Hansa Birliği nedir? Kuzey Avrupa’nın ticaret şehirleri

Hansa Birliği’nin sürekli donanması yoktu; buna rağmen şehirleri Danimarka ile savaştı. Siz bu yazıda şehirlerin, tüccarların ve limanların nasıl birlikte çalıştığını öğreneceksiniz. Kuzey Avrupa’daki bu ağ, ortak ticari çıkarları korumak için gelişti. Lübeck, Hamburg ve Bremen gibi şehirler, ağın önemli merkezleri arasında bulunuyordu.[1][2]

Bergen’den gönderilen kurutulmuş morina ve Norveç’e getirilen tahıl, ticaretin gündelik yüzünü gösterir. Siz bugün alışverişte ürünlerin geldiği yerleri düşünerek bu bağlantıyı kurabilirsiniz. Hansa ticareti, balık ve tahıl kadar kumaşla balmumunu da kapsıyordu. Ağın hikâyesini anlamak için şehirlerle yabancı limanlardaki ticaret merkezlerini ayırmak gerekir.[1][3]

Hansa Birliği nedir?

Hansa Birliği, Kuzey Avrupa’daki Alman tüccarların ve şehirlerin ticaret ve savunma ağıydı. Ortak amaç, bu tüccarların ve şehirlerin ticari çıkarlarını birlikte korumaktı. Dolayısıyla Hansa’yı anlamanın başlangıç noktası, tüccarlarla şehirler arasındaki bu ortaklıktır. Baltık Denizi ile Kuzey Denizi, ağın faaliyetlerinin başlıca coğrafi çerçevesini oluşturuyordu.[1][4]

Hansa adı, Eski Yüksek Almancadaki hansa sözcüğünden gelen bir adlandırmaydı. Sözcük, 12. yüzyıldan itibaren birlikte yolculuk eden tüccar toplulukları için kullanılıyordu. Böylece adın kökeninde, yolculuklarını birlikte yapan tüccarların kurduğu topluluklar bulunuyordu. Zamanla gelişen şehir ağı, bu tüccar birlikteliklerinden doğan örgütlenmeyle bağlantılıydı.[4]

Hansa’nın oluşumunda, birbirini tamamlayan iki ticaret alanı bir araya geldi. Bunlardan Ren ticareti, İngiltere ve Felemenk ile bağlantılar üzerinden gelişiyordu. Baltık ticareti ise kuzeydoğu Avrupa’yı Batı Avrupa’ya bağlayan güzergâhları kapsıyordu. Hansa ticaret birliği denildiğinde, bu farklı bağlantıların oluşturduğu ortak ağ anlaşılmalıdır.[5]

Hansa Birliği ne zaman kuruldu?

Hansa için verilen kuruluş tarihleri, örgütlenmenin farklı aşamalarına işaret eder. Ağın kökleri, 12. yüzyıl ortasında gelişen tüccar topluluklarına kadar uzanır. Lübeck ile Hamburg’un 1241’de kurduğu ittifak, şehirler arasındaki işbirliğinin somut örneklerindendir. Bu ittifak, Baltık Denizi ile Kuzey Denizi arasındaki ticaret güzergâhında işbirliğini güçlendirdi.[6][7]

Oxford Bibliographies, 1356’da Lübeck’te toplanan Hansetag’ı geleneksel resmî başlangıç kabul eder. Bununla birlikte aynı kaynak, örgütlenmenin köklerini 12. yüzyıl ortasına götürür. Bu nedenle 1356 tarihi, daha önceki tüccar topluluklarının bulunmadığı anlamına gelmez. Tarihi değerlendirirken, tüccar birliktelikleriyle şehir temsilcilerinin toplantılarını birbirinden ayırmak gerekir.[7]

Avrupa Hansa Müzesi, ağın tek bir başlangıç veya bitiş tarihi bulunmadığını vurgular. Müzenin yaklaşımında Hansa, zaman içinde gelişen bir ticaret ağı olarak açıklanır. Siz 1241 ve 1356 tarihlerini gördüğünüzde, bunların farklı gelişmeleri anlattığını hatırlayabilirsiniz. İlki Lübeck–Hamburg ittifakını, ikincisi geleneksel başlangıç sayılan Lübeck Hansetag’ını belirtir.[6][7][8]

Hansa Birliği üyeleri ve şehirleri hangileriydi; başkenti neresiydi?

Hansa ağı, en güçlü döneminde 200’den fazla şehri kapsayan bir genişliğe ulaştı. Şehirler, Baltık kıyılarından Köln–Erfurt–Kraków çizgisine uzanan iç bölgelere kadar yayılıyordu. Dolayısıyla Hansa şehirlerini yalnız deniz kıyısındaki limanlarla sınırlamak doğru olmaz. İç bölgelerdeki şehirler de bu ticaret ağının coğrafyasında yer alıyordu.[4]

Önemli şehirler arasında Lübeck, Hamburg, Bremen, Rostock, Danzig ve Königsberg bulunuyordu. Baltık’ın doğusundaki Riga, Reval ve Dorpat da Hansa ağına katılmıştı. Reval, Tallinn’in; Dorpat ise Tartu’nun tarihsel adları olarak karşımıza çıkar. Elbing yani Elbląg ve Thorn yani Toruń da ağdaki şehirler arasındaydı.[1][2]

Ancak Hansa’da resmî üye listeleri tutulmadığından, kesin üye sayısını belirlemek güçtür. Küçük şehirler, toplantılarda komşu büyük şehirler tarafından da temsil edilebiliyordu. Bu yüzden 200’den fazla şehir bilgisi, kesin bir üyelik cetveliyle karıştırılmamalıdır. Ağın genişliği ile toplantılardaki temsil biçimi, birbirinden farklı iki konudur.[4][9]

UNESCO, 1143’te kurulan Lübeck’i Hansa’nın eski başkenti ve Kraliçe Şehri olarak tanımlar. Hansa Birliği’nin başkenti sorusuna bu nedenle Lübeck adıyla cevap verilebilir. Lübeck, hem 1356’daki geleneksel başlangıç toplantısıyla hem 1669’daki son Hansetag’la ilişkilidir. Şehrin merkezî rolü, kuruluş tartışmalarıyla son toplantının tarihinde birlikte görülür.[7][9][10]

Hansa ticaret birliği hangi malları, hangi merkezlerden taşıyordu?

Hansa’nın dört büyük dış ticaret merkezi Londra, Brugge, Bergen ve Novgorod’du. Kontor adı verilen bu merkezler, yabancı şehirlerde kurulmuş ticaret yerleşimleriydi. Bunları Lübeck veya Hamburg gibi Hansa şehirleriyle aynı kategoride değerlendirmemek gerekir. Kontorun bulunduğu şehir ile Hansa üyesi şehir, farklı tanımları ifade ediyordu.[3][11]

Doğudan İngiltere ve Flandre’ye gönderilen mallar arasında balmumu ve kürk bulunuyordu. Kereste, keten, buğday ve çavdar da aynı yöndeki ticaretin parçalarıydı. Ters yönde ise kumaş ve işlenmiş mallar taşınarak bağlantılar sürdürülüyordu. Böylece Hansa ticareti, farklı bölgeler arasında karşılıklı mal akışını kapsıyordu.[1]

Bergen kontoru, kurutulmuş morina ihracatıyla bu genel tablonun somut örneklerinden biriydi. Norveç’e getirilen başlıca mal ise ters yönde taşınan tahıl olarak belirtilir. UNESCO’ya göre Hansa, Bergen’de 1350 yılında bir ticaret bürosu kurdu. Kraliyet ayrıcalıkları, Kuzey Norveç’in kurutulmuş balık ticaretini denetlemesine imkân sağladı.[3][12]

Siz günlük alışverişinizde balık, tahıl veya kumaş üzerinden bu ticareti düşünebilirsiniz. Bergen’deki balık ve Norveç’e gelen tahıl, ticaretin gündelik ihtiyaçlarla bağını gösterir. Balmumu ise Avrupa’nın yeni şehirlerindeki kiliselerin mumla aydınlatılmasıyla bağlantılı talep görüyordu. Hansa mallarının kullanım alanları, beslenmeden giyime ve aydınlatmaya kadar uzanıyordu.[1][3][13]

Hansa şehirleri ortak kararları nasıl alıyordu?

