واسکو دو گاما: مسیر دماغه امید نیک به هند و رقابت با عثمانی

واسکو دو گاما که بود؟

واسکو دو گاما (Vasco da Gama) فرمانده پرتغالی نخستین ناوگان اروپایی بود که از راه دریا به هند (Hindistan) رسید. او در سفری از 1497 تا 1499، آفریقا (Afrika) را دور زد. پاسخ کوتاه همین است. اما روایت مفصل‌تر، پای یک توافق تجاریِ به‌نتیجه‌نرسیده، کشتی زائرانِ به‌آتش‌کشیده‌شده و جنگی تجاری را به میان می‌کشد که تا بندرهای عثمانی کشیده شد.

واسکو دو گاما اهل کجا بود؟

او در سینش (Sines)، شهری در پرتغال (Portekiz)، به دنیا آمد. سال تولدش قطعی نیست. منابع، 1460 یا 1469 را ذکر می‌کنند. حتی تاریخ تولد چنین چهره مشهوری هم روشن نیست.

آیا او واقعاً نخستین کسی بود که دماغه را دور زد؟

دقیقاً این‌طور نیست. نخستین اروپایی که دماغه امید نیک را دور زد، بارتولومئو دیاس (Bartolomeu Dias) بود. او در 1488 وارد اقیانوس هند (Hint Okyanusu) شد.

دستاورد دو گاما چیز دیگری بود. او یک گام جلوتر رفت و مسیر را تا رسیدن به هند ادامه داد. پس اگر شما عنوان «نخستین کسی که با دور زدن دماغه به هند رسید» را می‌خوانید، باید آن را به معنای «نخستین کسی که تمام مسیر را پیمود» بدانید.

واسکو دو گاما به کجاها سفر کرد؟

نخستین سفر او از لیسبون (Lizbon) آغاز شد، با دور زدن آفریقا ادامه یافت و پس از عبور از اقیانوس هند به هند رسید. مانوئل اول (I. Manuel)، پادشاه پرتغال، این مأموریت را به او سپرد. او در 8 ژوئیه 1497 با چهار کشتی از لیسبون حرکت کرد.

فرماندهی کشتی‌های اصلی با این سه ناخدا بود:

• واسکو دو گاما فرمانده سائو گابریل (São Gabriel) بود.
• برادرش، پائولو دو گاما (Paulo da Gama)، فرمانده سائو رافائل (São Rafael) بود.
• نیکولائو کوئلیو (Nicolau Coelho) فرمانده بریو (Berrio) بود.

ناوگان در مالیندی (Malindi) توقف کرد. دو گاما آنجا راهنمای دریایی‌ای استخدام کرد که بادهای موسمی را می‌شناخت. همین آگاهی کشتی‌ها را از اقیانوس هند گذراند. عبور از اقیانوس در مسیر رفت 23 روز طول کشید.

واسکو دو گاما در هند: ورود در 1498

ناوگان در 20 مه 1498 به هند رسید. محل پیاده شدن، ساحل کاپاد (Kappad) نزدیک کوژیکود (Kozhikode)، در ایالت امروزی کرالا (Kerala)، بود.

بعد نوبت مذاکره رسید. دو گاما با زامورین (Zamorin)، فرمانروای کالیکوت (Calicut)، دیدار کرد. پرتغالی‌ها خواهان توافق تجاری بودند. به چنین توافقی نرسیدند.

هدیه‌ها هم کمکی نکرد. دو گاما شکر، روغن و عسل پیشکش کرد. روایت‌ها می‌گویند این هدایا نظر دربار فرمانروا را جلب نکرد. اگر شما هم برای یک مهمانی شام مهم هدیه نامناسبی برده باشید، این حس را می‌شناسید.

بازگشت از رفتن سخت‌تر بود. عبور از اقیانوس هند، برخلاف جهت بادها، بیش از 90 روز طول کشید. یعنی تقریباً چهار برابر زمان مسیر رفت.

از چهار کشتی‌ای که در 1497 راه افتادند، فقط دو کشتی به پرتغال بازگشتند. بریو در ژوئیه 1499 به لیسبون رسید.

