1498 baharında bir filo, Avrupa’dan çıkıp Afrika’yı dolaşarak Hindistan kıyısına demir attı. Yolculuğun Hint Okyanusu bölümü gidişte 23 gün sürdü, dönüşte ise 90 günü aştı. Komutan, Portekizli Vasco da Gama’ydı.
Bu yazıda da Gama’nın kim olduğunu, nerede doğup nerede öldüğünü ve seferlerinin nasıl geçtiğini öğreneceksiniz. Ayrıca açtığı rotanın Osmanlı baharat ticaretiyle nasıl bir ilişki kurduğunu, kaynakların verdiği olgularla göreceksiniz.
Vasco da Gama kimdir?
Vasco da Gama, 1497–1499 seferinde Avrupa’dan Afrika’yı dolaşarak Hindistan’a deniz yoluyla ulaşan ilk Avrupalı filonun Portekizli komutanıydı. Portekiz Ulusal Panteonu onu bu sıfatla anar. Kral I. Manuel onu bu işle görevlendirmişti.
Doğum yeri Portekiz’in Sines kentidir. Doğum yılı konusunda kaynaklar ayrışır: 1460 veya 1469 verilir. Bu belirsizlik, Türkçe Vikipedi’deki maddede de yer alır.
Kariyerinin sonraki yıllarında unvanlar aldı. Kral I. Manuel, 1519’da ona Vidigueira Kontu unvanını verdi. Kral III. João ise onu Hindistan genel valisi atadı. Bu görevle üçüncü seferine çıktı.
Ümit Burnu’nu ilk dolaşan Avrupalı kimdi?
Bu soruda sık bir karışıklık var. Ümit Burnu’nu ilk dolaşan Avrupalı da Gama değildi. The Mariners’ Museum’a göre bunu 1488’de Bartolomeu Dias yaptı ve Hint Okyanusu’na geçti.
Da Gama’nın farkı başka yerdedir. O, bu güzergâhı Hindistan’a kadar götüren ilk Avrupalı filonun komutanı oldu. Yani Dias kapıyı araladı, da Gama yolun sonuna vardı.
1497 seferi: dört gemi, Lizbon’dan Hindistan’a
Da Gama, 8 Temmuz 1497’de dört gemiyle Lizbon’dan yola çıktı. Görevi Kral I. Manuel vermişti. Filonun üç gemisinin komutanları bellidir: São Gabriel’i da Gama, São Rafael’i kardeşi Paulo da Gama, Berrio’yu ise Nicolau Coelho yönetiyordu.
Filo, Afrika kıyısını izleyerek ilerledi. Malindi’de bir kılavuz tuttu. Bu kılavuzun muson bilgisi, Hint Okyanusu’nu aşmada belirleyici oldu. Filo 20 Mayıs 1498’de Hindistan’a ulaştı.
Varış noktası, bugünkü Kerala eyaletinde, Kozhikode yakınındaki Kappad kıyısıydı. Gidiş yolunu düşünün: Lizbon’dan çıkış ile bu kıyıya varış arasında on ayı aşkın bir zaman geçti.
Calicut’ta ne oldu?
Portekizlilerin amacı yalnızca kıyıya çıkmak değildi. Calicut hükümdarı Zamorin’le bir ticaret antlaşması yapmak istiyorlardı. 1498’deki görüşmeler bunu sağlayamadı.
İngilizce Wikipedia’daki anlatıma göre da Gama’nın Zamorin’e sunduğu armağanlar arasında şeker, yağ ve bal vardı. Bu hediyeler hükümdarın çevresini etkilemedi. Bir elçilik heyetinin eli boş dönmesi sayılabilecek bu sonuç, seferin ticari yönünün zorlukla başladığını gösterir.
Eve dönüş: dört gemiden iki gemi
Hint Okyanusu geçişi gidişte 23 gün sürmüştü. Ters rüzgârlarla yapılan dönüşte ise 90 günü aştı. Aynı denizin iki yönü arasındaki bu fark, muson rüzgârlarının önemini gösterir.
1497’de yola çıkan dört gemiden yalnızca ikisi Portekiz’e dönebildi. Berrio, Temmuz 1499’da Lizbon’a ulaştı. Yani sefer, rotayı açtı ama ağır bir bedelle.
