Lalibela kiliseleri: 11 kaya kilisesi nasıl oyuldu?

Etiyopya’nın Lalibela kentindeki 11 kilisenin kapıları, sütunları ve çatıları ana kayadan oyuldu. Siz bu yazıda, ustaların yukarıdan aşağıya çalışarak kiliseleri nasıl biçimlendirdiğini öğreneceksiniz. UNESCO’nun miras alanı olarak tanımladığı bu Orta Çağ yapıları, kayanın kaldırılmasıyla oluşturuldu. İnşanın temel işlemi, mevcut kaya kütlesinin çevresini ve içini oymaktı. [1][2]

Lalibela’nın geçmişini anlamak için yalnız kiliselerin dış görünüşüne bakmak yeterli değildir. Met’in aktardığı tarihlendirme, kompleksin 7–13. yüzyıllarda farklı aşamalardan geçtiğini gösterir. Geçitler, mezarlar, depolar ve su düzenekleri de bu yerleşimin parçalarıdır. Bugün günlük ibadetlerin sürmesi, yapıların kullanım tarihinin devam ettiğini gösterir. [2][3]

Lalibela nerede, nasıl bir yerde bulunuyor?

Lalibela, Etiyopya’nın Amhara bölgesinde, Kuzey Wollo’nun Lasta yöresinde bulunan tarihî kenttir. Deniz seviyesinden yaklaşık 2.500 metre yüksekteki kent, kaya kiliseleriyle tanınır. UNESCO Dünya Mirası alanının kapsamına, ana kayaya oyulmuş 11 kilise girer. Dolayısıyla Lalibela adı hem kenti hem de kiliselerin bulunduğu yeri belirtir. [1][4]

Siz Lalibela’yı haritada ararken Amhara, Kuzey Wollo ve Lasta adlarıyla karşılaşırsınız. Bu yer adları, kiliselerin Etiyopya içindeki konumunu daha açık tarif eder. Kentin adı, 1457–1459 yıllarında Venedik’te hazırlanan Fra Mauro haritasında da bulunur. Haritada kullanılan Lalabeda biçimi, bugünkü Lalibela adından farklı bir yazılıştır. [4]

Lalibela’nın yerini öğrenmek, kiliselerin fiziksel ortamını anlamanın da başlangıç noktasıdır. Jeoloji araştırması, yapıların eski bir vadiyi dolduran volkanik kütleye oyulduğunu belirtir. Böylece kentin yaklaşık yüksekliğiyle, kiliselerin içine işlendiği kaya birbirinden ayrılabilir. İlki coğrafi konumu, ikincisi yapımda kullanılan doğal malzemeyi açıklamaktadır. [4][5]

Lalibela kiliseleri nasıl yapıldı?

Met’in teknik açıklamasına göre ustalar, gözenekli volkanik kayayı kesici aletlerle işlediler. Kullanılan aletler arasında keski ve balta da açıkça belirtilir. Çalışmanın yönü yukarıdan aşağıyaydı; yapılar bu ilerleyiş içinde aşamalı olarak biçimlendirildi. Önce kilisenin çevresi kaya yüzeyine çizilerek işlenecek ana kütle belirlendi. [2]

Ardından belirlenen kütlenin çevresindeki kaya kaldırılarak kilisenin dış sınırları ortaya çıkarıldı. Çevresi açılan ana kütle, yapının içinin oyulmasına temel oluşturdu. Ustalar iç mekânı boşaltırken dış cepheyi de işleyip süslediler. Yukarıdan aşağıya ilerleyen çalışma nedeniyle, en son oyulan bölüm altta kalıyordu. [2]

Siz evde bir malzemeyi oyarak biçimlendirdiğinizi düşünürseniz, işlemin yönünü daha kolay kavrarsınız. Lalibela’daki işlemde de biçim, mevcut kütleden parçalar kaldırılarak elde ediliyordu. Buradaki somut malzeme, ustaların keski ve baltalarla işlediği volkanik ana kayaydı. Kapılar ve pencereler de aynı oyma işlemiyle ortaya çıkarıldı. [1][2]

UNESCO’nun açıklaması, işlemin yalnız iç mekânı boşaltmaktan ibaret olmadığını gösterir. Kapılar, pencereler, sütunlar, katlar ve çatılar ana kaya yontularak biçimlendirildi. Bu nedenle bir sütuna bakarken, yapının oyulan kütleyle ilişkisini de görürsünüz. Mimari ayrıntılar, kaya içinde bırakılan ve işlenen bölümlerden oluşuyordu. [1]

Yapım sırasını düşünürken çevreyi açma işlemiyle içi oyma işlemini ayırmak gerekir. Met, önce çevredeki kayanın kaldırılmasını, ardından ana kütlenin içinin oyulmasını anlatır. Dış cephenin işlenmesi ise iç mekânın açılmasıyla birlikte yürütülen çalışmalardandır. Lalibela’nın nasıl yapıldığı sorusunun teknik cevabı, bu işlem sırasına dayanır. [2]

Kiliseleri Kral Lalibela mı yaptırdı?

