11 کلیسای قرون‌وسطایی لالیبلا (Lalibela) با تراشیدن بستر سنگی آتشفشانی از بالا ساخته شدند. استادکاران سنگ پیرامون هر بنا را برداشتند، فضای داخلی آن را خالی کردند و به سطوحش شکل دادند. درها، پنجره‌ها، ستون‌ها، کف‌ها و سقف‌ها از دل خود سنگ بیرون آمدند. اصل کار، برداشتن سنگ بود: هرچه سنگ بیشتری کنار می‌رفت، کلیسا شکل روشن‌تری پیدا می‌کرد.
عبارت «تراشیده‌شده از یک سنگ یکپارچه» را باید با دقت خواند. کلیساهای لالیبلا بخشی از مجموعه‌ای هستند که در بستر سنگی تراشیده شده و گروه‌هایی از بناها، گذرگاه‌ها و سامانه‌های آب را در بر می‌گیرد. یک پژوهش زمین‌شناسی منتشرشده در سال 2011، این سنگ را توده بزرگی از بازالت اسکوریا‌دار، یعنی بازالت حفره‌دار، معرفی میکند که دره‌ای باستانی را پر کرده است. کلیساها در دل همین ساختار زمین‌شناختی گسترده‌تر قرار دارند.
لالیبلا در اتیوپی: کلیساهای صخره‌ای کجا هستند؟
لالیبلا شهری تاریخی در منطقه امهارای اتیوپی است. دقیق‌تر بگوییم، این شهر در ناحیه لاستا در شمال وولو قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا تقریباً 2,500 متر است. بنابراین کلیساها درون شهری قرار گرفته‌اند که نامش به مجموعه مذهبی گسترده‌تر آن هم گفته میشود.
محوطه ثبت‌شده یونسکو شامل 11 کلیسای صخره‌ای قرون‌وسطایی است. پنج کلیسا در یک سوی آبراهی به نام اردن قرار دارند و پنج کلیسا در سوی دیگر. بیته گیورگیس جدا از آن‌هاست. اگر شما چیدمان محوطه را به صورت دو گروه و یک کلیسای جداگانه تصور کنید، نقطه شروع خوبی برای شناخت آن خواهید داشت.
کلیساهای لالیبلا چگونه از دل سنگ تراشیده شدند؟
موزه هنر متروپولیتن توضیح میدهد که کارگران با اسکنه، تبر و دیگر ابزارهای برش روی سنگ آتشفشانی متخلخل کار می‌کردند. آنها از سطح زمین به سمت پایین پیش می‌رفتند. جهت کار اهمیت دارد: پایین‌ترین بخش هر کلیسا آخرین بخشی بود که هنگام تراشیدن به آن می‌رسیدند.
کارگران ابتدا طرح کلی بنا را روی سطح سنگ مشخص می‌کردند. سپس سنگ اطراف را برمی‌داشتند تا توده اصلی آن جدا شود. آنچه باقی می‌ماند، قرار بود به کلیسا تبدیل شود. فضای پیرامون بنا هم حاصل حفاری بود؛ کارگران با تراشیدن سنگ‌های اطراف و جدا کردن بنا از آنها، این فضای خالی را ایجاد می‌کردند.
مرحله بعد، خالی کردن فضای داخلی و شکل دادن و آراستن نمای بیرونی بود. این کارها سنگ باقی‌مانده را به فضایی معماری تبدیل می‌کرد. یونسکو درها، پنجره‌ها، ستون‌ها، کف‌ها و سقف‌ها را از جمله اجزایی می‌داند که با تراشیدن بستر سنگی شکل گرفته‌اند.
برای مقایسه‌ای روزمره، شما تراشیدن یک قالب صابون را تصور کنید: با برداشتن ماده، شکل مورد نظر را آشکار می‌کنید. استادکاران لالیبلا همین اصل را روی سنگ آتشفشانی به کار بردند. کار آنها هم شکل بیرونی بنا را در بر می‌گرفت و هم اتاق‌ها و تکیه‌گاه‌های داخل آن را.
این فرایند مقدار زیادی خرده‌سنگ هم تولید کرد. در قیت ترارا، آوار حاصل از تراشیدن کلیساها روی سازه‌های قدیمی‌تر انباشته شد. این قطعات دورریخته‌شده پوششی باستان‌شناختی ساختند که به حفظ لایه‌های قدیمی‌تر زیر توده آوار کمک کرد.
