İrlanda İç Savaşı neden çıktı? Ortakları bölen antlaşma

İrlanda İç Savaşı, 1921’de bağımsızlığın koşullarını belirleyen antlaşmanın eski mücadele ortaklarını bölmesiyle çıktı. Siz burada dominyon statüsüyle krala sadakat yemininin neden çatışmaya dönüştüğünü öğreneceksiniz. Cumhuriyet hedefinden vazgeçildiğini düşünenlerle antlaşmayı ilerleme fırsatı sayanlar, Haziran 1922’de birbirlerine karşı savaştı. [1][2][3]

Dublin’deki Four Courts adliye kompleksi, 28 Haziran 1922 sabahı Ulusal Ordu tarafından topa tutuldu. Bu saldırıya giden yol, parlamento oylamalarından askerî otorite tartışmalarına uzanan somut adımlarla döşenmişti. Collins ile de Valera’nın tercihleri, bu adımları ve savaş sonrasındaki siyasi ayrışmayı anlamanızı sağlayacak. [4][5]

1921 İngiliz-İrlanda Antlaşması neden bölünmeye yol açtı?

11 Temmuz 1921 ateşkesi, Britanya ile IRA arasındaki Bağımsızlık Savaşı çatışmalarını durdurdu. Ateşkes, bağımsızlık mücadelesinin ardından kurulacak düzeni belirleyen antlaşma görüşmelerinin önünü açtı. Ancak çatışmaların durması, bağımsızlığın hangi anayasal biçimde gerçekleşeceği sorusunu kendiliğinden çözmüyordu. [6]

6 Aralık 1921’de Londra’da imzalanan İngiliz-İrlanda Antlaşması, yeni devletin statüsünü belirledi. Birinci madde, İrlanda Özgür Devleti’ne Britanya İmparatorluğu içinde Kanada’yla aynı anayasal konumu tanıyordu. Antlaşma karşıtları açısından bu dominyon düzeni, 1919’da ilan edilen cumhuriyet hedefinden geri çekilmekti. [2][7]

Dördüncü madde, milletvekillerinden Özgür Devlet anayasasına bağlılık ve Kral V. George’a sadakat yemini istiyordu. Yemin, kralın haleflerini de kapsıyor; böylece monarşiyle kurulacak ilişkiyi yeni parlamentonun işleyişine taşıyordu. Cumhuriyet isteyen karşıtlar için anlaşmazlık, kurulacak devletin hangi otoriteyi tanıyacağına kadar uzanıyordu. [2][7]

Siz bunu gündelik hayatta, birlikte yürüttüğünüz bir işin son sözleşmesini değerlendirmeye benzetebilirsiniz. Ortak hedefe yaklaşırken, imzalayacağınız belgenin hangi koşulları kabul ettirdiği konusunda ayrışmanız mümkündür. İrlanda’da 1921 Antlaşması üzerindeki ayrılık da bağımsızlığın kabul edilebilir koşulları çevresinde oluştu. [2][7]

Adanın bölünmesi konusunda ise 1920 tarihli Government of Ireland Act düzenlemesini hatırlamak gerekir. Altı kuzeydoğu kontluğuyla diğer yirmi altı kontluğun ayrılmasının yasal zemini bu düzenlemeyle oluşturulmuştu. Dolayısıyla bölünmenin hukuki başlangıcını yalnızca 1921 Antlaşması’na bağlamak, önceki düzenlemeyi gözden kaçırır. [6]

Michael Collins ve Éamon de Valera hangi tutumları aldı?

Michael Collins, 1921 Antlaşması’nın tam bağımsızlığa ulaşmak için kullanılabilecek bir basamak sunduğunu savundu. Karşıtları ise bu düzenlemenin tam bağımsızlığı sağlayamayacağını ileri sürerek antlaşmayı reddetti. Bunlar, aynı belgenin gelecekte ne sağlayabileceği üzerine çatışan siyasi değerlendirmelerdi. [3]

Éamon de Valera’nın önerisi, 3 Aralık 1921 tarihli kabine toplantısının tutanaklarında görülür. De Valera, Britanya Milletler Topluluğu’na üyelik yerine dışarıdan ortaklık formülünü savunuyordu. Bu formülde kralın, ortak devletlerin başı olarak tanınmasını kabul etmeyi öneriyordu. [8]

