Bugün Bizanslı dediğimiz insanlar kendilerine hiç “Bizanslı” demedi. Yunanca Rhomaioi diyorlardı, yani Romalılar. Peki bu ad nereden çıktı ve imparatorluk gerçekte ne zaman başlayıp ne zaman bitti?
Bu yazıda Bizans’ın kim olduğunu, adını nereden aldığını, nerede kurulduğunu ve nasıl sona erdiğini sırayla öğreneceksiniz. Yol üstünde harita, bayrak ve “kaç yıl sürdü” gibi sık sorulan sorulara da yanıt vereceğiz.
Bizans İmparatorluğu nedir?
Bizans İmparatorluğu, Roma İmparatorluğu’nun Konstantinopolis merkezli doğu bölümünün Geç Antik Çağ ve Orta Çağ boyunca devamına verilen addır [1]. Yani ortada Roma’dan ayrı, sıfırdan kurulmuş bir devlet yoktu. Aynı devletin doğudaki sürekliliği vardı.
Bu yüzden Türkçede “Doğu Roma” da denir. Kültür ve Turizm Bakanlığı da konuyu “Doğu Roma İmparatorluğu” başlığı altında işler [4].
Bizans İmparatorluğu hangi millet?
Bu sorunun tek kelimelik bir cevabı yok. Bizanslılar kendilerini Yunanca Rhomaioi, yani Romalılar olarak adlandırıyor ve antik Roma İmparatorluğu’nun mirasçıları sayıyordu [2].
Dil konusunda ise değişim yaşandı. Doğu Roma’da Yunanca zamanla resmî kullanımda Latincenin yerini aldı [1]. Yine de imparatorluk kültürel ve dinî bakımdan çeşitli topluluklar barındırıyordu [2].
Din tarafında da önemli bir adım vardı. Hristiyanlık, 4. yüzyılın sonlarında eski tanrıların kültlerinin yerini resmî din olarak aldı [2].
Neden “Bizans” denir?
Ad, bir kentten geliyor. Konstantinopolis’in kurulduğu yerde eskiden Byzantion adlı bir Yunan yerleşimi vardı. “Bizans” adı, bu adın Latince biçimi Byzantium’dan türemiştir [1].
Burada ilginç bir tartışma var. Yaygın görüşe göre terim, Hieronymus Wolf’un 1557 tarihli Corpus Historiae Byzantinae yayınıyla başladı. Krasimir S. Krastev ise 2024 tarihli makalesinde, devlet için kullanılan daha eski Orta Çağ örnekleri bulunduğunu savunur [3]. Yani adın tarihi konusunda kesin söz söylemek için erken.
Günlük hayattan bir benzetme yapabilirsiniz. Bir şehre sonradan verilen takma adın, orada yaşayanların kendi adı olmadığını düşünün. Bizans kelimesi de tam böyle bir dışarıdan verilmiş etikettir.
Bizans İmparatorluğu ne zaman kuruldu?
Burada tek bir doğru tarih yok. Geleneksel başlangıç 330’dur. I. Konstantinos o yıl Byzantion’u Konstantinopolis adıyla imparatorluk başkenti yaptı ve kent Yeni Roma olarak da anıldı [2].
Kültür Bakanlığının 395–1453 dönemlendirmesi ise farklı bir başlangıç alır. I. Theodosius’un 395’te ölümünden sonra doğu yönetiminin oğlu Arkadios’a geçmesini başlangıç sayar [4].
Bazı tarihçiler dönüşümü 7–8. yüzyıllara yerleştirir. Geoffrey Greatrex ise kesin bir kuruluş tarihi belirlenemeyeceğini savunur [1]. Öğrenciyseniz sınavda hangi dönemlendirmenin kullanıldığına bakmanız gerekir.
Bizans İmparatorluğu kaç yıl sürdü?
330’daki başkent açılışından 1453’teki fethe kadar hesaplandığında Bizans tarihi 1123 yıllık bir zaman aralığını kapsar [5]. Başlangıcı 395 alırsanız süre elbette kısalır. Bu yüzden “yaklaşık bin yıl” gibi yuvarlak ifadelerin arkasında dönemlendirme tercihi yatar.
Bizans İmparatorluğu nerede kuruldu, nerede?
