İrlanda’da ilk Dáil toplantısı ile savaşın başlangıcı sayılan Soloheadbeg pususu aynı gün, 21 Ocak 1919’da gerçekleşti. Bağımsızlık mücadelesi, seçim zaferini izleyen devlet kurma girişimleriyle silahlı saldırıların birlikte gelişmesiyle başladı. Adanın idari bölünmesi 1920 yasasıyla hazırlandı; 1921 Antlaşması kuzeye ayrı kalma seçeneği tanıyarak bölünmeyi pekiştirdi. [1][4][5][7]
Siz bu süreçte Dublin’deki bir parlamento toplantısının kırsaldaki pusularla nasıl kesiştiğini göreceksiniz. Ardından 1916 Ayaklanması’ndan 1922 İç Savaşı’na uzanan siyasal ayrışmayı adım adım izleyeceksiniz. Özellikle 1920 yasasıyla 1921 Antlaşması’nı ayırmak, bugünkü sorunun tarihsel başlangıcını anlamanızı sağlayacak. [1][2][7]
1916 Ayaklanması ve 1918 seçimleri bağımsızlık hareketini nasıl değiştirdi?
Bağımsızlık hareketinin silahlı örgütlenmesi, 1916 Paskalya Ayaklanması’ndan önce Dublin’de başlamış bulunuyordu. İrlanda Gönüllüleri, Ulster birlikçilerinin silahlanmasına ve Home Rule’a direnişine karşı kuruldu. Kuruluş tarihi 25 Kasım 1913’tü; tartışmanın merkezinde İrlanda’nın yönetim düzeni bulunuyordu. [2]
Home Rule düzenlemesi Eylül 1914’te yasalaştı, fakat uygulanması Birinci Dünya Savaşı nedeniyle ertelendi. Ulster’in statüsü de çözümsüz kaldığından, yasanın kabulü yönetim tartışmasını sonuçlandırmadı. Böylece uygulanması beklenen düzenlemeyle Ulster’in geleceği, aynı anda açık meseleler olarak kaldı. [1]
Dublin’deki 1916 Paskalya Ayaklanması yaklaşık bir haftada bastırıldı; ardından liderlerin idamları geldi. Ayaklanmanın 15 lideri, 3–12 Mayıs tarihleri arasında idam edildi ve binlerce milliyetçi tutuklandı. Britanya’nın bu uygulamaları, ayrılıkçı Sinn Féin’e verilen desteğin artmasına katkıda bulundu. [2][3]
Britanya’nın 1918’de İrlanda’ya zorunlu askerlik getirme girişimi, bağımsızlık yanlılarının desteğini daha da genişletti. Aynı yılın genel seçiminde Sinn Féin, İrlanda’ya ayrılan 105 Westminster sandalyesinden 73’ünü kazandı. Bu sonuç, bağımsızlık hareketine Britanya parlamentosuna gönderilebilecek geniş bir temsilci grubu sağladı. [1][4]
Siz 1916 ile 1918’i karşılaştırırken, silahlı ayaklanma ile seçim başarısını birlikte değerlendirebilirsiniz. Ayaklanmanın bastırılması sonrasında büyüyen destek, zorunlu askerlik girişimiyle genişledi ve seçim sonucunda görünürleşti. Ancak seçilen Sinn Féin temsilcileri, Westminster’a katılmayı reddederek Dublin’de ayrı bir meclis topladı. [1][3][4]
Dáil Éireann’ın kuruluşu ile silahlı mücadele nasıl ilişkilendi?