Sonraki seferler: ittifaklar ve Mirim gemisi
Da Gama, ikinci Hindistan seferine 12 Şubat 1502’de çıktı. Bu kez filosu yirmi savaş gemisinden oluşuyordu. İlk seferin dört gemisiyle karşılaştırın: ölçek tamamen değişmişti.
Bu seferde iki yüzü olan bir tablo çıktı. Portekiz Ulusal Panteonu’na göre da Gama, Cochin ve Cannanore hükümdarlarıyla ittifaklar kurarak Portekiz’in Hint Okyanusu’ndaki konumunu güçlendirdi.
İngilizce Wikipedia’ya göre ise aynı filo, Müslüman hacıları taşıyan Mirim gemisini yağmaladı. Ardından gemiyi, yolcular içerideyken ateşe verdi. Bu olay, seferin ticari ve diplomatik başarılarının yanında anılması gereken ağır bir şiddet eylemidir.
Vasco da Gama nerede ve neden öldü?
İkinci seferden sonra da Gama, 1519’da kont oldu. 14 Nisan 1524’te ise genel vali olarak üçüncü seferine çıktı. NOVA Üniversitesi’nin biyografisine göre Hindistan’a bu son gelişinde Goa’da yaklaşık bir ay kaldı, sonra Cochin’e geçti.
Da Gama, 24 Aralık 1524’te Cochin’de, bugünkü Kochi kentinde öldü. Ölüm nedeni konusunda sıtma bir olasılık olarak ileri sürülür. NOVA Üniversitesi’nin biyografisi bu teşhisi kesin bilgi olarak sunmaz. Dolayısıyla “neden öldü” sorusunun kaynaklardaki dürüst cevabı şudur: nedeni kesin olarak bilinmiyor.
Osmanlı’ya etkisi: baharat ticareti ve rekabet
Sofranızdaki karabiberin yolu, bu hikâyenin Osmanlı bölümünün merkezindedir. Altıntaş’ın çalışmasına göre Portekiz’in Hint Okyanusu ve Kızıldeniz’e yönelik genişlemesi, 16. yüzyılda Osmanlılarla uzun süreli askerî ve ticari rekabet doğurdu.
Osmanlı yönetimi de boş durmadı. Giancarlo Casale’ye göre Mısır ve Levant’ın 1516–1517’de fethinden sonra Osmanlılar, Hint Okyanusu–Akdeniz baharat ticaretinin hacmini ve devlet gelirlerini artıracak uygulamalar geliştirmeye başladı.
Masada ticaret de vardı. Altıntaş’a göre 1540’ta Osmanlı–Portekiz barış görüşmeleri, Hindistan’dan Osmanlı limanlarına ihraç edilecek biber miktarını da kapsıyordu.
“Ticaret bitti” iddiası
Bazen Ümit Burnu rotasının Osmanlı ticaretini kalıcı olarak bitirdiği söylenir. Kaynaklar bunu desteklemez. C. R. Boxer, 1538’de Aden’in Osmanlılarca alınmasını izleyen dönemde Kızıldeniz baharat ticaretinin yeniden canlandığını belirtir.
Casale’ye göre 1560’ların sonuna gelindiğinde Osmanlıların düzeni, devlet adına alım yapan görevlileri ve Yemen’den Mısır’a devlet biberi taşıyan yıllık kadırga konvoylarını içeriyordu. Altıntaş’ın aktardığı Braudel tahmini de şunu söyler: 1565’te Kızıldeniz üzerinden Akdeniz’e ulaşan 30.000–40.000 kintal baharat ve karabiber, Lizbon’a ulaşan miktara yaklaşık eşitti.