Merkez, bugünkü İstanbul’dur. Konstantinopolis, kuzeyinde Haliç, doğusunda İstanbul Boğazı ve güneyinde Marmara Denizi bulunan Tarihî Yarımada üzerinde gelişti [6]. Bugün Sultanahmet’e yolunuz düşerse bu yarımadanın üzerinde yürürsünüz.
Bizans İmparatorluğu haritası ve hangi ülke sorusu
Bizans tek bir bugünkü ülkeyle özdeşleştirilemez. Harita da sabit değildir. Getty kaydına göre 565’te Anadolu, Filistin, Yunanistan, İtalya, Sicilya, Sardinya, Dalmaçya, Kuzey Afrika’nın bölümleri ve güney İspanya’da toprakları vardı [7].
Bizans, en geniş topraklarına I. Justinianus’un 527–565 arasındaki hükümdarlığında ulaştı. Bunu İtalya ve Batı Akdeniz kıyılarındaki yeniden fetihler sağladı [1].
Sonrasında küçülme geldi. 630’lar ve 640’lardaki Arap fetihleri sonucunda Bizans, Suriye ve Mısır eyaletlerini kaybetti [1]. 1071 Malazgirt Savaşı ise Bizans’ın doğu topraklarındaki kayıpları açısından önemli bir dönüm noktasıydı [8].
Justinianus çağı: hukuk ve Ayasofya
I. Justinianus yalnızca fetihlerle anılmaz. 527–565 arasındaki hükümdarlığında Roma hukukunu Corpus Juris Civilis adıyla bilinen kapsamlı derlemede standartlaştırdı [1].
Ayasofya da aynı çağın eseridir. Trallesli Anthemios ile Miletoslu İsidoros’un tasarımıyla 532–537 yıllarında inşa edildi [6]. Yani yapı beş yıl gibi kısa bir sürede tamamlandı.
Bizans İmparatorluğu bayrağı
Sorunun cevabı sanıldığı kadar basit değil. Geç Bizans bayraklarıyla ilişkilendirilen dört B işaretli haç, 14. yüzyıldan itibaren hem Bizans tasvirlerinde hem Batı portolan haritaları ve arma kitaplarında görülür [12].
Çift başlı kartal için de dikkatli olmak gerekir. Andrea Babuin’e göre çift başlı kartal Bizans’ın icadı değildir. Palaiologos ailesiyle bağlantısı ancak 1301’den itibaren güvenle belgelenebilir [12].
Bizans İmparatorluğu ne zaman yıkıldı, kim yıktı?
Son dönemin yolu sarsıntılarla geçti. Dördüncü Haçlı Seferi orduları 1204’te Konstantinopolis’i ele geçirdi ve kentte 1261’e kadar Latin yönetimi sürdü [9]. Bu parçalanmadan sonra İznik, Epir ve Trabzon’da Bizans ardılı devletler ortaya çıktı [8].
VIII. Mihail Palaiologos döneminde Konstantinopolis 1261’de Latinlerden geri alındı [9]. Ancak asıl son 1453’te geldi. II. Mehmed komutasındaki Osmanlı ordusu 29 Mayıs 1453’te Konstantinopolis’i fethetti ve bu, Bizans İmparatorluğu’nun sonunu getirdi [10]. Son Bizans imparatoru XI. Konstantinos, 1453’te İstanbul’un savunulması sırasında öldü [11].
Kısa kronoloji
- 330 Konstantinopolis imparatorluk başkenti haline getirildi
- 395 I. Theodosius’un ölümünden sonra doğu yönetimi Arkadios’a geçti
- 447 Theodosius kara surlarının ikinci savunma hattı oluşturuldu
- 527–565 I. Justinianus hüküm sürdü, imparatorluk en geniş sınırlarına ulaştı
- 532–537 Ayasofya inşa edildi
- 630’lar–640’lar Suriye ve Mısır Arap fetihleriyle kaybedildi
- 843 İkonalara saygı yeniden kabul edildi [8]
- 1054 Roma ve Konstantinopolis arasındaki karşılıklı aforozlar kiliselerin ayrışmasında dönüm noktası oldu [8]
- 1071 Malazgirt Savaşı
- 1204 Dördüncü Haçlı Seferi orduları Konstantinopolis’i ele geçirdi
- 1261 Konstantinopolis Latinlerden geri alındı
- 29 Mayıs 1453 Osmanlı fethiyle Bizans İmparatorluğu sona erdi
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Surların uzunluğu. UNESCO, II. Theodosius kara surlarını 6650 metre uzunluğunda tanımlar ve ikinci savunma hattının 447’de oluşturulduğunu belirtir [6].