چه کسی کلیساهای لالیبلا را ساخت و چه زمانی؟
سنت اتیوپی ساخت تمام مجموعه را به شاه لالیبلا نسبت میدهد. موزه متروپولیتن دوران پادشاهی او را تقریباً 1181–1221 ذکر میکند. یونسکو کلیساها را به تلاش او برای ایجاد اورشلیمی نو پیوند میدهد؛ زمانی که سفرهای زیارتی به سرزمین مقدس با مانع روبه‌رو شده بود.
در کنار این انتساب به پادشاه، گاهشماری گسترده‌تری برای ساخت مجموعه وجود دارد. موزه متروپولیتن از چهار یا پنج مرحله میان سدههای هفتم و سیزدهم میلادی سخن می‌گوید. در این برداشت، مجموعه طی چندین دوره ساخت و دگرگونی توسعه یافته است. انتساب سنتی و گاهشماری چندمرحله‌ای، گذشته آن را به دو شیوه متفاوت روایت می‌کنند.
در شرح زندگی قدیسانه این پادشاه آمده است که فرشتگان کمک کردند کلیساها در 24 سال تکمیل شوند. موزه متروپولیتن این داستان را روایتی دینی معرفی میکند، نه مدرکی تاریخی برای مدت ساخت. اگر شما با این داستان روبه‌رو شدید، جایگاه آن را باید در سنت دینی و زیارتی محوطه بشناسید.
صلیب لالیبلا: کدام کلیسا نقشه صلیبی دارد؟
بیته گیورگیس به قدیس جرج وقف شده و نقشه‌ای صلیبی دارد. این کلیسا جدا از دو گروه پنج‌تایی قرار گرفته است. شکل آن از روشن‌ترین نمونه‌هایی است که نشان میدهد سنگ‌تراشان چگونه به سنگ باقی‌مانده، طرح معماری مشخصی داده‌اند.
بیته مدهانی عالم راه دیگری برای درک ابعاد این کار پیش روی شما می‌گذارد. این کلیسا پنج ناو دارد. یونسکو آن را بنایی معرفی میکند که بزرگ‌ترین کلیسای یکپارچه سنگی جهان دانسته میشود. در اینجا، فضای داخلی تراشیده‌شده به اندازه حجم قابل مشاهده بیرونی در اهمیت این دستاورد نقش دارد.
بیته امانوئل انتخاب معماری متفاوتی را نشان میدهد. نمای تراشیده‌شده آن، بنایی با ردیف‌های متناوب چوب و سنگ را تقلید میکند که در یمرهانا کرستوس دیده میشود. سنگ‌تراشان از سطح پیوسته سنگ برای بازآفرینی ظاهر دیواری استفاده کردند که با مصالح جداگانه ساخته می‌شد.
گذرگاه‌ها و سامانه‌های آب چگونه کلیساها را به هم پیوند می‌دادند؟
شبکه گذرگاه‌های لالیبلا فقط عبادتگاه‌ها را به هم متصل نمی‌کند. موزه متروپولیتن مسیرهایی را توصیف میکند که کلیساها را به آرامگاه‌ها، محل‌های تدفین زیرزمینی و انبارها پیوند می‌دهند. این فضاهای متصل، بخشی از همان مجموعه تراشیده‌شده‌اند و تصویری فراتر از ساختمان کلیساها به دست می‌دهند.
آب هم بخشی از این مجموعه است. سه حوض در حیاط بیته مریم قرار دارد که آب آنها از سامانه‌های آب مجموعه تأمین میشود. وجود این حوض‌ها نشان میدهد که در کنار گذرگاه‌ها و حیاط‌های حفاری‌شده، تأسیسات آبی هم بخشی از فضاهای پیرامون کلیساها بوده‌اند.