Sinn Féin temsilcileri, 21 Ocak 1919’da Dublin’deki Mansion House’da ilk Dáil Éireann toplantısını gerçekleştirdi. Westminster’a katılmayı reddeden temsilciler, böylece siyasal faaliyetlerini İrlanda’daki ayrı bir meclise taşıdı. Dáil aynı gün bağımsızlık bildirgesi yayımladı ve uluslararası tanınma talebinde bulundu. [1][4]
Bu girişim, meclis toplantısının ötesinde Britanya yönetimine rakip devlet kurumları oluşturmayı da amaçlıyordu. Dáil’in faaliyetleriyle silahlı mücadele, aynı bağımsızlık hedefinin siyasal ve askerî boyutlarını oluşturdu. Bununla birlikte, aynı tarihte gerçekleşen her eylem ortak bir merkezden yönetilmiş değildi. [1][3]
Tipperary’deki Soloheadbeg pususunda, 21 Ocak 1919 günü iki İrlanda Kraliyet Polisi mensubu öldürüldü. Savaşın geleneksel başlangıcı sayılan bu saldırı, ilk Dáil toplantısıyla aynı gün gerçekleşti. Seán Treacy, Séumas Robinson, Seán Hogan ve Dan Breen pusuyu kendi inisiyatifleriyle düzenledi. [3][5]
Dolayısıyla tarihlerdeki çakışma, Dáil’in ilk toplantısında bu saldırıya karar verdiğini göstermez. Soloheadbeg örneği, yerel silahlı girişimlerle Dublin’deki siyasal örgütlenmenin başlangıçta nasıl yan yana ilerlediğini gösterir. İki olay arasındaki ilişkiyi değerlendirirken, ortak tarihle ortak emir zincirini birbirinden ayırmak gerekir. [3][4]
Dáil, 20 Ağustos 1919’da İrlanda Cumhuriyeti’ne bağlılık yemininin kabulüyle bu ilişkiyi güçlendirdi. Yemin, cumhuriyetçi hareketin siyasal ve askerî bağlılık çerçevesinin güçlenmesine hizmet etti. Böylece Ocak ayındaki eşzamanlı gelişmeleri, cumhuriyete bağlılığı belirginleştiren yeni bir adım izledi. [3]
IRA, İngiliz kuvvetleri ve polis teşkilatları hangi yöntemleri kullandı?
IRA, 1919–1921 savaşında polis kışlalarına saldırdı ve devriyeleri pusuya düşürme yöntemini kullandı. Ele geçirilen silahlar, örgütün cephane eksikliğini gidermesinde kullanılıyordu. Bu nedenle polis hedeflerine yönelik saldırılar, silahlı mücadelenin sürdürülmesiyle doğrudan bağlantılıydı. [5]
Michael Collins, Dublin Castle’a ve polis teşkilatına uzanan bir istihbarat ağı kurdu. Hedefli öldürmeler için Squad adlı birimi de örgütleyerek istihbaratla silahlı eylemi ilişkilendirdi. Kırsaldaysa 1920 sonlarına doğru yaklaşık 100 kişilik flying column birlikleri oluşturuldu. Bu birlikler, uzak kamplardan ve güvenli evlerden hareket ederek faaliyet gösteriyordu. [1][2]
Britanya tarafında polis takviyeleriyle ordu harekâtları, IRA’ya karşı yürütülen mücadelenin araçları arasındaydı. 1920’de oluşturulan Auxiliary Division, eski subaylardan meydana gelen hareketli bir polis vurucu gücüydü. Black and Tans olarak bilinen takviyeler ise aynı yıl RIC’ye alınmıştı. [1]
Black and Tans ve Auxiliaries mensuplarının misillemeleri, evlerle işyerlerinin yakılmasını da içeriyordu. İşkence ve yargısız öldürmeler de bu birliklerin uygulamaları arasında yer alıyordu. Kasım 1920 sonrasında güneybatının bazı bölgelerinde sıkıyönetim uygulanırken, ordu kırsalda geniş taramalara girişti. [1]
Şiddetin gündelik hayatla kesiştiği somut örneklerden biri, 21 Kasım 1920’de Croke Park’ta yaşandı. Britanya kuvvetlerinin Dublin–Tipperary maçı sırasında ateş açması sonucunda 14 kişi öldü. Ölenler arasında futbolcu Michael Hogan da vardı; karşılaşma Kanlı Pazar olaylarının parçası oldu. Siz bugün bir maçı gündelik hayatın parçası sayarken, Croke Park örneği savaşın tribünlere ulaşmasını gösterir. [6]
1920 yönetim düzenlemesi ile 1921 Antlaşması bölünmeyi nasıl şekillendirdi?
