پیروس اپیروس که بود؟ پیروزی‌های پرهزینه او بر روم

پیروس اپیروس (به ترکی: Pirus) پادشاهی هلنیستی از شمال غربی یونان بود که حدود 319/318–272 پیش از میلاد می‌زیست. او سپاهیان روم را در هراکلیا در 280 پیش از میلاد و در آسکولوم در 279 پیش از میلاد شکست داد. اما تلفاتش چنان بود که به‌سختی می‌توانست جای نیروهای ازدست‌رفته را پر کند. این موفقیت‌های پرهزینه با اصطلاح «پیروزی پیروسی» پیوند خوردند: بردی که تقریباً به‌اندازه شکست به برنده آسیب می‌زند.

چطور ممکن است پادشاهی دو بار روم را شکست دهد، اما نتواند امتیازی پایدار به دست آورد؟ اگر شما مسیر لشکرکشی او را از تارنتوم تا آسکولوم دنبال کنید، پاسخ را در فیل‌ها، فرماندهان باتجربه و توان جایگزین کردن نیروهای یک ارتش می‌یابید. روایت زندگی او احتیاط هم می‌طلبد: گزارش پلوتارک حدود 380–400 سال پس از این نبردها نوشته شد.

پیروس اپیروس که بود؟

پیروس بر اپیروس در شمال غربی یونان حکومت می‌کرد. پدرش ائاکیدس و مادرش فتیا از تسالی بود. در 297 پیش از میلاد، حمایت بطلمیوس یکم، فرمانروای مصر، به او کمک کرد تاج‌وتخت اپیروس را پس بگیرد. بنابراین، پیش از آنکه به ایتالیا برود، درگیر کشمکش‌های قدرت بود.

بلندپروازی‌های او به اپیروس محدود نمی‌شد. بنا بر زندگی‌نامه دمتریوس نوشته پلوتارک، پس از برکناری دمتریوس، مقدونیه میان پیروس و لوسیماخوس تقسیم شد. زمانی که تارنتوم از او کمک خواست، فرماندهی ارتش‌ها و تصرف سرزمین‌ها از پیش بخش اصلی فعالیت‌های او بود.

پایتختش آمبراکیا بود؛ همان جایی که امروز شهر آرتا در یونان قرار دارد. اگر شما به‌عنوان مسافر این داستان را دنبال کنید، این پیوند جای آن را روی نقشه امروزی روشن می‌کند. پادشاهی که نامش با اصطلاحی درباره موفقیت پرهزینه به یاد مانده، از جایی حکومت می‌کرد که می‌توانید آن را در اپیروس امروزی پیدا کنید.

چرا پیروس اپیروس به ایتالیا لشکر کشید؟

تارنتوم، شهری یونانی در جنوب ایتالیا، از پیروس دعوت کرد فرماندهی نیروهایش را در برابر روم بر عهده بگیرد. او دعوت را پذیرفت و در 280 پیش از میلاد به ایتالیا رفت. کمک به تارنتوم فرصتی هم به او می‌داد تا حوزه قدرت مستقلی برای خود در این شبه‌جزیره ایجاد کند.

سپاه اعزامی از چند نوع نیرو تشکیل می‌شد. شمار نیروها چنین گزارش شده است: 20,000 پیاده‌نظام، 3,000 سواره‌نظام، 2,000 کماندار، 500 فلاخن‌انداز و 20 فیل. این اعداد اهمیت دارند، چون لشکرکشی فقط به حیواناتی وابسته نبود که بعدها به ماندگارترین ویژگی آن تبدیل شدند. پیاده‌نظام، سواره‌نظام و نیروهای پرتابه‌انداز همگی بخشی از سپاه او بودند.

پیروس در هراکلیا در 280 پیش از میلاد، سپاه روم به فرماندهی کنسول پوبلیوس والریوس لائوینوس را شکست داد. سال بعد، دومین پیروزی بزرگ او بر روم در آسکولوم در آپولیا رقم خورد. این موفقیت‌ها نشان می‌دهند چرا او را حریفی قدرتمند می‌دانستند. پیامدهایشان هم معنای تلخی را توضیح می‌دهند که به نام او گره خورد.