کارکرد هر خندق را باید جداگانه و با دقت بررسی کرد. در برابر نظریه‌ای که خندق‌ها را عمدتاً برای زهکشی می‌داند، کاوش‌های سال 2023 در آدیش‌آدی نشان داد که این خندق ممکن است برای جمع‌آوری آب طراحی شده باشد. این یافته به یک بخش مشخص مربوط است؛ نباید آن را توضیحی واحد برای همه خندق‌های لالیبلا دانست.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
زغال به‌دست‌آمده از پایین‌ترین بخش رسوبات پُرکننده خندق آدیش‌آدی به سده سیزدهم میلادی تاریخ‌گذاری شد. این یافته نشان میدهد که انباشت رسوب در آنجا در همان دوره آغاز شده بود. این تاریخ به ماده‌ای درون رسوبات خندق مربوط است و شاهدی مشخص در تاریخ سامانه آب به شمار می‌رود.
در قیت ترارا، کاوشگران سازه‌های مدوری یافتند که روی یکدیگر ساخته شده بودند. این بقایا از استفاده متناوب از میانه سده یازدهم تا سده هجدهم میلادی حکایت دارند. توالی آنها، تاریخ طولانی‌تری از سکونت را به شواهد مرتبط با تراشیدن کلیساها اضافه میکند.
توده خرده‌سنگ قیت ترارا اهمیت دیگری هم دارد. سنگ‌هایی که هنگام ساخت کلیساها برداشته شدند، بناهای قدیمی‌تر را پوشاندند و لایه‌های باستان‌شناختی را حفظ کردند. به این ترتیب، مواد دورریخته‌شده در یک مرحله از فعالیت، از شواهد مرحله‌ای دیگر محافظت کردند.
نام شهر در نقشه فرا مائورو نیز آمده است؛ نقشه‌ای که در سال‌های 1457–1459 در ونیز تهیه شد. نام آن در این نقشه به صورت «Lalabeda» ثبت شده است. این سند، نمونه‌ای تاریخ‌دار از حضور نام لالیبلا بیرون از روایت‌های ساخت و بقایای مادی مجموعه ارائه میکند.
چرا آب برای حفاظت از لالیبلا مشکل‌ساز است؟
همان سنگ متخلخلی که کارگران تراشیدند، در برابر تخریب ناشی از آب آسیب‌پذیر است. پژوهش زمین‌شناسی و ژئوتکنیکی سال 2011 نشان داد آبی که وارد بازالت اسکوریا‌دار میشود، ممکن است بالای بازالت نفوذناپذیر زیرین باقی بماند. این فرایند هوازدگی و از دست رفتن مصالح را افزایش می‌داد.
یونسکو ثبت کرده است که خندق‌های زهکشی طی سده‌ها با خاک پُر شدند و در سده بیستم پاک‌سازی شدند. با این حال، آسیب ناشی از آب همچنان مشکل جدی حفاظت بود. بنابراین تاریخ خندق‌ها هم استفاده‌های پیشین آنها را در بر می‌گیرد و هم تلاش‌های بعدی برای بازگرداندن زهکشی را.
مستندسازی و استحکام‌بخشی در لالیبلا از پروژه‌های اولیه صندوق جهانی بناهای تاریخی در دهه 1960 بود. در سال 2007، اتحادیه اروپا روی چهار کلیسا سرپناه‌های موقت مدرن نصب کرد تا آنها را از باران محافظت کند. این اقدامات برای حفاظت از بناهایی انجام شد که مستقیماً در دل سنگ تراشیده شده‌اند.
گاه‌شمار
- سدههای هفتم تا سیزدهم میلادی: بازه‌ای که گاهشماری موزه متروپولیتن برای چهار یا پنج مرحله ساخت در بر می‌گیرد.
- میانه سده یازدهم میلادی: آغاز استفاده متناوبِ مستند از سازه‌های مدور کاوش‌شده در قیت ترارا.
- تقریباً 1181–1221: دوران پادشاهی شاه لالیبلا، بر اساس تاریخ‌های ذکرشده در موزه متروپولیتن.
- سده سیزدهم میلادی: تاریخ زغال یافت‌شده در پایین‌ترین بخش رسوبات پُرکننده خندق آدیش‌آدی.
- 1457–1459: نقشه فرا مائورو نام لالیبلا را به صورت Lalabeda ثبت میکند.
- دهه 1960: فعالیت‌های حفاظتی صندوق جهانی بناهای تاریخی شامل مستندسازی و استحکام‌بخشی است.
- 1978: کلیساهای صخره‌ای در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شوند.
- 2007: سرپناه‌های حفاظتی موقت روی چهار کلیسا نصب می‌شوند.
- 2023: کاوش‌های آدیش‌آدی شواهدی به دست می‌دهند که احتمال کارکرد جمع‌آوری آب را مطرح میکند.
پرسش‌های متداول
کلیساهای صخره‌ای لالیبلا کجا هستند؟
این کلیساها در شهر لالیبلا، در ناحیه لاستا در شمال وولو، در منطقه امهارای اتیوپی قرار دارند. ارتفاع شهر از سطح دریا تقریباً 2,500 متر است.
این کلیساها چگونه تراشیده شدند؟
کارگران با اسکنه، تبر و دیگر ابزارهای برش، بستر سنگی آتشفشانی را از بالا به پایین تراشیدند. آنها سنگ اطراف را برداشتند، توده باقی‌مانده را از درون خالی کردند و اجزای معماری را در آن شکل دادند.
آیا شاه لالیبلا هر 11 کلیسا را ساخته است؟
سنت اتیوپی این مجموعه را به شاه لالیبلا نسبت میدهد. موزه متروپولیتن نیز گاهشماری چهار یا پنج مرحله‌ای را میان سدههای هفتم و سیزدهم میلادی ارائه میکند. روایت تکمیل کلیساها در 24 سال با کمک فرشتگان، بخشی از سنت دینی است.
آیا هنوز در این کلیساها عبادت میشود؟
بله. کلیساهای لالیبلا همچنان هر روز برای امور دینی استفاده می‌شوند و در کریسمس و عید پاک میزبان گردهمایی‌های بزرگ زائران هستند. وقتی شما اتاق‌ها و گذرگاه‌های تراشیده‌شده آنها را بررسی می‌کنید، با فضاهایی روبه‌رو هستید که هنوز به عبادت‌کنندگان خدمت می‌کنند.
منابع
- مرکز میراث جهانی یونسکو — کلیساهای صخره‌ای لالیبلا whc.unesco.org
- موزه هنر متروپولیتن — کلیساهای صخره‌ای لالیبلا metmuseum.org
- نشریه علوم زمین آفریقا — ویژگی‌های زمین‌شناسی و ژئوتکنیکی کلیساهای صخره‌ای قرون‌وسطایی لالیبلا sciencedirect.com
- CNRS لالیبلای پایدار — خندق آدیش‌آدی؛ قیت ترارا و پژوهش‌های باستان‌شناختی در لالیبلا sustainablelalibela.cnrs.fr
- دانشگاه تورنتو اسکاربرو — محدوده لالیبلا utsc.utoronto.ca
- صندوق جهانی بناهای تاریخی — کلیساهای صخره‌ای لالیبلا wmf.org
- ویکی‌پدیا — لالیبلا en.wikipedia.org
FAQ
کلیساهای صخره‌ای لالیبلا کجا هستند؟
این کلیساها در شهر لالیبلا، در ناحیه لاستا در شمال وولو، در منطقه امهارای اتیوپی قرار دارند. ارتفاع شهر از سطح دریا تقریباً 2,500 متر است.
کلیساهای لالیبلا چگونه تراشیده شدند؟
کارگران با اسکنه، تبر و دیگر ابزارهای برش، بستر سنگی آتشفشانی متخلخل را از بالا به پایین تراشیدند. ابتدا سنگ اطراف توده اصلی هر کلیسا را برداشتند و سپس درون آن را خالی کردند و شکل دادند.
آیا شاه لالیبلا هر 11 کلیسا را ساخته است؟
سنت اتیوپی این مجموعه را به شاه لالیبلا نسبت میدهد که دوران پادشاهی او تقریباً 1181–1221 بود. موزه هنر متروپولیتن نیز گاهشماری دیگری ارائه میکند که شامل چهار یا پنج مرحله ساخت میان سدههای هفتم و سیزدهم میلادی است.
آیا هنوز از کلیساهای لالیبلا استفاده میشود؟
این کلیساها همچنان محل عبادت روزانهاند. در کریسمس و عید پاک، گروههای بزرگی از زائران در آنها گرد میآیند.
Image: Ethiopia – sunset at Church of Saint George, Lalibela 01.jpg — Thomas Fuhrmann, CC BY-SA 4.0
