از بعضی شهرهای باستانی فقط چند دیوار شکسته باقی مانده است. اما در پرگه (Perge) هنوز می‌توانید در خیابان‌های شهر باستانی قدم بزنید و نقشه آن را دنبال کنید. مسیر خیابان‌های اصلی، تئاتر و آبراه شهر هنوز روی زمین پیداست. تندیسهای آن هم در موزه‌ای به نمایش درآمدهاند که با خودرو فاصله کوتاهی تا محوطه دارد. این راهنما به شما می‌گوید چه خواهید دید، چه کسانی شهر را ساخته‌اند و تندیسهای مشهورش سر از کجا درآورده‌اند.
پرگه کجاست؟
پرگه در شهرستان آکسو (Aksu) در استان آنتالیا (Antalya)، در ترکیه، قرار دارد. پرونده فهرست موقت یونسکو (UNESCO) موقعیت آن را ۱۸ کیلومتری شرق آنتالیا و ۲ کیلومتری شمال روستای آکسو اعلام می‌کند. در جغرافیای باستان، این شهر بخشی از پامفیلیا (Pamfilya)، منطقه‌ای در ساحل جنوبی آناتولی (Anadolu)، بوده است.
برای شما که به آنتالیا سفر می‌کنید، پرگه مقصدی مناسب برای یک گردش کوتاه در اطراف شهر است. این شهر باستانی در بخش آنتالیای ساحل قرار دارد. موزه‌ای هم که یافتههای آن را نگهداری می‌کند، در خود آنتالیاست.
سکونتگاهی قدیمی‌تر از روم
داستان پرگه به دوره رومی محدود نمی‌شود. پژوهش‌های آکروپولیس یافته‌هایی را آشکار کرده‌اند که نشان می‌دهند این محدوده از ۴۰۰۰ یا ۳۰۰۰ پیش از میلاد محل سکونت بوده است. یعنی هزاران سال پیش از آنکه هیچ سازنده رومی به اینجا برسد.
در ۳۳۴ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی پس از فاسلیس (Phaselis)، همراه سپاهش به پرگه آمد. در ۱۳۳ پیش از میلاد، شهر زیر فرمان روم (Roma) رفت. دلیلش این بود که پادشاهی پرگامون (Bergama) از راه ارث به روم واگذار شد و پرگه نیز همراه آن به قلمرو روم پیوست.
این شهر چهره‌ای برجسته نیز به جهان باستان معرفی کرد. آپولونیوس (Apollonios)، ریاضی‌دان، اهل پرگه بود.
پلانکیا ماگنا و دگرگونی شهر در دوره رومی
شهری که امروز در آن قدم می‌زنید، بخش بزرگی از چهره خود را مدیون سده دوم میلادی است. در جریان رونق ساخت‌وساز آن سده، مرکز شهر به سمت جنوب گسترش یافت و بناهای یادمانی تازه‌ای در آن ساخته شد.
در این میان، یک نفر نقش برجسته‌ای داشت. پلانکیا ماگنا (Plancia Magna)، کاهنه آرتمیس (Artemis)، در اوایل سده دوم میلادی دروازههای هلنیستی پرگه را به مجموعه ورودی باشکوهی تبدیل کرد. او بنیان‌گذار شهر نبود. ورودی شهر را بازسازی کرد.
شهری را تصور کنید که ایستگاه اصلی راه‌آهنش را نوسازی می‌کند. رفت‌وآمد همان است، اما نخستین تصویری که مسافر می‌بیند کاملاً عوض می‌شود. پس از کارهای پلانکیا ماگنا، هرکس به پرگه می‌رسید، به‌جای دروازههای قدیمی هلنیستی با ورودی باشکوهی روبه‌رو می‌شد.
قدم زدن در نقشه شهر
نقشه پرگه بر دو خیابان اصلی استوار است. یکی در راستای شرق به غرب کشیده شده و دیگری در راستای شمال به جنوب. شما هم می‌توانید در محل تقاطع بایستید و درست مانند یک مسافر باستانی، مسیر خود را پیدا کنید.
