Herkül ile Herakles aynı mı? Kahramanın tanrıya dönüşümü

Herakles, Heracles, Hercules ve Hercle, Getty’nin sözlüğünde aynı mitolojik karakterin adları olarak birleşir. Siz bu adların ilişkisini, kahramanın ölümünden sonra tanrılaşmasını anlatan mitlerle birlikte öğrenebilirsiniz. Herodotos ve Pausanias’ın aktardığı törenler, Herakles’e hem kahraman hem tanrı olarak tapınıldığını gösterir. [1, 8, 10, 11]

Yaklaşık MÖ 570 tarihli Hydra alınlığı, Herakles’i dokuz yılan başlı canavara saldırırken gösterir. Yaklaşık MÖ 500 tarihli başka bir tasvirde ise kahraman, tanrılarla Olympos’a yürür. Bu iki sahne, Herakles’in canavarlarla mücadelesinden tanrılar arasındaki yerine uzanan anlatıları görünür kılar. Aslan postundan Malta yazıtlarına uzanan örnekler, adların ve tapım biçimlerinin ilişkisini açıklar. [6, 9]

Herakles ve Hercules adları arasındaki ilişki nedir?

Getty’nin ikonografi sözlüğü, Yunanca Herakles ile İngilizce Heracles biçimlerini aynı kayıtta toplar. Latince Hercules ve Etrüskçe Hercle adları da aynı mitolojik karaktere karşılık gelir. Dolayısıyla Hercules ile Herakles arasındaki ad farkı, ayrı kahramanlardan söz edildiğini göstermez. [1, 2]

Latince Hercules biçimine uzanan aktarımda, Etrüskçedeki Heracle ve Hercle adları aracı olmuştur. Yunanca adın başka bir dilde değişmesi, karakterin kimliğini tek başına değiştirmez. Siz bir müze etiketinde Hercules gördüğünüzde, Herakles ile aynı karakterle karşılaşırsınız. Ancak Getty’nin Kıbrıs örneği, ortak karakterin farklı tapım bağlamlarında da yer alabildiğini gösterir. [2, 13]

Yunan mitolojik geleneğinde Herakles’in babası Zeus, annesi ise ölümlü Alkmene olarak anlatılır. Getty’nin kaydı, Alkmene’yi ayrıca Perseus’un torunu olarak tanıtır ve kahramanın soyunu belirtir. Boiotia bölgesindeki Thebai, mitolojik anlatılarda Herakles’in doğduğu kent olarak gösterilen yerdir. Buradaki doğum ve soy bilgileri, Herakles hakkındaki mitolojik geleneğin parçalarıdır. [1, 3]

Zeus ile ölümlü Alkmene’nin oğlu olması, Herakles’in anlatısındaki iki farklı bağı gösterir. Oxford Classical Dictionary’nin özetlediği mit ise kahramanın ölümünden sonra tanrı oluşunu anlatır. Böylece doğum öyküsü ile tanrılaşma öyküsü, Herakles’in yaşamının farklı aşamalarına yerleşir. Herodotos’un kaydettiği ikili tapım, kahraman ve tanrı kimliklerinin birlikte karşılık bulduğunu gösterir. [1, 8, 10]

On iki görev anlatısı antik sanatta nasıl tanınır?

Metropolitan Müzesi’nin aktardığı anlatıda görevler, Herakles’in ailesini öldürmesinden sonraki arınma çabasıyla ilişkilidir. Hera’nın yol açtığı delilik sırasında gerçekleşen bu olay, Eurystheus’un görevlerine bağlanır. Herakles, arınmak amacıyla Kral Eurystheus’un kendisine verdiği görevleri yerine getirmeye başlar. Dolayısıyla görevler, Metropolitan’ın anlattığı çerçevede yalnızca güç gösterileri olarak karşımıza çıkmaz. [4]

