Abel Tasman kimdir? Tazmanya ve Yeni Zelanda seferleri

Abel Tasman, 1642’de Tazmanya ve Yeni Zelanda’yı gördüğü kayda geçen ilk Avrupalı denizciydi. Bu yazıda siz, onun Hollanda Doğu Hindistan Şirketi adına yaptığı seferlerin rotasını öğreneceksiniz. Hollandalı denizci, kâşif ve tüccar Tasman, özellikle 1642 ve 1644 seferleriyle tanınır. [1][3][4]

Tasman, Yeni Zelanda kıyılarında seyretmesine rağmen ülkede hiç karaya çıkmadı. Buna karşılık Golden Bay’deki karşılaşmada, mürettebatından dört Hollandalı denizci yaşamını kaybetti. Tazmanya’dan Yeni Zelanda’ya uzanan yolculuk, kıyıları görmenin ötesinde karşılaşmalar ve haritalama soruları içeriyordu. [5][6]

Abel Tasman kimdir, denizcilik hayatı nasıl başladı?

Abel Janszoon Tasman, muhtemelen 1602 veya 1603 yılında Lutjegast köyünde doğdu. Doğduğu köy, Hollanda’nın Groningen bölgesinde bulunuyordu; doğum yılı kesin olarak bilinmiyor. Bu nedenle hayatının başlangıcını anlatırken, iki olası yılı birlikte vermek gerekiyor. [2]

Tasman, 1634 yılında Weesp adlı gemide ikinci kaptan olarak görev yaptı. Aynı yıl Mocha gemisinin kaptanlığına geçerek denizcilik hayatında farklı bir sorumluluk üstlendi. Böylece 1642 seferinden önce, hem ikinci kaptanlık hem kaptanlık deneyimi edinmişti. [2]

1639 yılında Matthijs Quast’ın yönettiği Kuzey Pasifik araştırma seferine komutan yardımcısı olarak katıldı. Bu görev, Tazmanya ve Yeni Zelanda yolculuğundan önceki araştırma deneyimleri arasındaydı. Tasman’ın yaşam öyküsünde 1642 seferi, daha önce başlayan denizcilik kariyerinin devamını oluşturur. [1]

Tasman’ın sonraki faaliyetlerinin merkezinde, adına çalıştığı Hollanda Doğu Hindistan Şirketi bulunuyordu. Denizcilik, araştırma ve ticaret, onun biyografisinde bu şirketle bağlantılı biçimde birleşiyordu. Özellikle 1642 yolculuğunun hedefleri, ticaret olanaklarıyla yeni deniz yollarını birlikte kapsıyordu. [1][3]

1642 seferi neden yapıldı, hangi rota izlendi?

1642 seferinin amaçlarından biri, güneyde ticari olarak yararlanılabilecek topraklar bulmaktı. Diğer amaç, Şili’ye ulaşan bir deniz yolunun varlığını araştırmak olarak belirlenmişti. Dolayısıyla Tasman’ın yolculuğu, belirli ticari hedefleri bulunan bir araştırma seferiydi. [3]

Tasman, 14 Ağustos 1642’de Batavia’dan, bugünkü Cakarta’dan, iki gemiyle yola çıktı. Heemskerck ve Zeehaen adlı gemilerde, sefer için toplam 110 adam bulunuyordu. Yolculuğun başlangıç noktasını haritada ararken siz, Batavia adını bugünkü Cakarta’yla eşleştirebilirsiniz. [4]

Seferde Franz Jacobszoon Visscher, baş seyirci ve Tasman’ın başdanışmanı olarak görev yaptı. Bu görev dağılımı, seyir çalışmalarında Tasman’ın yanında başka bir uzmanın bulunduğunu gösterir. Visscher’in adı, 1642 yolculuğunu anlatırken gemilerin adları kadar somut bir ayrıntıdır. [7]

Gemiler, Mauritius’ta yaklaşık bir ay boyunca onarıldı ve sefer için erzak aldı. Bu durak, Tazmanya kıyılarının görülmesinden önceki hazırlık sürecinin bir parçasını oluşturuyordu. Günlük hayatta yolculuk öncesi yapılan bakım ve alışverişi, siz Mauritius molasıyla ilişkilendirebilirsiniz. Buradaki somut ihtiyaçlar da gemilerin onarılması ve gerekli yiyeceklerin temin edilmesiydi. [2]

Tasman Tazmanya’ya ne zaman ulaştı, adaya hangi adı verdi?