Müslüman komşuların adlandırması. Bizans’ın Müslüman çağdaşları imparatorluk için Romalıların ülkesi anlamındaki Bilâdü’r-Rûm adını kullanıyordu [1]. Yani dışarıdan bakanlar da Romalı adını kullanıyordu.
Sultanahmet’teki mozaikler. Konstantinopolis Büyük Sarayı’nın revaklı avlusuna ait mozaikler, bugün Sultanahmet’te Arasta Pazarı içindeki Büyük Saray Mozaikleri Müzesi’nde yer alır [13]. Büyük Saray’da 1935’te başlayan kazılarla ortaya çıkarılan mozaikler, Bakanlıkça 450–550 arasına tarihlenir. Dinî sahneler yerine günlük hayat, doğa ve mitoloji tasvirleri taşırlar [13].
Müzedeki 90 tema içinde 150 insan ve hayvan figürü bulunur. Kertenkele yiyen grifon, kaz güden çocuklar ve elma yiyen ayılar bunların arasındadır [13]. Müzeye giderseniz Bizans’ı saray ve kilise dışında, günlük hayatın içinden de görürsünüz.
Sık sorulan sorular
Bizans İmparatorluğu kaç yıl sürdü?
330’daki başkent açılışından 1453’teki fethe kadar hesaplandığında 1123 yıllık bir zaman aralığı ortaya çıkar. Başlangıç için 395 gibi başka tarihler de önerildiğinden bu sayı kullanılan dönemlendirmeye göre değişir.
Bizans İmparatorluğu’nu kim yıktı?
II. Mehmed komutasındaki Osmanlı ordusu 29 Mayıs 1453’te Konstantinopolis’i fethetti. Bu fetih Bizans İmparatorluğu’nun sonunu getirdi.
Bizans İmparatorluğu hangi ülkede kuruldu?
Bizans tek bir bugünkü ülkeyle özdeşleştirilemez. Başkent Konstantinopolis bugün Türkiye’nin İstanbul kentindedir, ancak imparatorluğun toprakları farklı dönemlerde birçok ülkeye yayılmıştı.
Bizanslılar kendilerine ne diyordu?
Yunanca Rhomaioi, yani Romalılar diyorlardı. Kendilerini antik Roma İmparatorluğu’nun mirasçısı sayıyorlardı.
Bizans’ın bayrağı neydi?
Tek bir resmî bayraktan söz etmek güçtür. Geç Bizans bayraklarıyla ilişkilendirilen dört B işaretli haç 14. yüzyıldan itibaren görülür. Çift başlı kartalın Palaiologos ailesiyle bağlantısı ancak 1301’den itibaren güvenle belgelenebilir.
Kaynaklar
- Wikipedia — Byzantine Empire en.wikipedia.org
- Metropolitan Museum of Art — Byzantium (ca. 330–1453) metmuseum.org
- Krasimir S. Krastev — Use of the Terms “Byzantium” and “Byzantine Empire” during the Middle Ages (akademik özet) ceeol.com
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Doğu Roma İmparatorluğu kulturportali.gov.tr
- Khan Academy — Evan Freeman, Chronological periods of the Byzantine Empire khanacademy.org
- UNESCO — Historic Areas of Istanbul whc.unesco.org
- Getty Research Institute — Byzantine Empire, TGN kaydı getty.edu
- Metropolitan Museum of Art — The Arts of Byzantium, kronoloji resources.metmuseum.org
- Open University — The Byzantine icon, Appendix 1 open.edu
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu kulturportali.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bizans islamansiklopedisi.org.tr
- Andrea Babuin, Ioannina Üniversitesi — Late Byzantine Flags and Heraldry, 2023 konferans özeti build.aih-1949.com
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Büyük Saray Mozaikleri Müzesi muze.gov.tr
Görsel: Byzantine Empire 395 to 1262.png — Shuaaa2, CC BY-SA 4.0