İlk görevde Herakles, Nemea aslanını boğarak öldürür ve ardından hayvanın postunu zırh olarak giyer. Aslan postu, sonraki tasvirlerde kahramanın kimliğini belirlemeyi sağlayan başlıca işaretlerden biridir. Zürih Üniversitesi’nin incelemesi, sopayı ve bazen yayı da bu tanıma işaretleri arasında sayar. Siz müzede Herakles’i ararken, önce post ile sopanın birlikte bulunup bulunmadığına bakabilirsiniz. [4, 5]

Gündelik hayatta bir kişiyi kıyafetinden tanımanız gibi, Herakles’i de aslan postundan ayırt edebilirsiniz. Ancak görev sahnesini belirlemek için, kahramanın karşısındaki yaratığa veya yanındaki nesneye de bakmalısınız. Metropolitan’ın örneklerinde Hippolyte’nin kemeri, Geryon’un sığırları ve Hesperidlerin altın elmaları farklı maceraları ayırır. Kahramanın kimliği ile anlatılan görevin kimliği, böylece farklı görsel ipuçlarıyla anlaşılır. [4, 5]

Akropolis Müzesi’ndeki yaklaşık MÖ 570 tarihli Hydra alınlığı, bu okuma için somut bir örnektir. Herakles, sopasıyla dokuz yılan başlı canavara saldırırken Iolaos arkasındaki savaş arabasında görünür. Burada sopa Herakles’i tanımaya, çok başlı yaratık ise Hydra mücadelesini belirlemeye yardım eder. Aynı sahnenin ayrıntıları, tek bir kahraman figüründen daha geniş bir anlatı kurar. [6]

Getty’nin kaydında dördüncü görev, Erymanthos yaban domuzunun canlı yakalanmasıyla ilişkilendirilir ve Eurystheus’un emrine bağlanır. Metropolitan’ın sıralamasındaki on ikinci görev ise yeraltı dünyasının üç başlı bekçisi Kerberos’un getirilmesidir. Zürih incelemesi, on iki bölümlük görev çevriminin görsel örneklerini Olympia ve Thebai’de özellikle vurgular. Bu zengin temsil, MÖ 5. ve 4. yüzyıllardaki örneklerle ilişkilendirilir. [7, 4, 5]

Herakles’e kahraman ve tanrı olarak nasıl tapınılıyordu?

Oxford Classical Dictionary’nin özetlediği anlatıda Deianeira, istemeden Herakles’in ölümüne yol açar. Ölümün ardından Athena, Herakles’i Olympos’a götürür ve kahraman orada tanrı olur. Herakles’in tanrı olarak kabul edilmesini açıklayan mitolojik çerçeve, böylece ölüm sonrasına bağlanır. Kahramanın ölüm öyküsü ile tanrılar arasına katılması, aynı anlatının birbirini izleyen parçalarıdır. [8]

Yaklaşık MÖ 500 tarihli Berlin F 2278 numaralı kyliks, bu geçişin görsel karşılıklarından biridir. Attika kırmızı figürlü içki kabında Herakles, tanrıların Olympos’a giden alayında yürür. Aslan postu ile sopası, tanrılar arasına katılan figürün Herakles olduğunu belirtir. Görev sahnelerinde tanımaya yarayan nesneler, burada kahramanın Olympos yolculuğunda da karşımıza çıkar. [9]

Herodotos, Tarihler 2.44’te Herakles için iki ayrı kutsal mekân ayıran Yunanları över. Bu mekânların birinde ölümsüz Olympios’a kurban verilirken, diğerinde kahramana özgü sunular yapılır. Herodotos’un kaydı, tanrı ile kahraman ayrımının sunuların biçimine de yansıdığını gösterir. Herakles’e tapımı anlamak için, yalnız soy anlatısına değil, bu uygulamalara da bakmak gerekir. [10]