فیل‌های جنگی در هراکلیا و آسکولوم چگونه به کار رفتند؟

پلوتارک در شرح نبرد هراکلیا می‌گوید فیل‌ها اسب‌های رومیان را ترساندند. پیروس سپس با سواره‌نظام تسالی خود از این آشفتگی استفاده کرد. بنابراین، اثر فیل‌ها از حمله مستقیمشان فراتر می‌رفت: آن‌ها سواره‌نظام دشمن را به هم ریختند و فرصتی برای اقدام سواره‌نظام پیروس فراهم کردند.

آسکولوم نشان می‌دهد چرا فیل‌ها در هر میدان نبردی همان برتری را ایجاد نمی‌کردند. در روایت پلوتارک، یک نهر و کناره‌های پردرخت آن در روز نخست مانع یورش فیل‌ها شدند. وضعیت زمین کارایی آن‌ها را محدود کرد. داشتن فیل به این معنا نبود که پیروس همیشه می‌توانست آن‌ها را به‌طور مؤثر وارد نبرد کند.

بر اساس همان روایت، پیروس در روز دوم در زمینی هموار جنگید. او کمانداران و فلاخن‌اندازان را میان فیل‌ها قرار داد. اینجا فیل‌ها در کنار نیروهای پرتابه‌انداز و در آرایشی متناسب با زمین مساعدتر عمل کردند. تفاوت با روز نخست نشان می‌دهد که خود زمین هم بخشی از توضیح نتیجه نبرد است.

اگر شما تصور می‌کنید فیل‌ها به‌تنهایی سرنوشت این نبردها را تعیین کردند، هراکلیا و آسکولوم تصویر پیچیده‌تری پیش رویتان می‌گذارند. در هراکلیا، تأثیر آن‌ها فرصتی برای سواره‌نظام تسالی ایجاد کرد. در آسکولوم، کاربردشان به دسترسی به زمین مناسب و آرایش آن‌ها در کنار کمانداران و فلاخن‌اندازان وابسته بود.

چرا پیروزی‌های او دستاوردی پایدار نداشتند؟

پلوتارک به مشکلی اشاره می‌کند که موفقیت در میدان نبرد حلش نمی‌کرد. پیروس فرماندهان باتجربه‌اش را از دست داد و نمی‌توانست از سرزمین خود نیروی جایگزین بیاورد. متحدان ایتالیایی‌اش هم رغبت کمتری به حمایت از او نشان می‌دادند. در همین حال، روم به‌سرعت ارتش خود را بازسازی می‌کرد. پس از پایان نبرد، چشم‌انداز دو طرف متفاوت بود.

بنابراین، یک پیروزی می‌توانست توان پیروس را برای نبرد بعدی کاهش دهد. از دست رفتن فرماندهان، هم به معنای کاهش شمار نیروها بود و هم از دست رفتن تجربه. دشواری دریافت نیروی کمکی، جبران این تلفات را سخت‌تر می‌کرد. توان روم در بازسازی نیروهایش مانع از آن شد که پیروزی‌های پیروس تکلیف لشکرکشی را روشن کنند.

پلوتارک پس از آسکولوم سخنی را به پیروس نسبت می‌دهد که مضمونش این است: یک پیروزی دیگر بر رومیان، سپاه خودش را کاملاً نابود خواهد کرد. مسئله، هزینه موفقیت بود. سپاهش پیروز شده بود، اما تلفات، توان آن را برای ادامه پیروزی‌ها تهدید می‌کرد.

همین معنا در اصطلاح «پیروزی پیروسی» باقی مانده است. این تعبیر موفقیتی ظاهری را توصیف می‌کند که به بهایی هم‌سنگ شکست به دست آمده باشد. منظور صرفاً یک برد دشوار نیست. بار معنایی اصطلاح از آسیبی می‌آید که پیروز شدن به منابع باقی‌مانده برنده می‌زند.

شما می‌توانید همین مفهوم را در یک اختلاف روزمره هم به کار ببرید. بردن یک بحث ممکن است حس موفقیت بدهد، اما تلاش و آسیبی که به همراه دارد شاید از دستاوردش بیشتر باشد. گرفتاری نظامی پیروس به این اصطلاح پشتوانه تاریخی می‌دهد: پیروزی‌هایش نیروهای باتجربه‌ای را از او می‌گرفتند که به‌آسانی نمی‌توانست جایگزینشان کند.