Kısa kronoloji
- 1460 veya 1469 Vasco da Gama Sines’te doğdu; yıl kesin değil
- 1488 Bartolomeu Dias Ümit Burnu’nu dolaşarak Hint Okyanusu’na geçti
- 8 Temmuz 1497 Dört gemilik filo Lizbon’dan ayrıldı
- 20 Mayıs 1498 Filo Kozhikode yakınındaki Kappad kıyısına ulaştı
- 1499 İlk seferden kalan iki gemi Portekiz’e döndü
- 12 Şubat 1502 İkinci Hindistan seferi başladı
- 1502 Mirim gemisi yakıldı
- 1516–1517 Osmanlılar Levant ve Mısır’ı fethetti
- 1519 Da Gama Vidigueira Kontu oldu
- 14 Nisan 1524 Genel vali olarak üçüncü sefere çıktı
- 24 Aralık 1524 Cochin’de öldü
- 1538 Osmanlılar Aden’i aldı; sonrasında Kızıldeniz baharat ticareti yeniden canlandı
- 1540–1541 Osmanlı–Portekiz görüşmelerinde biber ve deniz sınırları ele alındı
- 1560’ların sonu Osmanlıların devlet alımlı baharat düzeni gelişti
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Hediyeler tutmadı. Zamorin’e sunulan armağanlar şeker, yağ ve baldan oluşuyordu ve hükümdarın çevresini etkilemedi.
- Aynı deniz, iki süre. Hint Okyanusu geçişi gidişte 23 gün, ters rüzgârlı dönüşte 90 günden fazla sürdü.
- Naaşın yolculuğu. Da Gama önce Cochin’deki São Francisco Kilisesi’ne gömüldü. Naaşı 1539’da Portekiz’e, 1880’de ise Lizbon’daki Jerónimos Manastırı’na taşındı.
- İlk seferin günlüğü. Bilinen tek kopya anonimdir. Paleografik incelemeyle 16. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmiştir (ABD Kongre Kütüphanesi).
- Kanuni’nin önerisi. Kanuni Sultan Süleyman, 1541’de Calicut’tan Osmanlı gemileriyle 4.000 kintal biber taşınmasını ve Aden–Zeyla arasında deniz sınırı belirlenmesini önerdi.
Sık sorulan sorular
Ümit Burnu’nu ilk dolaşan Avrupalı Vasco da Gama mıdır?
Hayır. Ümit Burnu’nu ilk dolaşan Avrupalı, 1488’de Hint Okyanusu’na geçen Bartolomeu Dias’tı. Da Gama ise Afrika’yı dolaşarak Hindistan’a deniz yoluyla ulaşan ilk Avrupalı filonun komutanıdır.
Vasco da Gama nerede doğdu?
Portekiz’in Sines kentinde doğdu. Doğum yılı kaynaklarda 1460 veya 1469 olarak verilir; kesin bir yıl yoktur.
Vasco da Gama nerede ve ne zaman öldü?
24 Aralık 1524’te Hindistan’ın Cochin, bugünkü adıyla Kochi kentinde öldü. Genel vali olarak çıktığı üçüncü seferinin sonuydu.
Vasco da Gama neden öldü?
Sıtma bir olasılık olarak ileri sürülür. NOVA Üniversitesi’nin biyografisi ise bu teşhisi kesin bilgi olarak sunmaz.
Da Gama’nın açtığı rota Osmanlı ticaretini bitirdi mi?
Kaynaklar böyle bir kalıcı son göstermiyor. C. R. Boxer, 1538’de Osmanlıların Aden’i almasından sonra Kızıldeniz baharat ticaretinin yeniden canlandığını belirtir. Osmanlılar rekabeti sürdürdü.
Kaynaklar
- Portekiz Ulusal Panteonu — Vasco da Gama panteaonacional.gov.pt
- Türkçe Vikipedi — Vasco da Gama tr.wikipedia.org
- The Mariners’ Museum — Vasco da Gama exploration.marinersmuseum.org
- İngilizce Wikipedia — Vasco da Gama en.wikipedia.org
- NOVA Üniversitesi — E-Dicionário de Escrita de Viagens Portuguesa devp.fcsh.unl.pt
- ABD Kongre Kütüphanesi — Journal of the First Voyage of Vasco da Gama loc.gov
- Giancarlo Casale — The Ottoman Administration of the Spice Trade jstor.org
- Abdulmennan M. Altıntaş — Between commerce and sanctity doi.org
- C. R. Boxer — A Note on Portuguese Reactions to the Revival of the Red Sea Spice Trade cambridge.org
Görsel: Gregório Lopes – Vasco da Gama (ca 1524).jpg — Gregório Lopes, Public domain