Dáil Éireann, 7 Ocak 1922’de antlaşmayı 64 kabul ve 57 ret oyuyla onayladı. Oylama, antlaşmaya parlamenter onay sağladı; ancak karşıtların itirazını ve hareket içindeki bölünmeyi bitirmedi. Cumhuriyetin yerini alacak devlet düzeni, bağımsızlık ortakları arasındaki temel anlaşmazlık olarak kaldı. [5][7]

De Valera, onaydan iki gün sonra cumhurbaşkanlığından istifa ederek siyasi ayrılığı görünür kıldı. Yeniden seçilmesi önerisi de 60’a karşı 58 oyla reddedilince görevine dönemedi. Parlamento içindeki bu sonuçlar, liderlik tartışmasının da antlaşma meselesiyle birlikte ilerlediğini gösteriyordu. [5]

14 Ocak 1922’de kurulan Geçici Hükûmet’in başkanlığını üstlenen Collins, yetki devrini yürütmekle görevlendirildi. Britanya yönetiminden yetkilerin alınmasının yanında yeni anayasanın hazırlanması da onun sorumluluğundaydı. Böylece Collins’in antlaşmayı kabul eden tutumu, kurulacak yönetimin günlük çalışmalarına dönüştü. [9]

De Valera antlaşma karşıtı kanadın siyasi önderiydi; askerî harekâtı ise Liam Lynch yönetiyordu. Lynch’in Nisan 1923’e kadar yürüttüğü operasyonlar üzerinde de Valera’nın denetimi sınırlı kaldı. Bu ayrım, savaşı yalnızca Collins ile de Valera’nın kişisel hesaplaşması olarak okumayı güçleştirir. [3]

Siyasi anlaşmazlık nasıl silahlı çatışmaya dönüştü?

26 Mart 1922’de Dublin’de toplanan antlaşma karşıtı IRA kongresi, Dáil’in otoritesini reddetti. Kongre, kendi askerî yürütme organını seçerek ayrı bir emir ve karar merkezi oluşturdu. Ayrılık artık antlaşmanın maddeleriyle birlikte, kimin bağlayıcı karar verebileceğini de kapsıyordu. [9]

Rory O’Connor önderliğindeki antlaşma karşıtı IRA mensupları, 14 Nisan 1922’de Four Courts’u işgal etti. Dublin’deki adliye kompleksinin işgali, askerî ayrışmaya başkentte somut bir mevzi kazandırdı. Parlamento kararını reddeden silahlı grubun burada bulunması, Geçici Hükûmet’in karşısındaki krizin parçasıydı. [9]

22 Haziran 1922’de Mareşal Henry Wilson, Londra’da öldürüldü; ardından Britanya hükûmeti müdahale istedi. Bu talep, Geçici Hükûmet’in antlaşma karşıtı IRA’ya karşı harekete geçmesini hedefliyordu. Wilson’ın öldürülmesi böylece Dublin’deki silahlı ayrışmanın çözülmesi yönündeki Britanya baskısını artırdı. [7]

26 Haziran’da Four Courts garnizonu, Leo Henderson’ın tutuklanmasına karşılık J. J. O’Connell’ı kaçırdı. O’Connell, Ulusal Ordu Genelkurmay Başkan Yardımcısıydı; dolayısıyla kriz doğrudan ordunun üst yönetimine uzanmıştı. Bu kaçırma, adliye kompleksindeki işgalle hükûmet arasındaki gerilimin yeni somut adımı oldu. [4]

Ulusal Ordu, 28 Haziran 1922 sabahı Four Courts kompleksini topa tutmaya başladı. Bu bombardıman, İrlanda İç Savaşı’nın genel kabul gören başlangıcı olarak tarihlendirilir. Siz başlangıç nedenini ararken, antlaşmadaki ayrılıkla savaşı başlatan bu askerî müdahaleyi birlikte değerlendirmelisiniz. [4]

UCC tarihçisi Helene O’Keeffe, savaşın konvansiyonel evresini yaklaşık yedi haftalık dönem olarak tanımlar. Dönem, Four Courts bombardımanından hükûmetin büyük kentlerin çoğunu aldığı ağustos ortasına uzanır. Antlaşma karşıtı IRA, ağustos sonlarında sabit mevzileri savunmayı bırakarak gerilla savaşına döndü. [9][10]

Savaş nasıl sona erdi ve İrlanda siyasetini nasıl etkiledi?