تلفات نبرد آسکولوم چقدر قطعی است؟

پلوتارک آمارهای متعارضی از تلفات نقل می‌کند. هیرونیموس از کشته شدن 6,000 رومی و 3,505 نفر از سپاه پیروس در آسکولوم خبر می‌دهد. دیونوسیوس مجموع کشته‌های دو طرف را بیش از 15,000 نفر می‌داند. این اعداد به روایت‌های متفاوت تعلق دارند و نباید آن‌ها را یک محاسبه مورد توافق دانست.

اختلاف فقط بر سر اعداد نیست. هیرونیموس شکست رومیان را در نبردی دو روزه توصیف می‌کند. دیونوسیوس از یک روز نبرد سخن می‌گوید و شکست قاطعی برای رومیان گزارش نمی‌کند. بنابراین، مدت و نتیجه رویارویی بسته به روایتی که دنبال می‌کنیم متفاوت است.

آسکولوم همچنان با دومین پیروزی پرهزینه پیروس بر روم پیوند دارد. بااین‌حال، در بازسازی جزئیات نبرد باید این اختلاف‌ها را آشکار نگه داشت. مجموع دقیق تلفات محل اختلاف است. توضیح پلوتارک بر از دست رفتن فرماندهان، نبود دسترسی به نیروی کمکی، کاهش حمایت متحدان و توان روم برای بازسازی نیروهایش تمرکز دارد.

پس از پیروزی‌های پیروس بر روم چه اتفاقی افتاد؟

در 278 پیش از میلاد، پیروس درخواست شهرهای یونانی سیسیل را برای کمک در برابر کارتاژ پذیرفت. او سپاهش را به این جزیره برد. به‌این‌ترتیب، لشکرکشی‌اش از نبردهای ایتالیا فاصله گرفت؛ همان نبردهایی که نام او را برای همیشه با پیروزی پرهزینه پیوند دادند.

در لیلیبایوم، دو ماه حمله به محاصره‌ای موفق نینجامید. پیروس نتوانست شهر را از دریا محاصره کند. این رویداد محدودیت دیگری را در موفقیت نظامی نشان می‌دهد: حملات زمینی نتوانستند نبود محاصره دریایی را جبران کنند.

در 275 پیش از میلاد، او در بنونتوم با سپاه مانیوس کوریوس دنتاتوس روبه‌رو شد. پس از آن، لشکرکشی ایتالیا را پایان داد و به اپیروس بازگشت. او در 272 پیش از میلاد، هنگام نبرد در کوچه‌های تنگ آرگوس کشته شد. پیروزی‌هایش بر روم، جایگاه پایداری را که در ایتالیا می‌خواست برایش فراهم نکرده بودند.

خط زمانی

• حدود 319/318 پیش از میلاد: پیروس به دنیا آمد.
• 297 پیش از میلاد: با حمایت بطلمیوس یکم، تاج‌وتخت اپیروس را پس گرفت.
• 280 پیش از میلاد: به دعوت تارنتوم به ایتالیا رفت و روم را در هراکلیا شکست داد.
• 279 پیش از میلاد: در آسکولوم پیروز شد؛ نبردی که با تلفات سنگین پیوند دارد.
• 278 پیش از میلاد: برای جنگ با کارتاژ به سیسیل رفت.
• 275 پیش از میلاد: پس از رویارویی در بنونتوم، لشکرکشی ایتالیا را پایان داد.
• 272 پیش از میلاد: هنگام نبرد در آرگوس کشته شد.
• اوایل سده دوم میلادی: زمان معمولِ تاریخ‌گذاری «زندگی‌های موازی» پلوتارک که زندگی‌نامه پیروس را هم در بر دارد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

پلوتارک شرح می‌دهد که پیروس شخصاً در نبرد با پانتاوخوس جنگید و او را زخمی کرد. او همچنین از اسارت 5,000 سرباز دشمن در همان رویارویی خبر می‌دهد. این روایت، پادشاه را هم فرمانده سپاه نشان می‌دهد و هم کسی که مستقیم در نبرد شرکت می‌کرد.