Etiyopya geleneği, kompleksin bütününü yaklaşık 1181–1221 döneminde hüküm süren Lalibela’ya bağlar. UNESCO da yapım girişimini kralın Yeni Kudüs kurma düşüncesiyle ilişkilendirir. Bu açıklamada, Kutsal Topraklara yönelik hac yolculuklarının engellenmesi belirleyici bağlamdır. Kiliseler böylece kralın girişimiyle ilişkilendirilen dinsel bir yerleşim olarak anlatılır. [1][2]

Bununla birlikte Met, 7–13. yüzyıllara yayılan dört veya beş yapım evresi aktarır. Bu tarihlendirme, bütün kompleksin aynı dönemde tamamlandığı kabulünden farklıdır. Geleneksel atıf, Kral Lalibela’nın adını yapıların bütünüyle birlikte yaşatmaktadır. Çok evreli açıklama ise yapıların oluşumunu daha geniş zaman aralığına yerleştirir. [2]

Kralın aziz yaşamöyküsünde, kiliselerin meleklerin yardımıyla 24 yılda yapıldığı anlatılır. Met, bu anlatıyı tarihsel kanıt olarak değil, dinsel gelenek kapsamında sunar. Dolayısıyla 24 yıl ifadesi, doğrulanmış bir inşaat süresi olarak kullanılamaz. Yapım tekniğini açıklayan keski, balta ve oyma bilgileri ayrı değerlendirilmelidir. [2]

On bir kilise nasıl yerleşiyor?

Lalibela’daki kiliseler, Yordan adlı akarsuyun iki yanındaki gruplar hâlinde yerleşir. Akarsuyun iki tarafında beşer kilise bulunur; Biete Ghiorgis ayrı konumdadır. UNESCO’nun tanımladığı 11 kiliselik bütün, bu gruplarla ayrı duran yapıyı kapsar. Yerleşimi anlamak için akarsu ve kilise grupları birlikte düşünülmelidir. [1]

Aziz Georgios’a adanan Biete Ghiorgis, haç biçimli planıyla kompleks içinde ayırt edilir. Biete Medhani Alem ise beş nefli iç düzeniyle tanımlanır. UNESCO, onu dünyanın en büyük monolitik kilisesi olarak kabul edilen yapı şeklinde aktarır. Bu tanımlama, özellikle Biete Medhani Alem’in ölçeğine ve yapı niteliğine ilişkindir. [1]

Kiliseleri birbirine bağlayan geçit sistemi, ibadet mekânlarının dışına da uzanır. Met’e göre geçitler, mezarları, yeraltı mezar alanlarını ve depoları birbirine bağlar. Bu nedenle Lalibela’nın yerleşim düzeni, yalnız kiliselerin sıralanmasıyla açıklanamaz. Siz kompleksi düşünürken, ana yapılarla birlikte bu bağlantıları da hesaba katmalısınız. [2]

Kaya ve su, Lalibela’yı nasıl etkiliyor?

2011 tarihli jeoloji araştırması, kiliselerin oyulduğu büyük kütleyi skoryalı bazalt olarak tanımlar. Bu volkanik kaya kütlesi, daha eski bir vadinin içini doldurmuştur. Araştırma, kayanın gözenekli yapısıyla suyun hareketi arasındaki ilişkiyi de inceler. Böylece yapımda kullanılan malzeme, korunma sorunlarını açıklayan verilerden biri olur. [5]

Gözenekli skoryalı bazalta giren su, alttaki geçirimsiz bazalt üzerinde tutulmaktadır. Jeoteknik araştırmaya göre bu durum, ayrışmayı ve malzeme kaybını artırır. Lalibela’da suyun etkisi, yalnız kaya yüzeyinde görülen yağmurla sınırlı değildir. Kütlenin içine giren suyun tutulması da malzemenin bozulmasında rol oynar. [5]

UNESCO, yüzyıllarca toprakla dolan drenaj hendeklerinin 20. yüzyılda temizlendiğini belirtir. Bununla birlikte su hasarı, yapıların korunmasında ciddi sorun oluşturmayı sürdürmüştür. Bu bilgi, hendeklerin temizlenmesiyle kaya içindeki su davranışını ayrı düşünmeyi gerektirir. Korunma meselesinde hem drenaj hendekleri hem malzemenin gözenekliliği dikkate alınır. [1][5]

Ancak Lalibela’daki bütün hendekleri yalnız suyu uzaklaştıran düzenekler saymak da yeterli değildir. CNRS’nin aktardığı 2023 kazıları, Adish-Adie hendeği için farklı işlev ihtimali ortaya koyar. Bulgular, hendeğin su toplamak amacıyla tasarlanmış olabileceğine işaret etmektedir. Bu yorum, bütün hendeklere değil, özellikle Adish-Adie’de incelenen yapıya ilişkindir. [6]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Biete Mariam avlusunda, kompleksin su sistemleriyle beslenen üç havuz bulunur. Bu havuzlar, Lalibela’daki su düzeneklerinin somut olarak izlenebildiği örnekler arasındadır. Adish-Adie kazısı da suyun toplanmasına ilişkin başka bir olasılık sunar. Avludaki havuzlarla kazılan hendeğin bulguları, kendi bağlamları içinde değerlendirilmelidir. [2][6]

Adish-Adie hendeğinin dip dolgusundaki kömür, 13. yüzyıla tarihlendirilmiştir. Bu bulgu, hendekte tortu birikiminin o dönemde başladığını gösterir. Kömürün tarihi, doğrudan bütün Lalibela kiliselerinin tamamlanma tarihi anlamına gelmez. Verdiği somut bilgi, incelenen dolgunun oluşum sürecine ve zamanına ilişkindir. [6]

Biete Amanuel’in kayaya oyulmuş cephesinde, başka bir yapım biçiminin izleri görülür. Cephe, Yemrehanna Krestos’taki ahşap ve taşın dönüşümlü kullanıldığı duvar örgüsünü taklit eder. Burada görülen ahşap ve taş düzeni, kayaya işlenmiş bir biçimdir. Dolayısıyla cepheyi anlamak için kullanılan malzemeyle taklit edilen örgüyü ayırmak gerekir. [7]

Qeyit Terara’daki kazılar, üst üste yerleşmiş dairesel yapıları ortaya çıkarmıştır. Bunlar, alanın 11. yüzyıl ortalarından 18. yüzyıla kadar kesintilerle kullanıldığını gösterir. Kiliseler oyulurken çıkan taş artıklarının yığını, daha eski yapıların üzerini örtmüştür. Bu örtü, Qeyit Terara’daki arkeolojik katmanların korunmasını sağlayan unsur olmuştur. [6]

Kısa kronoloji

Lalibela’nın kronolojisi, yapım tartışmalarını ve daha sonraki koruma çalışmalarını birlikte içerir. Aşağıdaki tarihler farklı olayları gösterir; hepsi kiliselerin inşa edildiği zamanı belirtmez. Özellikle kazı bulgularının tarihleriyle kralın hükümdarlık dönemi ayrı okunmalıdır. [2][6]

• 7–13. yüzyıllar: Met’in aktardığı tarihlendirmeye göre kompleks dört veya beş yapım evresi geçirir. [2]
• 11. yüzyıl ortaları: Qeyit Terara’daki dairesel yapıların belgelenen kullanım süreci bu dönemde başlar. [6]
• Yaklaşık 1181–1221: Geleneksel yapım atfının yöneldiği Kral Lalibela’nın yaklaşık hükümdarlık dönemi. [2]
• 13. yüzyıl: Adish-Adie hendeğinin dip dolgusundaki kömürün tarihlendiği ve tortu birikiminin başladığı dönem. [6]
• 1457–1459: Lalibela adı, Venedik’te hazırlanan Fra Mauro haritasında Lalabeda biçiminde yer alır. [4]
• 1960’lar: World Monuments Fund kapsamında Lalibela kiliselerinin belgelenmesi ve sağlamlaştırılması çalışmaları yürütülür. [3]
• 1978: Lalibela’nın 11 kaya kilisesi UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır. [1]
• 2007: Avrupa Birliği, dört kilisenin üzerine yağmurdan korunmaları için geçici modern örtüler yaptırır. [3]
• 2023: Adish-Adie kazıları, hendeğin su toplama işlevine ilişkin yeni bulgular sağlar. [6]

Lalibela kiliseleri bugün nasıl kullanılıyor ve korunuyor?

Lalibela kiliseleri, günlük ibadetlerde kullanılmayı sürdüren tarihî dinî yapılar arasındadır. Noel ve Paskalya dönemlerinde büyük hacı topluluklarını ağırlamaya devam ederler. Bu kullanım, 1978’de UNESCO listesine alınan alanın güncel hayatının parçasıdır. Kiliselerin tarihini anlatırken ibadet işlevini de bu nedenle hesaba katmak gerekir. [1][3]

World Monuments Fund’un 1960’lardaki ilk koruma projelerinden biri Lalibela’ya ayrılmıştı. Çalışmalar, kiliselerin belgelenmesini ve sağlamlaştırılmasını kapsayan bir koruma girişimi olarak yürütüldü. Avrupa Birliği ise 2007’de dört kilisenin üzerine geçici modern örtüler yaptırdı. Bu örtülerin amacı, kaya kiliselerini yağmurun etkisinden korumaktı. [3]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Rock-Hewn Churches, Lalibela whc.unesco.org
2. The Metropolitan Museum of Art — The Rock-hewn Churches of Lalibela metmuseum.org
3. World Monuments Fund — Rock-Hewn Churches of Lalibela wmf.org
4. Wikipedia — Lalibela en.wikipedia.org
5. Journal of African Earth Sciences — Geological and geotechnical properties of the medieval rock hewn churches of Lalibela sciencedirect.com
6. CNRS Sustainable Lalibela — La Tranchée D’Adish-Adie; Qeyit Terara et les recherches archéologiques à Lalibela sustainablelalibela.cnrs.fr
7. University of Toronto Scarborough — Lalibela Area utsc.utoronto.ca

Görsel: Ethiopia – sunset at Church of Saint George, Lalibela 01.jpg — Thomas Fuhrmann, CC BY-SA 4.0