سفر دوم: اتحادها و کشتی‌ای که به آتش کشیده شد

دو گاما در 12 فوریه 1502 دوباره راهی دریا شد. این بار فرمانده بیست کشتی جنگی بود. رویکرد از اکتشاف به اعمال زور تغییر کرده بود.

او با فرمانروایان کوچین و کانانور (Cannanore) متحد شد. این اتحادها جایگاه پرتغال را در اقیانوس هند تقویت کرد.

این سفر روی تاریکی هم داشت. ناوگان او میریم (Mirim)، کشتی حامل زائران مسلمان، را توقیف کرد. پرتغالی‌ها آن را غارت کردند و در حالی که مسافران هنوز در کشتی بودند، به آتشش کشیدند. هر روایت صادقانه‌ای از زندگی دو گاما باید این واقعه را هم بازگو کند.

واسکو دو گاما و گوا

گوا (Goa) به بخش پایانی زندگی او مربوط می‌شود. ژوائو سوم (III. João)، پادشاه پرتغال، او را فرماندار کل هند کرد. دو گاما در 14 آوریل 1524 برای سومین سفرش از پرتغال حرکت کرد. در این آخرین ورود به هند، حدود یک ماه در گوا ماند. سپس به کوچین رفت.

پیش از این وقایع، در 1519، مانوئل اول به او لقب کنت ویدیگیرا (Vidigueira) داده بود.

واسکو دو گاما چگونه درگذشت؟

او در 24 دسامبر 1524 در کوچین، همان کوچی امروزی، درگذشت. گاهی مالاریا را علت مرگش می‌دانند. زندگی‌نامه منتشرشده در دانشگاه نووا این علت را قطعی نمی‌داند؛ پس شما هم آن را یک احتمال در نظر بگیرید.

پیکرش ابتدا در کلیسای سائو فرانسیسکو در کوچین به خاک سپرده شد. در 1539 آن را به پرتغال منتقل کردند. در 1880 بار دیگر جابه‌جا شد و به صومعه ژرونیموس در لیسبون رفت.

مسیر تازه برای عثمانی چه معنایی داشت؟

پیشروی پرتغال در اقیانوس هند و دریای سرخ، در طول قرن 16 به رقابتی طولانی در عرصه نظامی و تجاری با عثمانی انجامید.

عثمانی‌ها از تجارت ادویه عقب ننشستند. پس از فتح مصر و شام (Levant) در 1516–1517، دستگاه اداری آنها برای افزایش حجم تجارت ادویه میان اقیانوس هند و مدیترانه (Akdeniz) و افزایش درآمد دولت از این تجارت تلاش کرد.

تا اواخر دهه 1560، مأموران خرید دولتی بخشی از این نظام بودند. کاروان‌های سالانه کشتی‌های پارویی نیز فلفلِ متعلق به دولت را از یمن (Yemen) به مصر می‌بردند.

فلفل، این ماجرا را به آشپزخانه شما پیوند می‌دهد. فلفل سیاه روی سفره شما هم بخشی از همان تجارتی است که این امپراتوری‌ها بر سرش می‌جنگیدند.

مذاکره، فلفل و مرز دریایی

دیپلماسی در کنار جنگ جریان داشت. در 1540، مذاکرات صلح عثمانی و پرتغال حتی مقدار فلفلی را هم در بر می‌گرفت که قرار بود از هند به بندرهای عثمانی صادر شود.

در 1541، سلطان سلیمان قانونی (Kanuni Sultan Süleyman) پیشنهاد کرد 4,000 قنطار فلفل با کشتی‌های عثمانی از کالیکوت حمل شود. او همچنین پیشنهاد تعیین مرزی دریایی میان عدن (Aden) و زیلع (Zeyla) را مطرح کرد.

آیا مسیر دماغه تجارت عثمانی را از بین برد؟

روایت رایج می‌گوید بله. مورخان این ادعا را محل بحث می‌دانند. سی. آر. باکسر (C. R. Boxer) یادآور می‌شود که پس از تصرف عدن به دست عثمانی‌ها در 1538، تجارت ادویه دریای سرخ دوباره رونق گرفت.