به گفته پلوتارک، پس از پیروزی بر پانتاوخوس، برخی مقدونیان شجاعت پیروس در نبرد را با اسکندر مقدونی مقایسه کردند. این مقایسه بخشی از شهرتی است که روایت باستانی توصیف می‌کند. همچنین کمک می‌کند بفهمیم چرا پیروس می‌توانست بیرون از اپیروس هم تحسین دیگران را برانگیزد.

میراث او بناها و یادمان‌هایی را هم در بر می‌گرفت. فرهنگ کلاسیک آکسفورد ساخت تئاتر بزرگ دودونا را به او نسبت می‌دهد. دانشنامه رومانا ثبت کرده است که او برای بزرگداشت پیروزی‌اش در تارنتوم، پیکره‌ای برنزی و طلااندود از الهه پیروزی برپا کرد. چنین یادمانی موفقیت را جشن می‌گرفت، درحالی‌که اصطلاحی که بعدها به نام او پیوند خورد، بر هزینه آن تأکید داشت.

پلوتارک چند سال پس از رویدادها روایت خود را نوشت؟

«زندگی‌های موازی» پلوتارک، که زندگی‌نامه پیروس را در بر دارد، معمولاً به اوایل سده دوم میلادی نسبت داده می‌شود. بنابراین، این روایت حدود 380–400 سال پس از نبردهای 280–279 پیش از میلاد نوشته شده است. پلوتارک چندین قرن پس از هراکلیا و آسکولوم می‌نوشت.

وقتی شما سخن منسوب به پیروس پس از آسکولوم را می‌خوانید، این فاصله زمانی اهمیت دارد. این سخن از طریق روایتی متأخر به ما رسیده که گزارش‌های متعارضی از نبرد را هم حفظ کرده است. گفته نقل‌شده از پادشاه، مشکل اصلی لشکرکشی را روشن بیان می‌کند، اما باید آن را سخنی معرفی کرد که پلوتارک به او نسبت داده است.

پرسش‌های متداول

پیروزی پیروسی یعنی چه؟

یعنی موفقیتی که چنان هزینه سنگینی به برنده تحمیل می‌کند که پیامدهایش به شکست شباهت دارد. پیروزی‌های پیروس بر روم با این اصطلاح پیوند خوردند، چون تلفاتش توان او را برای ادامه جنگ کاهش داد.

پیروس در کدام نبردها روم را شکست داد؟

او در 280 پیش از میلاد روم را در هراکلیا شکست داد و در 279 پیش از میلاد، در آسکولوم، دومین پیروزی بزرگ خود را به دست آورد. روایت‌های آسکولوم درباره مدت نبرد، نتیجه و تلفات آن اختلاف دارند.

آیا پیروس از فیل جنگی استفاده می‌کرد؟

بله. سپاه اعزامی او به ایتالیا 20 فیل داشت. پلوتارک شرح می‌دهد که آن‌ها در هراکلیا اسب‌های رومیان را ترساندند و در آسکولوم همراه کمانداران و فلاخن‌اندازان عمل کردند.

پایتخت پیروس کجا بود؟

پایتخت او آمبراکیا بود. شهر امروزی آرتا در منطقه اپیروس یونان در محل آن قرار دارد.

منابع

1. ویکی‌پدیای ترکی — پیروس tr.wikipedia.org
2. فرهنگ کلاسیک آکسفورد — پیروس academic.oup.com
3. پلوتارک — زندگی دمتریوس، بخش‌های 41 و 44 penelope.uchicago.edu
4. ویکی‌پدیای انگلیسی — پیروس اپیروس en.wikipedia.org
5. پلوتارک — زندگی پیروس، بخش 17 penelope.uchicago.edu
6. پلوتارک — زندگی پیروس، بخش 21 penelope.uchicago.edu
7. دانشنامه رومانا — محراب پیروزی penelope.uchicago.edu
8. ویکی‌پدیای انگلیسی — آرتا، یونان: دوران باستان en.wikipedia.org
9. ویکی‌پدیای انگلیسی — زندگی‌های موازی en.wikipedia.org

FAQ

Image: Young Pyrrhus slays Neoptolomeus, 297 BC (1854 engraving).jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain