Kara Veba: Avrupa Nüfusunun Üçte Birini Öldüren Salgın Nedir?

Salgını bugün andığımız Black Death adının İngilizcede bilinen ilk kaydı 1755 tarihlidir. Salgını yaşayanlar ona Büyük Ölüm ya da Büyük Salgın diyordu. Bu yazıda Kara Ölüm’ün nerede başladığını, hangi belirtilerle seyrettiğini ve “üçte bir” sayısının ne kadar güvenilir olduğunu öğreneceksiniz.

Kara Ölüm, 1346–1353 yıllarında Avrasya ve Kuzey Afrika’yı vuran büyük veba salgınıdır. Etkeni Yersinia pestis adlı bakteridir. Bugün bir yolcu gemisinin limana yanaşmasını sıradan bir olay sayarsınız. 1347’de ise Karadeniz’den Sicilya’ya gelen ticaret gemileri, kıtanın kaderini değiştiren bir yükü taşıyordu.

Kara Ölüm nedir?

Kara Ölüm, ikinci veba pandemisinin başlangıcını oluşturan salgına verilen addır. 1346–1353 arasındaki ana dönemi kapsar. Hastalığın etkeni Yersinia pestis bakterisidir. Bu bakteri üç biçimde hastalık yapar: hıyarcıklı, septisemik ve pnömonik.

Kara Ölüm ile veba aynı şey değildir. Veba, Yersinia pestis’in yol açtığı hastalığın adıdır. Kara Ölüm ise bu hastalığın 14. yüzyıl ortasındaki belirli bir salgın dalgasıdır. Siz “kara ölüm hastalığı” diye arattığınızda aslında vebayı, “Kara Ölüm” diye arattığınızda ise o tarihsel olayı buluyorsunuz.

Salgın tek dalgayla bitmedi. Newcastle Üniversitesi’nin tarih eğitimi kaynağına göre İngiltere’de ilk büyük dalga 1350 civarında hafifledi. Ardından 1500’e kadar yirmiden fazla yeni veba salgını yaşandı.

Kara Ölüm nerede başladı?

Uzun süre tartışılan bu sorunun yanıtına 2022’de yeni bir kanıt eklendi. Nature dergisinde yayımlanan araştırma, bugünkü Kırgızistan’daki mezarlıklardan alınan örnekleri inceledi. Bu mezarlarda 1338–1339 yıllarında ölen insanların kalıntılarında Yersinia pestis genomları bulundu. Araştırmacılar bu genomları Kara Ölüm’le bağlantılı büyük soy ayrışmasının başlangıç noktasına yerleştirdi.

Avrupa’nın Akdeniz limanlarına yayılmada deniz yolu belirleyici oldu. 1347’de Karadeniz’den Sicilya’ya ulaşan ticaret gemileri, vebanın Akdeniz limanları üzerinden yayılmasında önemli bir taşıma ağı oluşturdu. Düşünün: bugün bir kargo konteynerinin izini saatler içinde sürebilirsiniz. O dönemde gemiler hastalığı limandan limana sessizce taşıdı.

Britanya’ya varış tarihi oldukça kesin biliniyor. London Museum’a göre veba Haziran 1348’de Britanya’ya, aynı yılın kasım ayında Londra’ya ulaştı. Müze, 1352’ye kadar Londra ve banliyölerinde yaklaşık 35.000 kişinin öldüğünü tahmin ediyor. Bu sayı yerel nüfusun yarısından fazlasına karşılık geliyor.

Kara Ölüm belirtileri: veba nasıl seyreder?

Vebanın üç klinik biçimi farklı belirtiler verir. CDC (ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri) tanımına göre hıyarcıklı vebada enfekte pire ısırığından 2–8 gün sonra ateş, baş ağrısı, titreme ve halsizlik başlar. En belirgin işaret ağrılı lenf bezi şişlikleridir. Bu şişliklere hıyarcık adı verilir.

Septisemik veba kan dolaşımını tutar. Deri ve organlarda kanamaya yol açabilir. Özellikle el ve ayak parmaklarıyla burunda dokular kararır ve ölür.

Pnömonik veba akciğerleri tutar. Nefes darlığı, göğüs ağrısı ve bazen kanlı balgam yapar. Bu biçim diğerlerinden önemli bir noktada ayrılır: Enfekte kişinin öksürük damlacıklarıyla doğrudan insandan insana bulaşabilir. Siz bugün grip olan birinin yanında öksürüğe dikkat ediyorsanız, 1348’de bu refleksin neden ölüm kalım meselesi olduğunu tahmin edebilirsiniz.