آمار هم این رونق دوباره را تأیید می‌کند. برآورد برودل (Braudel)، به نقل از عبدالمنان آلتینتاش (Abdulmennan Altıntaş)، میزان ادویه و فلفل واردشده به مدیترانه از مسیر دریای سرخ در 1565 را 30,000–40,000 قنطار می‌داند. این مقدار تقریباً برابر با حجمی بود که به لیسبون می‌رسید.

پس برداشت منصفانه این است: دو گاما راه را برای رقیبی قدرتمند باز کرد. او تجارت عثمانی را پایان نداد.

خط زمانی

• 1460 یا 1469: واسکو دو گاما در سینش به دنیا می‌آید. سال تولدش قطعی نیست.
• 1488: بارتولومئو دیاس دماغه را دور می‌زند و وارد اقیانوس هند می‌شود.
• 8 ژوئیه 1497: چهار کشتی دو گاما از لیسبون حرکت می‌کنند.
• 20 مه 1498: ناوگان به ساحل کاپاد نزدیک کوژیکود می‌رسد.
• 1499: دو کشتی باقی‌مانده به پرتغال بازمی‌گردند.
• 12 فوریه 1502: دو گاما دومین سفر خود به هند را آغاز می‌کند.
• 1502: ناوگان او کشتی زائران، میریم، را به آتش می‌کشد.
• 1516–1517: عثمانی‌ها شام و مصر را فتح می‌کنند.
• 1519: دو گاما کنت ویدیگیرا می‌شود.
• 14 آوریل 1524: او در مقام فرماندار کل راهی هند می‌شود.
• 24 دسامبر 1524: در کوچین درمی‌گذرد.
• 1538: عثمانی‌ها عدن را تصرف می‌کنند. تجارت ادویه دریای سرخ دوباره رونق می‌گیرد.
• 1540–1541: مذاکرات عثمانی و پرتغال، فلفل و مرزهای دریایی را در بر می‌گیرد.
• اواخر دهه 1560: نظام خرید دولتی و کاروان‌های دریایی عثمانی به بلوغ می‌رسد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• هدیه‌ها. شکر، روغن و عسل پیشکش‌های دو گاما به زامورین بودند. این هدایا نظر دربار او را جلب نکردند.
• بازگشت کُند. عبور از اقیانوس در مسیر رفت 23 روز طول کشید. بازگشت بیش از 90 روز زمان برد.
• پیکری که سفر کرد. نخست کوچین، سپس پرتغال در 1539 و سرانجام صومعه ژرونیموس لیسبون در 1880.
• روزنوشت بی‌نام. تنها نسخه شناخته‌شده روزنوشت سفر نخست، نام نویسنده ندارد. بررسی خط‌شناختی، قدمت آن را به نیمه نخست قرن 16 می‌رساند.
• دیپلماسی فلفل. در 1541، سلیمان پیشنهاد کرد 4,000 قنطار فلفل با کشتی‌های عثمانی از کالیکوت حمل شود.

پرسش‌های متداول

منابع

1. پانتئون ملی پرتغال، واسکو دو گاما panteaonacional.gov.pt
2. ویکی‌پدیای ترکی، واسکو دو گاما tr.wikipedia.org
3. موزه دریانوردان، واسکو دو گاما exploration.marinersmuseum.org
4. ویکی‌پدیای انگلیسی، واسکو دو گاما en.wikipedia.org
5. دانشگاه NOVA، فرهنگ الکترونیکی سفرنامه‌نویسی پرتغالی، گاما، واسکو دو (1469-1524) devp.fcsh.unl.pt
6. کتابخانه کنگره، روزنوشت نخستین سفر واسکو دو گاما loc.gov
7. Giancarlo Casale، مدیریت تجارت ادویه در عثمانی jstor.org
8. Abdulmennan M. Altıntaş، میان تجارت و تقدس doi.org
9. C. R. Boxer، یادداشتی درباره واکنش‌های پرتغالی‌ها به رونق دوباره تجارت ادویه دریای سرخ cambridge.org

Image: Gregório Lopes – Vasco da Gama (ca 1524).jpg — Gregório Lopes, Public domain