بناهای باقی‌مانده شامل این موارد هستند:
- آگورایی مستطیل‌شکل؛ میدان بازار و گردهمایی شهر؛
- آب‌نماهای باشکوه؛
- حمام‌ها؛
- خیابان‌های ستون‌دار.
خیابان اصلی ویژگی‌ای دارد که به‌راحتی در خاطرتان می‌ماند. در میانه آن، آبراهی بلند با حوضچه‌های پلکانیِ پشت‌سرهم جریان دارد. خیابانی تجاری در روزگار خودمان را تصور کنید که جوی آب و حوضچه‌های کوچکی در وسط آن باشد. آب بخشی از ظاهر خیابان و حس حضور در آن بود.
تئاتر
بر اساس اطلاعات پرتال فرهنگ ترکیه، تئاتر پرگه حدود ۱۵٬۰۰۰ تماشاگر گنجایش داشت. این تعداد تقریباً برابر با جمعیت یک کنسرت امروزی در سالن بزرگ است. ساختمان دوطبقه صحنه آن در سده دوم میلادی ساخته شد.
اشیای به‌دست‌آمده از تئاتر اکنون در تالار تئاتر پرگه در موزه آنتالیا (Antalya Müzesi) هستند. بنابراین، بنا و یافته‌هایش در دو مکان جدا قرار دارند. شما سازه را در پرگه می‌بینید و تندیس‌ها را در آنتالیا.
تندیس‌ها؛ چرا دیدن موزه مهم است؟
منظور از «تندیسهای باشکوه» بیشتر آثاری است که در موزه آنتالیا خواهید دید. تمام تندیسهای خدایان و الهههای تالار خدایان این موزه، که به سدههای دوم و سوم میلادی تعلق دارند، از کاوشهای پرگه به دست آمدهاند. این موضوع درباره بیشترشان صدق نمی‌کند؛ درباره همه آن‌هاست.
پس اگر می‌خواهید ثروت پرگه در دوره رومی را درک کنید، در کنار ویرانه‌ها به موزه هم سر بزنید. ویرانه‌ها نقشه شهر را به شما نشان می‌دهند. موزه نشان می‌دهد مردم چه آثاری درون آن گذاشته بودند.
هراکلس خسته؛ تندیسی در دو تکه
سرگذشت هراکلس خسته (Yorgun Herakles) روشن‌ترین نمونه برای درک اهمیت یافتههای پرگه است. نیمه پایینی این تندیس در سال ۱۹۸۰، طی کاوشهای علمی پرگه پیدا شد. نیمه بالایی در موزه هنرهای زیبای بوستون بود.
نیمه بالایی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۱ از بوستون به ترکیه آورده شد. سپس آن را به نیمه پایینی متصل کردند. در ۹ اکتبر ۲۰۱۱، تندیسِ دوباره یکپارچه‌شده در موزه آنتالیا به نمایش درآمد.
کاوش‌ها؛ از ۱۹۴۶ تا امروز
نخستین کاوشهای باستانشناسی پرگه در سال ۱۹۴۶، زیر نظر عارف مفید مانسل (Arif Müfid Mansel)، آغاز شد. پژوهش‌ها به بناهای یادمانی محدود نماند. از سال ۱۹۸۹، خلوک عباس‌اوغلو (Haluk Abbasoğlu) هدایت پژوهش درباره خانه‌ها را بر عهده گرفت. هدف این بود که در کنار بناهای یادمانی، زندگی اجتماعی مردم عادی شهر نیز بررسی شود.
اگر به تاریخ زندگی روزمره علاقه دارید، این تغییر رویکرد برای شما مهم است. معبدها و دروازه‌ها نشان می‌دهند شهر می‌خواسته چه تصویری از خود ارائه کند. خانه‌ها نشان می‌دهند مردم چگونه زندگی می‌کرده‌اند.
کاوش‌ها ادامه دارد. در ۱۲ فوریه ۲۰۲۵، اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü) اعلام کرد که در کاوش‌ها پنج تندیس متعلق به دوره‌های مختلف پیدا شده است.
خط زمانی
- ۴۰۰۰–۳۰۰۰ پیش از میلاد: یافتههای آکروپولیس نشان می‌دهند این محدوده محل سکونت بوده است.