Tasman, 24 Kasım 1642’de Tazmanya’nın batı kıyısını gördüğü kayda geçen ilk Avrupalı oldu. Bu ifade, onun yolculuğunu kayda geçmiş Avrupalı gözlemleri açısından tanımlar. Sefer heyeti, Tazmanya’da insan varlığının izlerini gördü, ancak yerli halkla karşılaşmadı. [8][2]

Tasman, gördüğü karaya Anthony van Diemen’in onuruna Van Diemen’s Land adını verdi. Anthony van Diemen, o dönemde Hollanda Doğu Hint Adaları Genel Valisiydi. Dolayısıyla adlandırmada, seferin bağlı bulunduğu yönetim çevresinden belirli bir kişinin adı kullanıldı. [4]

Sefer heyeti, 3 Aralık 1642’de Tazmanya’da Hollanda adına egemenlik iddiasında bulundu. Bu iddia, kıyıya Hollanda bayrağı dikilmesiyle ifade edilen somut bir eylemdi. Tasman’ın kıyıyı görmesiyle bayrağın dikilmesi, yolculuğun farklı tarihlerde gerçekleşen iki aşamasıydı. [9]

Bununla birlikte Tasman’ın seferleri, Tazmanya’nın Avustralya ana karasından ayrı olduğunu ortaya koyamadı. Bugün ada olarak bildiğimiz Tazmanya’nın coğrafi durumu, bu yolculuklarda kesinleştirilememişti. Siz haritaya bakarken, 24 Kasım’daki kıyı gözlemiyle adanın bütününün tanınmasını ayrı değerlendirebilirsiniz. [10]

Abel Tasman Yeni Zelanda’da ne gördü, Māori ile ne yaşadı?

Tasman, 13 Aralık 1642’de Yeni Zelanda’nın Güney Adası’nın batı kıyısını gördü. Böylece Yeni Zelanda’yı gördüğü kayda geçen ilk Avrupalı denizci olarak anıldı. Onunla seyahat eden Isaac Gilsemans, yolculuk sırasında ülkenin bilinen ilk Avrupalı çizimlerini yaptı. [4]

Tasman, gördüğü karaya Staten Landt adını vererek olası bir bağlantı düşündü. Buranın, Güney Amerika yakınındaki aynı adlı kara parçasıyla ilişkili olabileceğini varsaydı. Bu adlandırma, Tasman’ın Yeni Zelanda’nın konumunu nasıl yorumladığını gösteren somut bir örnektir. [1]

Gemiler, Farewell Spit’i dolaştıktan sonra 18 Aralık 1642’de bugünkü Golden Bay’de demirledi. Aynı gün Ngāti Tūmatakōkiri halkından insanlar, iki waka ile gemilere yaklaştı. Üflemeli çalgılarla yapılan çağrılara, Hollandalılar kendi trompetlerini çalarak karşılık verdi. [4][5]

Ertesi gün, 19 Aralık’ta, bir Māori wakası küçük bir Hollanda teknesine çarptı. Tekne o sırada Tasman’ın iki gemisi arasında seyir halinde bulunuyordu. Bu olayla başlayan saldırı sonucunda, mürettebattan toplam dört Hollandalı denizci öldü. [5]

Tasman, dört denizcisinin öldürüldüğü körfeze Moordenaers Bay, yani Katiller Körfezi adını verdi. Bu ad, onun karşılaşmayı kayıpları üzerinden kayda geçirdiğini açıkça gösterir. Bugünkü Golden Bay adıyla tarihsel Moordenaers Bay adı, burada aynı körfezi belirtir. [5]