Pausanias’ın MS 2. yüzyılda anlattığı Sikyon töreni, ikili tapımı tek kurban içinde gösterir. Bir kuzunun butları sunakta yakılır, tanrıya sunulan kurbandan etin bir bölümü yenirdi. Kalan bölüm ise aynı törende Herakles’e kahraman olarak sunulmaya devam ederdi. Böylece Sikyon örneğinde Herakles’in tanrı ve kahraman yönleri, aynı tören içinde karşılık bulurdu. [11]

Getty’de Heather Sharpe’ın yayımladığı inceleme, tapımın ev içindeki karşılığını da ele alır. Roma yönetimi altındaki Yunanlar, Herakles’i geleneksel ev tanrıları arasında yüceltmeyi sürdürüyordu. İncelemede Aphrodite ve Dionysos da Herakles ile birlikte bu bağlamda anılır. Dolayısıyla Herakles’in dinsel konumu, Herodotos’un anlattığı ayrı kutsal mekânlarla sınırlı değildi. [12]

Melqart ile özdeşleştirilmesi Akdeniz’deki kültürel etkileşim hakkında ne gösterir?

Getty’ye göre Kıbrıs’ta Herakles, bütün Yunan dünyasına ait bir kahraman olarak tapım görüyordu. Aynı zamanda Fenike tanrısı Melqart ile birleşen bir tanrı olarak da kabul ediliyordu. Zürih Üniversitesi’nin incelemesi, Kıbrıs’ı Yunan imgeleriyle Doğu Akdeniz modellerinin karşılaşma alanı olarak yorumlar. Herakles-Melqart gibi birleşik imgeler, bu kültürel etkileşimin örnekleri arasında ele alınır. [13, 5]

Malta’da bulunan MÖ 2. yüzyıla ait iki Melqart cippusu, dil üzerinden karşılaştırma sağlar. Bu adak anıtları, aynı adak metnini Fenikece ve Yunanca olarak taşır. Corinne Bonnet’nin yayımladığı yazıtta Fenikece bölüm Melqart’a, Yunanca bölüm ise Herakles’e yönelir. Yunanca metinde Herakles, kurucu anlamındaki archegetes unvanıyla anılır ve adağın muhatabı olur. [14, 15]

Siz Malta yazıtını iki dilin yan yana kullanıldığı bir adak üzerinden okuyabilirsiniz. Ancak buradaki ilişki, yalnızca Herakles adının farklı bir dilde yazılması değildir. Fenikece bölümde Melqart, Yunanca bölümde Herakles bulunması, ortak dinsel bağlamdaki eşleştirmeyi somutlaştırır. Etrüskçe Hercle ile Latince Hercules arasındaki ad aktarımı, bundan farklı bir örnektir. [14, 15, 2]

Getty’nin Kıbrıs yapımı 71.AA.290 numaralı heykelciği, özdeşleştirmenin sınırlarını da açık biçimde gösterir. Müze, bu Herakles figürünün Herakles-Melqart olarak düşünülebileceğini, ancak tanımlamanın doğrulanamadığını belirtir. Ayırt edici minyatür aslan ve sopa gibi elde tutulan nesneler bugün kayıptır. Kıbrıs’taki birleşik tapım bilgisi, bu nedenle her heykelciğin kimliğini kesinleştirmeye yetmez. [13]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıra, Hydra alınlığından Malta yazıtlarının çözülmesine uzanan belgelenmiş örnekleri bir araya getirir. Mitolojik olayların tarihlerini değil, eserlerin ve yazılı tanıklıkların zamanlarını izleyebilirsiniz.