- ۳۳۴ پیش از میلاد: اسکندر مقدونی همراه سپاهش به پرگه می‌رسد.
- ۱۳۳ پیش از میلاد: پرگه از طریق ارث پادشاهی پرگامون، زیر فرمان روم می‌رود.
- اوایل سده دوم میلادی: پلانکیا ماگنا دروازههای هلنیستی را به مجموعه ورودی باشکوهی تبدیل می‌کند.
- سده دوم میلادی: ساخت‌وساز گسترده انجام می‌شود؛ ساختمان صحنه تئاتر ساخته می‌شود.
- ۱۹۴۶: کاوش‌ها زیر نظر عارف مفید مانسل آغاز می‌شود.
- ۱۹۸۰: نیمه پایینی هراکلس خسته پیدا می‌شود.
- ۱۹۸۹: پژوهش درباره خانه‌ها و زندگی اجتماعی زیر نظر خلوک عباس‌اوغلو آغاز می‌شود.
- ۶ فوریه ۲۰۰۹: پرگه برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی می‌شود.
- ۹ اکتبر ۲۰۱۱: هراکلس خسته، پس از اتصال دو نیمه، در موزه آنتالیا به نمایش درمی‌آید.
- ۱۲ فوریه ۲۰۲۵: کشف پنج تندیس تازه اعلام می‌شود.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
آب‌نمایی با ۱۳ تندیس. حوض آب‌نمای باشکوه F5 در پرگه، ۱۳ تندیس داشت. در میان آن‌ها پیکره‌های کاراکالا (Caracalla)، آسکلپیوس (Asklepios)، هلیوس (Helios)، نمسیس (Nemesis)، سلنه (Selene) و توخه (Tykhe) دیده می‌شد. آب‌نما در اینجا یک نگارخانه هم بود.
رقصنده‌ای با دو رنگ. تندیس زن رقصنده در موزه آنتالیا به سده دوم میلادی تعلق دارد. پوست بدن او از مرمر سفید است، اما لباس و موهایش از مرمر سیاه ساخته شده‌اند.
نامی روی سپر. روی سپرِ تندیس آفرودیت (Aphrodite) از پرگه، متعلق به سده دوم میلادی، نام کلادیوس پیسون (Kladios Peison) دیده می‌شود.
یک دلفین و یک کودک. یکی از یافته‌هایی که در سال ۲۰۲۵ معرفی شد، تندیس آفرودیت با حدود دو متر ارتفاع است. در پای آن، پیکره اروس (Eros) دیده می‌شود که روی یک دلفین نشسته است.
پرسش‌های متداول
پرگه کجاست؟
در شهرستان آکسوی استان آنتالیا قرار دارد. طبق پرونده فهرست موقت یونسکو، فاصله آن تا شرق آنتالیا حدود ۱۸ کیلومتر است.
تندیسهای پرگه امروز کجا هستند؟
یافتههای تئاتر در تالار تئاتر پرگه در موزه آنتالیا هستند. تمام تندیسهای خدایان و الهههای تالار خدایان این موزه از کاوشهای پرگه به دست آمدهاند.
تئاتر پرگه چند نفر گنجایش داشت؟
بر اساس اطلاعات پرتال فرهنگ ترکیه، حدود ۱۵٬۰۰۰ تماشاگر.
پلانکیا ماگنا چه کسی بود؟
او کاهنه آرتمیس بود و در اوایل سده دوم میلادی، دروازههای هلنیستی پرگه را به ورودی باشکوهی تبدیل کرد.
آیا پرگه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
هنوز نه. این محوطه در ۶ فوریه ۲۰۰۹ برای درج در فهرست موقت معرفی شد.
منابع
- Kültür Portalı — شهر باستانی پرگه kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — موزه آنتالیا kulturportali.gov.tr
- UNESCO — محوطه باستانشناسی پرگه whc.unesco.org
- Wikipedia — پرگا en.wikipedia.org
- Vikipedi — پرگه tr.wikipedia.org
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — بازگرداندن هراکلس خسته kvmgm.ktb.gov.tr
- Anadolu Ajansı — پنج تندیس در پرگه پیدا شد aa.com.tr
Image: Perge city overview.jpg — Saffron Blaze, CC BY-SA 3.0