Michael Collins, 22 Ağustos 1922’de Cork Kontluğu’ndaki Béal na mBláth’ta öldürüldü. Konvoyuna kurulan pusuda başından vurulması, antlaşma yanlısı kanadın önde gelen liderini savaş sırasında kaybetmesiydi. Collins’in savunduğu düzenin kurumsallaşması ise çatışmalar devam ederken başka bir aşamaya ulaştı. [11][12]

İrlanda Özgür Devleti, 6 Aralık 1922’de yirmi altı kontluk üzerinde resmen kuruldu. Böylece devletin kuruluşuyla iç savaşın sona ermesi aynı tarihte gerçekleşmedi. Antlaşmayla öngörülen yönetim ortaya çıkarken, onu reddeden silahlı mücadele henüz sürüyordu. [12]

İrlanda Savunma Kuvvetleri’nin tarih anlatımına göre Geçici Hükûmet, savaş sırasında 77 tutukluyu idam etti. Bu infazlarda hükûmetin kullandığı özel yetkiler, çatışmanın tutuklular açısından da ölümcül sonuçlarını gösterir. Savaşın bilançosu, cephedeki çatışmaların yanında bu devlet uygulamalarını da içeriyordu. [7]

Liam Lynch’in 10 Nisan 1923’te öldürülmesinden sonra askerî liderliği Frank Aiken devraldı. Aiken, 30 Nisan’da ateşkes; 24 Mayıs’ta ise silahları saklayarak mücadeleyi durdurma emri verdi. İç savaşın bitişi, antlaşma karşıtlarının bu son emriyle birlikte tarihlendirilir. [13]

UCC araştırması, 28 Haziran 1922–24 Mayıs 1923 arasında toplam 1.426 şiddet kaynaklı ölüm saptadı. Araştırma, Özgür Devlet’in yirmi altı kontluğunu ve belirtilen savaş dönemini kapsıyor. Bu sınırlar, verilen toplamın hangi coğrafya ve zaman aralığını anlattığını belirliyor. [13]

Ölümlerin 648’i antlaşma yanlısı, 438’i antlaşma karşıtı; 336’sı ise sivil olarak sınıflandırıldı. Ayrıca dört Britanya kuvvetleri mensubunun ölümü de araştırmanın toplamına dahil edildi. Özellikle 336 sivil ölümü, savaşın bedelini yalnızca silahlı tarafların ödemediğini gösteriyor. [13]

De Valera ve destekçileri, Dáil’e katılmama politikası yüzünden Sinn Féin’den ayrılarak 1926’da Fianna Fáil’i kurdu. Fianna Fáil milletvekilleri, Ağustos 1927’de parlamentoya girerek bu alanda siyaset yapmaya başladı. Mart 1932’de iktidar, Cumann na nGaedheal’den de Valera’nın partisine barışçı biçimde geçti. [14]

Antlaşma yanlılarının Cumann na nGaedheal partisi, 1933’te başka örgütlerle birleşerek Fine Gael’i oluşturdu. Birleşmenin diğer tarafları, National Centre Party ve National Guard adlı örgütlerdi. Böylece iç savaşın siyasi ayrılığı, Fianna Fáil ve Fine Gael’in kökenlerinde izlenebilir kaldı. [5][14]

Kısa kronoloji

1920’deki hukuki bölünmeden 1923’teki silahları saklama emrine uzanan sıra, krizin aşamalarını gösteriyor. Ateşkes, antlaşma, otorite ayrılığı ve bombardıman farklı tarihlerde gerçekleşen, birbirini izleyen gelişmelerdi. [4][6][9][13]