Şehir temsilcileri, ortak kararlar almak amacıyla Hansetag adı verilen toplantılarda buluşuyordu. Bununla birlikte şehirlerin bu toplantılara katılması zorunlu tutulan bir uygulama değildi. Küçük şehirlerin komşu büyük şehirlerce temsil edilebilmesi de bu yapıya eşlik ediyordu. Hansa’nın karar düzeni, şehirlerin toplantıları ve farklı temsil biçimleri üzerinden işliyordu.[9][11]

Hansa’nın anayasası, sürekli ordusu ve sürekli donanması yoktu. Buna rağmen şehirler, ortak ticari çıkarlar çevresinde savunma işbirliği geliştirebiliyordu. Danimarka ile 1361–1370 arasında yapılan savaşlar, bunun somut bir örneğiydi. Savaşların sonunda imzalanan Stralsund Barışı, Hansa’ya vergi muafiyetleri sağladı.[1][5]

Barış, Hansa’ya Øresund kaleleri üzerinde 15 yıl boyunca nüfuz da kazandırdı. Ticari çıkarları korumanın başka bir yolu ise faaliyetleri başka yere taşımaktı. Brugge’de haklarının ihlal edildiğini düşünen Hansa tüccarları, ticareti boykot edebiliyordu. Böyle durumlarda faaliyetlerini Aardenburg veya Dordrecht’e taşıma seçeneğini de kullanabiliyorlardı.[1][3]

Denizde kullanılan kog gemileri, ticaret ile savaş arasındaki bağlantıyı ayrıca gösterir. Kuzey ve Baltık denizlerinde kullanılan bu gemiler, tek direkliydi. Büyük kare yelken taşıyan koglar, savaş gemisi olarak da kullanılabiliyordu. Dolayısıyla aynı gemi türü, Hansa taşımacılığında farklı amaçlara hizmet edebiliyordu.[14]

Kısa kronoloji

Hansa’nın zaman çizelgesi, Lübeck’in kuruluşundan son Hansetag toplantısına kadar uzanır. Aşağıdaki tarihler, kuruluş tartışmasını ve ticaret ağındaki değişimleri birlikte izlemeyi sağlar. Bremen koguna ilişkin tarihler ise günümüze ulaşan maddi bir örneği gösterir.[7][9][10][15]

1. 1143 Daha sonra Hansa’nın başlıca merkezlerinden olacak Lübeck şehri kuruldu.[10]
2. 12. yüzyıl Hansa sözcüğü, birlikte yolculuk eden tüccar toplulukları için kullanılmaya başlandı.[4]
3. 1241 Lübeck ile Hamburg, ticaret güzergâhındaki işbirliğini güçlendiren bir ittifak kurdu.[6]
4. 1350 UNESCO’nun tarihlemesine göre Hansa, Bergen’de bir ticaret bürosu kurdu.[12]
5. 1356 Oxford Bibliographies’nin geleneksel başlangıç kabul ettiği Hansetag Lübeck’te toplandı.[7]
6. 1361–1370 Hansa şehirleri ile Danimarka savaşlarda karşı karşıya geldi.[1]
7. 1370 Stralsund Barışı, vergi muafiyetleri ve Øresund kaleleri üzerinde nüfuz sağladı.[1]
8. 1380 Günümüzde korunan Bremen kogu, bu tarihe ait bir gemidir.[15]
9. 1494 III. İvan, Novgorod’daki Hansa kontorunu kapattırarak tüccarlarını Moskova’ya sürdü.[1]
10. 16.–17. yüzyıllar Atlantik ticareti, rakip tüccarlar ve güçlenen devletler Hansa’nın önemini azalttı.[8]
11. 1669 Tarihsel Hansa’nın son Hansetag toplantısı Lübeck’te yapıldı; birlik resmen feshedilmedi.[9]
12. 1962 Bremen kogunun kalıntıları, Weser Nehri’ndeki tarama çalışmaları sırasında bulundu.[15]