1. Yaklaşık MÖ 570 Akropolis’in Hydra alınlığında Herakles’in canavarla mücadelesi tasvir edildi. [6]
2. Yaklaşık MÖ 500 Berlin F 2278 kyliksinde Herakles’in tanrılarla Olympos’a yürüyüşü resmedildi. [9]
3. MÖ 2. yüzyıl Malta’nın Fenikece ve Yunanca adak metni taşıyan Melqart cippusları üretildi. [14]
4. MÖ 2.–1. yüzyıllar Getty’de bulunan 71.AA.290 numaralı Kıbrıs Herakles heykelciği bu dönemde yapıldı. [13]
5. MS 2. yüzyıl Pausanias, Sikyon’da Herakles’in tanrı ve kahraman yönlerini birleştiren kurban uygulamasını kaydetti. [11]
6. 1758 Jean-Jacques Barthélemy, Malta cippuslarının iki dilli yazıtları yardımıyla Fenike yazısını çözdü. [14]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Akropolis’in Hydra alınlığında, kahraman ile canavarın mücadelesine küçük bir yengeç de katılır. Sol köşedeki bu hayvan, anlatıya göre Hera tarafından Hydra’ya yardım etmek için gönderilmiştir. Siz alınlığa bakarken yalnız Herakles’e odaklanırsanız, Hera’nın müdahalesini anlatan bu ayrıntıyı kaçırabilirsiniz. Yengeç, sahnedeki küçük figürlerin de anlatının parçası olduğunu açık biçimde gösterir. [6]

Getty’nin Kıbrıs heykelciği, 52 × 20,5 × 12 santimetre ölçülerinde bir kireçtaşı eserdir. Aslan postunun üzerinde koyu kahverengi-kırmızı boya izleri bugün hâlâ korunmuş durumdadır. Heykelciğin yüzeyine dikkat etmek, postun biçimi kadar korunmuş rengini de görmeyi sağlar. MÖ 2.–1. yüzyıllara tarihlenen bu örnekte, boyanın izi doğrudan eserin üzerinde bulunur. [13]

Getty’nin Paramythia bronzları kataloğunda, toplulukla ilişkilendirilen Hercules heykelciğinin sahibi bilinmiyor olarak kaydedilir. Aynı katalog, heykelciğin güncel yerini de bilinmiyor olarak belirtir ve belirsizliği korur. Bu kayıt, Herakles’in ev tanrıları arasındaki konumunu tartışan incelemenin içinde yer alır. Ancak belirli heykelciğin bugünkü konumu, ev içi tapım hakkındaki genel değerlendirmeden ayrı tutulmalıdır. [12]

Malta cippuslarının iki dilli metinleri, antik tapımın ötesinde başka bir çalışmaya katkı sağladı. Jean-Jacques Barthélemy, bu yazıtlardan yararlanarak 1758’de Fenike yazısının çözülmesini sağladı. Böylece Melqart ile Herakles’e yönelen aynı adak, farklı dillerin okunmasında da kullanıldı. Antik bir dinsel eşleştirme, burada yazının çözülmesine yardım eden somut belgeye dönüştü. [14]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Getty CONA — Heracles getty.edu
2. English Wikipedia — Hercules en.wikipedia.org
3. English Wikipedia — Thebes, Greece en.wikipedia.org
4. The Metropolitan Museum of Art — The Labors of Herakles metmuseum.org
5. Zürih Üniversitesi — Iconography of Deities and Demons: Heracles religionswissenschaft.uzh.ch
6. Akropolis Müzesi — The Hydra Pediment theacropolismuseum.gr
7. Getty CONA — Heracles and the Erymanthian Boar getty.edu
8. Oxford Classical Dictionary — Heracles academic.oup.com
9. Tufts Üniversitesi, Perseus — The Life and Times of Hercules static.perseus.tufts.edu
10. Furman Üniversitesi — Herodotus, Histories 2.44 folio2.furman.edu
11. Fordham Üniversitesi — Pausanias, Description of Greece 2.10.1 sourcebooks.web.fordham.edu
12. Getty, Artistry in Bronze — The Paramythia Bronzes, Heather Sharpe getty.edu
13. Getty — Statue of Herakles, 71.AA.290 getty.edu
14. Heritage Malta — Cippi reunited in Abu Dhabi after 241 years apart heritagemalta.mt
15. Corinne Bonnet — Noms de dieux ricerca.sns.it

Görsel: Dynastes hercules ecuatorianus MHNT.jpg — Didier Descouens, CC BY-SA 4.0