Avrupa nüfusunun gerçekten üçte biri mi öldü?

“Üçte bir” ifadesi kesin bir sayım değildir. Liverpool Üniversitesi’nin salgın tarihi kaynağı, Batı Avrupa için yaklaşık %33–50 aralığında bir tahmin verir. Aynı kaynak hem toplam nüfusun hem de ölüm sayısının belirsiz olduğunu vurgular. Yani üçte bir, aralığın alt sınırıdır.

Kayıplar kıta genelinde eşit dağılmadı. 2022’de yayımlanan bir araştırma 19 Avrupa ülkesindeki 261 alandan polen verilerini inceledi. Polen verileri tarımsal etkinliğin izini taşır. Araştırma bazı bölgelerde ağır tarımsal gerileme buldu. Başka bölgelerde ise sınırlı ya da saptanamayan değişim saptadı. Max Planck Topluluğu bu sonucu kıta genelindeki “tekdüze yıkım” varsayımına karşı bir bulgu olarak duyurdu.

Londra örneği bölgesel farkın ne kadar sert olabileceğini gösterir. Nüfusun yarısından fazlasının öldüğü tahmin edilen şehir, Batı Avrupa için verilen tahmin aralığının üst sınırını aşar. Buna karşılık polen verileri bazı kırsal bölgelerin tarımı sürdürdüğünü gösterir.

Veba nasıl yayıldı: sıçan mı, pire mi, bit mi?

Klasik anlatı sıçan ve pire üzerine kuruludur. Buna göre bakteri sıçanlardaki pirelerle insana geçti. Pnömonik bulaş da insandan insana yayılmayı açıklar. Ancak 2018 tarihli bir çalışma üçüncü bir model ortaya koydu: insan piresi ve vücut biti.

Dean ve arkadaşlarının çalışması ikinci pandemi döneminden dokuz salgını bu modellerle karşılaştırdı. Dokuz salgının yedisinde insan dış parazitleri modeli verilere daha uyumlu çıktı. Çalışmanın önemli bir sınırı var: Karma bulaş yollarını modellemedi. Bu nedenle tartışma kapanmış sayılmaz.

Kısa kronoloji

1. 1338–1339 Bugünkü Kırgızistan’daki mezarlıklarda, 2022 araştırmasının Yersinia pestis DNA’sını saptadığı ölümler
2. 1346–1353 Kara Ölüm’ün genel kabul gören ana salgın dönemi
3. 1347 Veba Karadeniz ticaret bağlantıları üzerinden Sicilya ve Akdeniz limanlarına taşındı
4. Haziran 1348 Veba Britanya’ya ulaştı
5. Kasım 1348 Veba Londra’ya ulaştı
6. Şubat 1349 Strasbourg’da Yahudilere yönelik katliam
7. 1349 İngiltere’de İşçiler Nizamnamesi çıkarıldı
8. 1351 İngiltere’de İşçiler Yasası çıkarıldı
9. 1377 Dubrovnik yönetimi zorunlu tecrit kararı aldı
10. 1755 İngilizcede Black Death adının bilinen ilk kaydı
11. 2018 İnsan dış parazitleriyle bulaş kuramını karşılaştıran çalışma yayımlandı
12. 2022 Kırgızistan genomlarını Kara Ölüm soylarının başlangıcına bağlayan araştırma yayımlandı

Salgının toplumsal izleri

Ölümler iş gücünü eritti. İngiltere’de işçi kıtlığının ardından 1349 İşçiler Nizamnamesi ve 1351 İşçiler Yasası çıkarıldı. İki düzenlemenin amacı yükselen ücretleri ve iş gücü hareketliliğini sınırlamaktı. Bugün maaş pazarlığı yaparken sahip olduğunuz serbestlik, o dönemde yasayla kısıtlanmaya çalışıldı.

Korku şiddete de dönüştü. Salgın sırasında Yahudi topluluklarına yönelik saldırılar yaşandı. Şubat 1349’daki Strasbourg katliamında yaklaşık 2.000 Yahudi öldürüldü.

Dinî tepkiler de sokağa taştı. London Museum’a göre Eylül 1349’da Avrupa’dan Londra’ya 120 kırbaççı geldi. Bu kişiler günahların bağışlanması için günde iki kez sokakta kendilerini kırbaçladı.