1. 1920 Government of Ireland Act, adanın iki yönetim alanına ayrılmasının yasal çerçevesini oluşturdu. [6]
2. 11 Temmuz 1921 Britanya ile IRA arasındaki ateşkes, antlaşma görüşmelerinin önünü açtı. [6]
3. 6 Aralık 1921 İngiliz-İrlanda Antlaşması Londra’da imzalandı. [2]
4. 7 Ocak 1922 Dáil, antlaşmayı 64 kabul ve 57 ret oyuyla onayladı. [5]
5. 26 Mart 1922 Antlaşma karşıtı IRA kongresi, Dáil’in otoritesini reddetti. [9]
6. 14 Nisan 1922 Rory O’Connor önderliğindeki antlaşma karşıtları Four Courts’u işgal etti. [9]
7. 28 Haziran 1922 Ulusal Ordu’nun Four Courts bombardımanı, iç savaşın başlangıcı oldu. [4]
8. 22 Ağustos 1922 Michael Collins, Béal na mBláth’ta konvoyuna kurulan pusuda öldürüldü. [11]
9. 6 Aralık 1922 İrlanda Özgür Devleti, yirmi altı kontluk üzerinde kuruldu. [12]
10. 30 Nisan 1923 Frank Aiken, antlaşma karşıtı kuvvetler için ateşkes ilan etti. [13]
11. 24 Mayıs 1923 Aiken’in silahları saklama emri, iç savaşı fiilen sona erdirdi. [13]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Collins ile de Valera, Mayıs 1922’de siyasi bölünmeyi sınırlamak amacıyla bir pakt hazırladı. Pakt, antlaşma yanlısı ve karşıtı Sinn Féin adaylarının seçim sonrasında koalisyon kurmasını öngörüyordu. Bu girişim, iki liderin savaş başlamadan önce siyasi birlik arayışında da bulunduğunu gösteriyor. [9]

Collins, Four Courts saldırısında kullanılmak üzere Britanya’nın sunduğu iki sahra topunun kabulünü emretti. Bunlar 18 librelik toplardı; Britanya’dan gelen askerî araçlar, antlaşma karşıtlarına yönelik saldırıda kullanıldı. Bağımsızlık mücadelesinin ardından gelen savaşın taraflarını anlamak açısından bu tedarik somut bir ayrıntıdır. [3]

30 Haziran 1922’de Four Courts arşivini yıkan patlamanın nedeni üzerine farklı açıklamalar tartışılıyor. Kasıtlı mayınlama iddiasının yanında, bombardımanın mühimmat deposunu kazara ateşlemiş olabileceği görüşü bulunuyor. Dolayısıyla arşivin yıkımını anlatırken, tartışmalı açıklamalardan birini kesinleşmiş neden olarak sunmamak gerekir. [3]

UCC’nin belirlediği 637 Ulusal Ordu ölümünün 197’si, çatışmalardan ziyade kazalardan kaynaklandı. Araştırma ayrıca yedi askerin daha önce hem IRA’da hem Britanya kuvvetlerinde hizmet ettiğini belirledi. Bu geçmişler, savaşan insanların deneyimlerinin tek bir örgüte üyelikle sınırlı kalmadığını gösteriyor. [12]

24 Mayıs 1923’te savaş, resmî teslimiyet veya müzakere edilmiş bir barış anlaşması olmadan bitti. Silahları saklama emri, antlaşma karşıtlarının mücadeleyi durdurmasını sağladı; ortaklaşa imzalanmış bir uzlaşma getirmedi. Bu nedenle askerî bitişle tarafların siyasi anlaşmazlığını çözmesini aynı olay olarak değerlendirmemek gerekir. [9][13]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — İrlanda İç Savaşı tr.wikipedia.org
2. UCC CELT — İngiliz-İrlanda Antlaşması metni celt.ucc.ie
3. English Wikipedia — Irish Civil War en.wikipedia.org
4. İrlanda Mahkemeler İdaresi — The Four Courts and the Civil War courts.ie
5. Cork Public Museum — By A Treaty Divided corkcity.ie
6. İrlanda Ulusal Arşivleri — The Treaty 1921 nationalarchives.ie
7. İrlanda Savunma Kuvvetleri — Defence Forces History military.ie
8. Documents on Irish Foreign Policy — 3 Aralık 1921 kabine tutanağı difp.ie
9. UCC — The Irish Civil War eğitim posteri ucc.ie
10. RTÉ / Helene O’Keeffe — What was the Conventional Phase of the Civil War? rte.ie
11. İrlanda Ulusal Müzesi — Béal na mBláth, 22 August 1922 source.museum.ie
12. UCC — National Army Fatalities ucc.ie
13. UCC — Irish Civil War Fatalities Project: Research Findings ucc.ie
14. RTÉ — The evolution of Fianna Fáil and Fine Gael rte.ie

Görsel: Irish soldiers during the Civil War.jpg — unknown – personal collection, Public domain