Tasman, kıyılar boyunca ilerlediği halde Yeni Zelanda’da karaya hiçbir zaman çıkmadı. Bugünkü Cook Boğazı’nın varlığından şüphelendi, ancak kötü hava araştırmayı sürdürmesini engelledi. Geçidi incelemeden kuzeye yönelmesi, kıyı yolculuğunda yanıtsız kalan coğrafi sorulardan biriydi. [6][7]

Filo, 21 Ocak 1643’te Tonga’nın güney adalarına ulaşarak yolculuğunu sürdürdü. Ardından kuzey Fiji adaları ve Yeni Gine üzerinden dönüş rotasını izledi. Batavia’ya dönüş 15 Haziran 1643’te gerçekleşti; böylece 1642’de başlayan sefer tamamlandı. [2]

1644 seferi ve Tasman haritası neyi gösteriyor?

Tasman’ın 1644 seferinde Limmen, Zeemeeuw ve Brak adlı üç gemi kullanıldı. Bu yolculukta Avustralya’nın kuzey kıyılarının yaklaşık 4.000 kilometrelik bölümü haritalandırıldı. Dolayısıyla 1644 seferini değerlendirirken, Tazmanya ve Yeni Zelanda yolculuğundan farklı bir kıyı bölgesine bakmak gerekir. [11]

1642 seferinde Tazmanya’nın batı kıyısı ve Yeni Zelanda’nın Güney Adası görülmüştü. 1644 çalışmasının somut sonucu ise Avustralya’nın kuzey kıyılarındaki geniş haritalama faaliyetiydi. İki seferi aynı başlık altında okurken, bu coğrafi ayrımı korumak anlatıyı anlaşılır kılar. [4][8][11]

Yeni Güney Galler Eyalet Kütüphanesi’ndeki Tasman Haritası, 1642–1644 seferlerinin sonuçlarını birlikte gösterir. Japon gampi kâğıdı üzerine elle çizilen harita, yolculukların maddi kayıtlarından biridir. Siz bir Tasman haritasını incelerken, bu belgenin farklı seferlerin sonuçlarını birleştirdiğini hatırlayabilirsiniz. [10]

Ancak Tasman’ın seferleri, Tazmanya’nın Avustralya ana karasından ayrı bir ada olduğunu belirleyemedi. Benzer biçimde Tasman, bugünkü Cook Boğazı’nı kötü hava nedeniyle ayrıntılı olarak araştırmadı. Haritalama başarısıyla araştırılamayan geçitler, onun yolculuklarının birlikte değerlendirilmesi gereken somut sonuçlarıdır. [10][7]

Kısa kronoloji

Tasman’ın yaşamındaki başlıca görevler ve seferler, aşağıdaki tarih sırasıyla birlikte izlenebilir. Doğum ve ölüm bilgilerindeki belirsizlikler, ilgili satırlarda olası tarihler belirtilerek korunmuştur. [1][2]

1. 1602 veya 1603 Tasman, muhtemelen Hollanda’nın Groningen bölgesindeki Lutjegast köyünde dünyaya geldi.
2. 1634 Weesp gemisinde ikinci kaptan oldu, ardından Mocha gemisinin kaptanlığına geçti.
3. 1639 Matthijs Quast’ın Kuzey Pasifik araştırma seferinde komutan yardımcısı olarak görev yaptı.
4. 14 Ağustos 1642 Heemskerck ve Zeehaen gemileriyle, toplam 110 adamın bulunduğu filoyla Batavia’dan ayrıldı.
5. 24 Kasım 1642 Tazmanya’nın batı kıyısını gördü.
6. 3 Aralık 1642 Sefer heyeti, Tazmanya’da bayrak dikerek Hollanda adına egemenlik iddiasında bulundu.
7. 13 Aralık 1642 Yeni Zelanda’nın Güney Adası’nın batı kıyısını gördüğü kayda geçti.
8. 18–19 Aralık 1642 Golden Bay’de Māori ile karşılaşma yaşandı; ardından dört Hollandalı denizci öldü.
9. 21 Ocak 1643 Tasman’ın filosu, dönüş yolculuğu sırasında Tonga’nın güney adalarına ulaştı.
10. 15 Haziran 1643 Filo, Fiji adaları ve Yeni Gine üzerinden Batavia’ya geri döndü.
11. 1644 Avustralya’nın kuzey kıyılarının yaklaşık 4.000 kilometrelik bölümü üç gemiyle haritalandırıldı.
12. 23 Kasım 1649 Tasman, iki denizciyi yargısız asmaya teşebbüs gerekçesiyle maaşsız görevden uzaklaştırıldı.
13. 1659 Muhtemelen vasiyetinin doğrulandığı 22 Ekim’den kısa süre önce Batavia’da öldü.