Salgından çıkarılan en kalıcı ders tecrit oldu. Dubrovnik yönetimi 1377’de salgın bölgelerinden gelenler için zorunlu tecrit kararı aldı. Süre başlangıçta 30 gündü, sonra 40 güne çıkarıldı.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Gagalı maske 1348’e ait değil. Gagalı veba doktoru maskesine ilişkin en erken belgeler 17. yüzyıl ortalarında İtalya ve Güney Fransa’da ortaya çıkar. Bu kıyafetin 1348 salgınında kullanıldığına dair çağdaş belge bulunmamıştır. Kara Ölüm’ü anlatan bir görselde gagalı maske görürseniz, yaklaşık üç yüzyıllık bir anakronizme bakıyorsunuz demektir.
• “Kara Ölüm” adı sonradan geldi. İngilizcedeki Black Death ifadesinin bilinen ilk kaydı 1755 tarihlidir. Dönemin insanları salgını Büyük Ölüm veya Büyük Salgın anlamına gelen adlarla andı.
• Londra’nın acil mezarlığı iki yıl kullanıldı. East Smithfield mezarlığı yalnızca 1348–1350 arasında açık kaldı. London Museum, 1980’lerde burada kazılan 634 kişinin kalıntılarını koruyor.
• Karantina 40 gün olarak başlamadı. Dubrovnik’in 1377 tecridi önce 30 gündü. 40 güne sonradan çıkarıldı.
• Çekirge ile veba yan yana anıldı ama aynı şey değil. 2021 tarihli bir akademik derleme, 1346–1390 dönemindeki veba dalgalarının çevresel bağlamında çekirge istilalarını ve kıtlığı da listeler. Bu eşzamanlılık, çekirgelerin Yersinia pestis taşıdığını kanıtlamaz.

Kara Ölüm kitapları ve filmi: hangisi tarih, hangisi kurgu?

Konuya kitapla girmek isterseniz iki farklı tür var. Rosemary Horrox’un çevirip derlediği The Black Death, Manchester University Press tarafından Ağustos 1994’te yayımlandı. Kitap salgını çağdaş metinlerle inceleyen bir kaynak derlemesidir. Yani dönemin insanlarının kendi sözlerini okursunuz.

Türkçe için Tolgahan Karaimamoğlu’nun Kara Ölüm: Orta Çağ Dünyasını Yok Olmanın Eşiğine Getiren Veba kitabı var. Tarih Kritik dergisinin 16 Ocak 2024 tarihli incelemesi kitabı 22 başlıklı bir tarih araştırması olarak tanıtıyor.

“Kara ölüm film konusu” aramasının yanıtı 2010 yapımı Black Death’tir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Kara Ölüm tr.wikipedia.org
2. Liverpool Üniversitesi — Historical Epidemics: Bubonic Plague pcliv.ac.uk
3. Max Planck Topluluğu — Black Death Mortality not as Widespread as Long Thought mpg.de
4. Spyrou ve diğerleri — The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia (Nature, 2022) pmc.ncbi.nlm.nih.gov
5. PBS — How the Black Death Set Sail for Europe pbs.org
6. London Museum — The Great Pestilence in London londonmuseum.org.uk
7. CDC — Signs and Symptoms of Plague cdc.gov
8. Dean ve diğerleri — Human ectoparasites and the spread of plague in Europe during the Second Pandemic (2018) pmc.ncbi.nlm.nih.gov
9. Marion Ruisinger — The “Plague Doctor’s Mask” in the German Museum for the History of Medicine, Ingolstadt pmc.ncbi.nlm.nih.gov
10. Wikipedia — Black Death en.wikipedia.org
11. London Museum — Bioarchaeological evidence for Black women in 14th-century London londonmuseum.org.uk
12. Massey Üniversitesi — Plagues, pandemics and quarantines massey.ac.nz
13. Cambridge Üniversitesi — Centralisation of Labour Regulation in Response to the Black Death repository.cam.ac.uk
14. Newcastle Üniversitesi — The Black Death healthandthepeople.ncl.ac.uk
15. Current coronavirus crisis and past pandemics — akademik derleme (2021) pmc.ncbi.nlm.nih.gov
16. Manchester University Press — The Black Death (Rosemary Horrox) manchesteruniversitypress.co.uk
17. Tarih Kritik — Ümit Yanık’ın kitap incelemesi dergipark.org.tr