Adanın bölünmesini anlamak için önce 23 Aralık 1920’de onaylanan yönetim yasasına bakmak gerekir. Government of Ireland Act, Kuzey İrlanda ve Güney İrlanda için ayrı parlamentolar öngördü. Bu parlamentolar, 3 Mayıs 1921’de hukuken kurularak idari bölünmeyi antlaşmadan önce gerçekleştirdi. [7]
Kuzey İrlanda’ya, Ulster’in dokuz kontluğunun tamamı yerine altı kontluğu dahil edilmişti. Bu tercih, Katolik ve Protestan nüfusun coğrafi dağılımıyla bağlantılı bir siyasi karardı. Dolayısıyla kuzeyin kapsamı, yalnızca Ulster adının işaret ettiği coğrafyanın bütünüyle belirlenmedi. [8]
11 Temmuz 1921’de bağımsızlık savaşında ateşkes başladı. Ancak Belfast’taki şiddet ve Kuzey İrlanda sınır bölgelerindeki çatışmalar ateşkesten sonra da sürdü. Ateşkes tarihi, adanın bütün bölgelerinde şiddetin aynı anda bittiği anlamına gelmiyordu. [3]
6 Aralık 1921’de imzalanan Antlaşma, İrlanda Özgür Devleti’nin kurulmasını öngören düzenlemeyi getirdi. Özgür Devlet, 6 Aralık 1922’de Britanya İmparatorluğu içinde dominyon olarak kuruldu. Antlaşmanın 11–12. maddeleri ise Kuzey İrlanda’ya bu devletin yetki alanına girmeme seçeneği tanıdı. [7]
Kuzey İrlanda parlamentosu, 7 Aralık 1922’de ayrı kalma seçeneğini kullanmayı talep etti. Bölünmeyi başlatan idari düzenlemeyi, kuzeyin ayrı kalmasına imkân veren antlaşma hükümleri izledi. [7]
Antlaşma ayrıca, kuzey ayrı kalırsa sınırı değerlendirecek bir Sınır Komisyonu kurulmasını öngörüyordu. Böylece bölünmenin coğrafyası, antlaşma imzalandığında yeniden müzakereye açık bırakılmış oldu. Ancak 1925’te mevcut sınırın korunması kararlaştırıldı. [8]
Antlaşma neden İrlanda İç Savaşı’na yol açtı?
1921 Antlaşması üzerindeki ayrılık, kurulacak devletin statüsü ve Kraliyetle ilişkisi etrafında yoğunlaştı. Antlaşma, hükümdarın genel valiyle temsil edilmesini ve parlamenterlerin bir yemin etmesini öngörüyordu. Bu yemin Kraliyete sadakat içerdiğinden, cumhuriyet hedefiyle antlaşmanın hükümleri arasında uyuşmazlık doğdu. [7]
Antlaşma yanlıları, elde edilen yetkilerin anlaşmayı kabul etmeyi haklı kıldığını savunuyordu. Ayrıca antlaşmanın reddedilmesinin alternatifini, Britanya’yla yeniden savaşa girmek olarak değerlendiriyorlardı. Karşıtlarıysa cumhuriyet hedefinden vazgeçilmesini reddediyor, kazanımların bu tercihi haklı çıkarmadığını düşünüyordu. [2]
Dáil Éireann, 7 Ocak 1922’de Antlaşmayı 64 kabul ve 57 ret oyuyla onayladı. Oylama, antlaşmanın kabulünü sağladı; fakat cumhuriyetçi hareket içindeki siyasal ayrılığı sona erdirmedi. Sonraki silahlı çatışmada taraflar, antlaşma yanlıları ve antlaşma karşıtları olarak karşı karşıya geldi. [2][7]
28 Haziran 1922’de Antlaşma yanlısı Ulusal Ordu, Dublin’deki Four Courts’u bombaladı. Antlaşma karşıtlarının tuttuğu bu yapıya yönelik bombardıman, İrlanda İç Savaşı’nın başlangıcı oldu. Böylece Britanya’ya karşı mücadeleyi izleyen dönemde, antlaşmanın kabulü üzerine silahlı çatışma başladı. [2]
Antlaşma karşıtı kuvvetler, konvansiyonel çatışmaların ardından yeniden gerilla savaşına dönerek mücadeleyi sürdürdü. Bu kuvvetler, 24 Mayıs 1923’te çatışmaları sona erdirme emri vererek silahlı mücadeleyi bitirdi. Dolayısıyla 1921 ateşkesiyle 1923’teki çatışmaları bitirme emri, farklı savaşların dönüm noktalarıydı. [2][3]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki sıralama, 1913’teki örgütlenmeden 1925’te mevcut sınırın korunmasına uzanan gelişmeleri birlikte gösterir. Özellikle 1921 içindeki tarihler, idari bölünmeyle antlaşmanın sırasını açıkça ayırır. [2][7][8]
- 25 Kasım 1913 İrlanda Gönüllüleri Dublin’de kuruldu. [2]