1494’te Novgorod kontorunun kapatılması, ağın doğudaki merkezlerinden birini doğrudan etkiledi. Sonraki yüzyıllarda Atlantik ticaretinin büyümesi, Hansa’nın önemini azaltan etkenlerden biri oldu. Rakip tüccarların yükselişi ve ulusal devletlerin güçlenmesi de aynı sürece eşlik etti. Ancak 1669’daki son toplantı, resmî bir fesih kararı anlamına gelmiyordu.[1][8][9]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Yaklaşık 1193’te Lübeck ile Novgorod arasındaki yolculuk, 2.000 kilometrelik bir mesafeyi kapsıyordu. Avrupa Hansa Müzesi’ne göre bu yolculuk haftalar, çoğu zaman aylar sürüyordu. Bu mesafe, ticaret yolculuğunun ölçeğini gösterir. Novgorod’dan alınan balmumuna talep, Avrupa’nın yeni şehirlerindeki kiliselerin mumla aydınlatılmasıyla artıyordu.[1][13]

Novgorod kontorundaki Aziz Petrus Kilisesi, yerleşimin tek taş yapısı olarak kullanılıyordu. Kilise, ibadetin yanında depo ve değerli eşyaların saklandığı güvenli alandı. Böylece aynı yapı, tüccarların dini yaşamıyla mallarının korunmasını bir araya getiriyordu. Novgorod örneğinde ticaret merkezinin işleyişi, tek bir yapının kullanımında görülebiliyordu.[3]

Bergen’deki Bryggen, dört büyük dış kontor arasında günümüze korunan tek örnektir. Burada yaklaşık 62 tarihî yapı kalmıştır. Siz Bryggen’i gezerken, Bergen’in kurutulmuş balık ticaretiyle bağlantısını da düşünebilirsiniz. Korunan yapılar ile 1350’de kurulan ticaret bürosu, aynı yerin tarihini anlatır.[12]

Bremen kogunun kalıntıları, 1962’de Weser Nehri’nde yapılan tarama çalışmalarında bulundu. Gemi 1380’e tarihlenirken, korunarak sergilenmesi yaklaşık 40 yıl sürdü. Bu örnek, tek direkli ve büyük kare yelkenli kogları somutlaştırır. Hansa taşımacılığında kullanılan gemi türü, böylece korunmuş bir kalıntıyla incelenebilir.[14][15]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Hanseatic League en.wikipedia.org
2. NDR — Mittelalter: Die Hanse beherrscht den Norden ndr.de
3. THE HANSA — Trading posts hanse.org
4. THE HANSA — The medieval Hanseatic League hanse.org
5. Vikipedi — Hansa Birliği tr.wikipedia.org
6. Oxford Research Encyclopedia — Long-Distance Trade in Medieval Europe academic.oup.com
7. Oxford Bibliographies — Hanseatic League academic.oup.com
8. Europäisches Hansemuseum — Erfolgsgeschichte erfolgsgeschichte.hansemuseum.eu
9. THE HANSA — Der Städtebund hanse.org
10. UNESCO — Hanseatic City of Lübeck whc.unesco.org
11. Edinburgh University Press — Law, Leverage and Litigation in Late Medieval Bruges edinburghuniversitypress.com
12. UNESCO — Bryggen whc.unesco.org
13. Europäisches Hansemuseum — Catalogue hansemuseum.eu
14. Deutsches Historisches Museum — Cog dhm.de
15. Deutsches Schifffahrtsmuseum — Bremen cog dsm.museum

Görsel: Ausbreitung der Hanse um das Jahr 1400-Droysens 28.jpg — Droysen/Andrée, CC BY-SA 3.0