Tablodaki sefer tarihleri, Tazmanya ve Yeni Zelanda gözlemleriyle Batavia’ya dönüşü aynı sırada gösterir. Görevler ve sonraki yaşam bilgileri Te Ara’da; diğer sefer ayrıntıları ilgili tarih kaynaklarında aktarılır. [1][2][4][5][9][11]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Tazmanya’da bayrağı kıyıya taşıyan kişinin, gemide çalışan bir marangoz olduğu aktarılır. G. H. Halligan’ın 1925 tarihli incelemesine göre marangoz, bayrağı dikmek için kıyıya yüzdü. Tasman’ın günlüğüne dayanan bu ayrıntı, 3 Aralık 1642’deki eylemin nasıl gerçekleştiğini açıklar. [12]

1642 Noel’inde mürettebat, Stephens ve D’Urville adalarının doğusunda fırtınadan korunuyordu. Denizciler bu sırada Noel’i, domuz eti ve fazladan şarap tayınıyla kutladı. Bu kayıt, Yeni Zelanda kıyılarındaki yolculuğa mürettebatın günlük yaşamından bir ayrıntı ekler. [2]

Tasman’ın kariyerinde, 23 Kasım 1649 tarihinde verilen bir disiplin kararı bulunur. İki denizciyi yargısız asmaya teşebbüs ettiği gerekçesiyle maaşsız olarak görevden uzaklaştırıldı. Tasman, bu kararın ardından 11 ay geçince yeniden görevine döndü. [2]

1653’e gelindiğinde emekli olan Tasman’ın ölüm günü de kesin olarak bilinmiyor. Muhtemelen vasiyetinin doğrulandığı 22 Ekim 1659’dan kısa süre önce Batavia’da öldü. Böylece yaşamının sonuna ilişkin tarih, vasiyetin doğrulanmasıyla bağlantılı bir olasılık olarak aktarılır. [2]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi ve English Wikipedia — Abel Tasman: https://tr.wikipedia.org/wiki/Abel_Tasman en.wikipedia.org
2. Te Ara — Dictionary of New Zealand Biography: Tasman, Abel Janszoon teara.govt.nz
3. NZ History — Abel Tasman nzhistory.govt.nz
4. NZ History — First recorded European sighting of New Zealand nzhistory.govt.nz
5. NZ History — First known encounter between Māori and Europeans nzhistory.govt.nz
6. NZ History — European voyaging and discovery nzhistory.govt.nz
7. Te Ara — Abel Tasman teara.govt.nz
8. National Library of Australia — Early explorers library.gov.au
9. University of Tasmania — Tasman’s landing place eprints.utas.edu.au
10. State Library of New South Wales — The Tasman Map sl.nsw.gov.au
11. Western Australian Museum — VOC Encounters collections.museum.wa.gov.au
12. Royal Society of Tasmania — G. H. Halligan, Tasman’s landing place, 1925 eprints.utas.edu.au

Görsel: Portrait of Abel Tasman, his wife and daughter (adjusted).jpg — Jacob Gerritsz. Cuyp, Public domain