- Eylül 1914 Home Rule yasalaştı; uygulanması savaş nedeniyle ertelendi. [1]
- 1916 Paskalya Ayaklanması bastırıldı ve liderleri idam edildi. [2]
- 1918 Sinn Féin, 105 İrlanda sandalyesinin 73’ünü kazandı. [4]
- 21 Ocak 1919 İlk Dáil toplandı; Soloheadbeg pususu gerçekleşti. [4][5]
- 21 Kasım 1920 Croke Park’ta ateş açılması sonucunda 14 kişi öldü. [6]
- 23 Aralık 1920 Ayrı parlamentolar öngören yönetim yasası onaylandı. [7]
- 3 Mayıs 1921 Kuzey ve Güney İrlanda parlamentoları hukuken kuruldu. [7]
- 11 Temmuz 1921 Bağımsızlık Savaşı’nda ateşkes başladı. [3]
- 6 Aralık 1921 İngiliz-İrlanda Antlaşması imzalandı. [7]
- 7 Ocak 1922 Dáil, Antlaşmayı 64–57 oyla kabul etti. [7]
- 28 Haziran 1922 Four Courts bombardımanıyla İç Savaş başladı. [2]
- 6–7 Aralık 1922 Özgür Devlet kuruldu; kuzey ayrı kalmayı talep etti. [7]
- 24 Mayıs 1923 Antlaşma karşıtları çatışmaları sona erdirme emri verdi. [2]
- 1925 Mevcut sınırın korunması kararlaştırıldı. [8]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
İlk Dáil’in 21 Ocak 1919’daki toplantısına, seçilen temsilcilerden yalnızca 27 üye katılabildi. Bazı seçilmiş üyeler, tutanaklarda İngilizler tarafından hapsedilmiş veya sürülmüş olarak kaydedildi. Bu ayrıntı, seçim başarısıyla mecliste fiilen bulunabilmenin aynı şey olmadığını gösterir. [4]
Black and Tans adı, 1920’de RIC’ye alınan takviyelerin uyumsuz renklerdeki üniformalarından geliyordu. Çoğunluğu eski askerlerden oluşan bu takviyeler, adlarını üniformalarındaki renklerden almıştı. Eski subaylardan oluşturulan Auxiliary Division ise aynı dönemin ayrı bir polis gücüydü. [1]
Sınır Komisyonu’nun raporu, 1925’te mevcut sınırın korunması kararlaştırıldıktan sonra hemen yayımlanmadı. Raporun kamuya açıklanması 1969’u buldu; karar ile açıklama farklı tarihlerde gerçekleşti. Bu nedenle sınırın korunması kararını, raporun kamuoyuna sunulmasıyla aynı olay olarak okumamak gerekir. [8]
Sık sorulan sorular
İrlanda Bağımsızlık Savaşı hangi olayla başladı?
21 Ocak 1919’da Tipperary’de gerçekleşen Soloheadbeg pususu, savaşın geleneksel başlangıcı kabul edilir. İki İrlanda Kraliyet Polisi mensubunun öldürüldüğü gün, Dublin’de ilk Dáil toplantısı da yapıldı.
İrlanda’yı 1921 Antlaşması mı böldü?
Kuzey ve Güney İrlanda parlamentoları, antlaşmadan önce 3 Mayıs 1921’de hukuken kuruldu. Antlaşma, Kuzey İrlanda’ya Özgür Devlet’in yetki alanına girmeme seçeneği tanıyarak bölünmeyi pekiştirdi.
1921 Antlaşması tam bağımsız bir cumhuriyet mi kurdu?
Antlaşma, 6 Aralık 1922’de Britanya İmparatorluğu içinde dominyon statüsünde İrlanda Özgür Devleti’nin kurulmasını sağladı. Hükümdarın genel valiyle temsili ve Kraliyete sadakat içeren parlamento yemini de öngörüldü.
İrlanda İç Savaşı ne zaman başladı ve sona erdi?
İç Savaş, 28 Haziran 1922’de Ulusal Ordu’nun Dublin’deki Four Courts’u bombalamasıyla başladı. Antlaşma karşıtı kuvvetler, 24 Mayıs 1923’te çatışmaları sona erdirme emri verdi.
Kaynaklar
- National Army Museum — Irish War of Independence nam.ac.uk
- Irish Defence Forces — Defence Forces History military.ie
- Wikipedia — Irish War of Independence en.wikipedia.org
- Houses of the Oireachtas — History of Parliament in Ireland prelive.oireachtas.ie
- Vikipedi — İrlanda Bağımsızlık Savaşı tr.wikipedia.org
- GAA Museum / Croke Park — Bloody Sunday 1920 crokepark.ie
- House of Commons Library — The Anglo-Irish Treaty, 1921 researchbriefings.files.parliament.uk
- The National Archives — Irish Partition nationalarchives.gov.uk
Görsel: Irish War of Independence grave.jpg — Sheila1988, CC BY-SA 4.0
