülürdü?

“Sönmeyen ateş” ifadesi yaygındır, ama kaynaklar daha temkinlidir. Silahın su yüzeyinde yanabildiği anlatılır. Bu, sıvının suyun üstünde yanmaya devam etmesiyle uyumludur. Suyla kendiliğinden tutuştuğu iddiası ise tartışmalıdır.

Orta Çağ yazarları ateşi söndürmek için üç şeyden söz eder: kum, kuvvetli sirke ve beklemiş idrar. Bunlar doğrulanmış modern söndürme deneyleri değildir. Yalnızca dönemin yazarlarının aktardığı yöntemlerdir.

Bugünkü benzetme de dikkatli kurulmalıdır. Rum ateşi ile modern napalm arasındaki benzetme, ikisinin de petrol temelli ve yapışkan yangın silahları olmasına dayanır. Kimyasal formüllerinin aynı olduğu bilinmez.

Kısa kronoloji

1. 671–672 Theophanes’in anlatısında sifonla donatılmış Bizans savaş gemileri yer alır.
2. Yaklaşık 672 Rum ateşinin geliştirilmesi geleneksel olarak bu tarihe yerleştirilir.
3. 674–678 Konstantinopolis’in ilk Arap kuşatması, silahın ilk kullanımıyla ilişkilendirilir.
4. 717–718 Rum ateşi Konstantinopolis’in ikinci Arap kuşatmasına karşı savunmaya katkı sağlar.
5. 10. yüzyıl VII. Konstantinos’un siyaset el kitabı, ateşin sırrının bir melek tarafından Büyük Konstantinos’a öğretildiği efsanesini aktarır.
6. 1108 Dyrrachium savunmasında yangın silahları kullanılır.
7. 2002 John Haldon’un yeniden canlandırma deneyi, hafif ve kolay tutuşan bir ham petrol türüne dayandırılır.

İstanbul’da surların önünden geçerken bu tabloyu aklınızda tutun. Rum ateşi, Konstantinopolis’i hem 674–678 hem de 717–718 kuşatmalarında savunmanın parçası olarak anılır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Genel anlatımlarda sık geçmeyen birkaç ayrıntı var. Hepsi doğrudan dönemin ya da modern araştırmaların kayıtlarına dayanır.

• Aslan başlı borular. Anna Komnene, Aleksios’un gemilerindeki ateş borularının yaldızlı aslan ve başka hayvan başlarının ağızlarından geçirildiğini anlatır. Silah yalnızca işlevsel değil, gösterişli de bir nesneydi.
• Boşa giden ilk atış. Pisa filosuyla çarpışma anlatısında komutan Landulf’un ilk ateş atışı kötü nişan nedeniyle boşa gider. Silah ne kadar korkutucu olursa olsun, her atış isabet etmezdi.
• Tünele karşı ateş. Dyrrachium anlatısında savunmacılar, düşmanın kazdığı tünele karşı açtıkları delikten yangın silahı kullanır. Yani ateş borusu kuşatma madenciliğine karşı da kullanılmıştı.
• Leğendeki kâğıt gemiler. John Haldon ve Maurice Byrne, 1970’lerde ham petrol varsayımını bir leğendeki kâğıt gemiler üzerinde küçük ölçekli deneylerle sınadı. Bu küçük ölçekli deney, konunun modern araştırma tarihinin parçasıdır.
• Melek efsanesi. VII. Konstantinos’un siyaset el kitabı, sırrın bir melek tarafından Büyük Konstantinos’a öğretildiğini aktarır. Böylece sır, dinî bir güvenceyle korunmuş olur.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Greek fire en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Rum ateşi tr.wikipedia.org
3. Kokoszko ve Leszka — Naval Fire/Liquid Fire rcin.org.pl
4. Southern Cross University — Greek fire scu.edu.au
5. Fordham University — Anna Comnena, Alexiad XI sourcebooks.fordham.edu
6. Fordham University — Anna Comnena, Alexiad XIII sourcebooks.fordham.edu

Görsel: Greekfire-madridskylitzes1.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain