هیروشیما و ناگازاکی: چرا آمریکا بمب اتمی انداخت؟

دلیل انداختن بمب اتمی روی هیروشیما و ناگازاکی چه بود؟

پاسخ رسمی را خود رئیس‌جمهور آمریکا داد. هری اس. ترومن (Harry S. Truman) در 9 اوت 1945 در یک سخنرانی رادیویی با مردم آمریکا صحبت کرد. او گفت بمب برای کوتاه کردن جنگ و نجات جان هزاران سرباز آمریکایی به کار رفته است. این دلیل اعلام‌شده بود و از همان زمان به بحث‌ها جهت داد.

ترومن در همان سخنرانی دو نکته دیگر هم مطرح کرد. او به حمله ژاپن (Japonya) به پرل هاربر (Pearl Harbor) در 7 دسامبر 1941 اشاره کرد. بدرفتاری با اسیران جنگی آمریکایی را هم یادآور شد. در روایت او، بمب هم راهی برای پایان دادن به جنگ بود و هم پاسخی به شیوه جنگیدن ژاپن.

پشت این سخنرانی، چند گزینه وجود داشت. به روایت سازمان پارک‌های ملی آمریکا (ABD Ulusal Park Servisi)، دولت ترومن در 1945 چهار گزینه را بررسی کرد: ادامه بمباران متعارف، تهاجم به ژاپن، نمایش قدرت بمب اتمی در محلی خالی از سکنه، یا استفاده از آن علیه یک شهر.

نگرانی از تلفات تهاجم زمینی، فرضی و دور از واقعیت نبود. در نبردهای اوکیناوا (Okinawa) در 1945 حدود 13,000 سرباز و ملوان آمریکایی کشته شدند. این آمار نگرانی دولت را بیشتر کرد که پیاده کردن نیرو در جزایر اصلی ژاپن تلفات بسیار سنگین‌تری داشته باشد. اگر شما می‌خواهید این تصمیم را بفهمید، از اوکیناوا شروع کنید.

چرا بمب اتمی انداختند؟ مسیر ترینیتی تا پوتسدام

این سلاح تازه در تابستان 1945 به واقعیت تبدیل شد. پروژه منهتن (Manhattan Projesi) نخستین وسیله هسته‌ای خود را در آزمایش ترینیتی (Trinity)، در نیومکزیکو (New Mexico)، در 16 ژوئیه 1945 آزمایش کرد. آزمایش موفق بود. از آن روز، بمب دیگر یک نظریه نبود؛ گزینه‌ای بود که می‌شد انتخابش کرد.

ده روز بعد، اعلامیه پوتسدام (Potsdam Bildirisi) در 26 ژوئیه 1945 منتشر شد. این اعلامیه خواستار تسلیم بی‌قیدوشرط نیروهای مسلح ژاپن بود. هشدار می‌داد که نپذیرفتن آن، ویرانی عظیمی در پی خواهد داشت. نامی از بمب اتمی در آن نبود.

پاسخ ژاپن به سوءتفاهمی مشهور تبدیل شد. کانتارو سوزوکی (Kantarō Suzuki)، نخست‌وزیر، در 28 ژوئیه 1945 درباره اعلامیه از واژه «موکوساتسو» (mokusatsu) استفاده کرد. منظور او چیزی نزدیک به نادیده گرفتن آن بود. روزنامه‌های ژاپنی و خارجی این حرف را رد اعلامیه تعبیر کردند. تصور کنید شما پیامی فرستاده‌اید که خوانده شده، اما پاسخی نگرفته است. فرستنده سکوت را به بدترین معنای ممکن تعبیر می‌کند؛ اینجا هم همین اتفاق افتاد.

بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی: هدف‌ها چگونه انتخاب شدند؟

فهرست هدف‌ها دو ماه پیش از آزمایش ترینیتی تهیه شد. کمیته انتخاب هدف (Hedef Komitesi) در 10 و 11 مه 1945 تشکیل جلسه داد. صورت‌جلسه آن، هیروشیما را انبار مهم ارتش و بندری برای اعزام نیرو توصیف می‌کند که در میان یک منطقه شهری و صنعتی قرار داشت.

کمیته معیارهای کلی هم تعیین کرد. هدف‌های مطلوب، مناطقی شهری با پهنای بیش از سه مایل بودند. باید جاهایی می‌بودند که موج انفجار بتواند به‌طور مؤثر ویرانشان کند. همچنین باید شهرهایی انتخاب می‌شدند که احتمال حمله به آن‌ها با روش‌های دیگر تا پیش از اوت کم بود.

اثر روانی هم بخشی از برنامه بود. تاریخ‌نگاری وزارت انرژی آمریکا توضیح می‌دهد که انتخاب هدف‌ها در مه 1945، ایجاد اثر روانی شدید بر ژاپن را هم دنبال می‌کرد. هدف فقط تخریب تأسیسات نبود؛ تضعیف مقاومت نظامی هم بود.

همه دانشمندان با این مسیر موافق نبودند. در 11 ژوئن 1945، گروهی از دانشمندان شیکاگو (Chicago) به رهبری جیمز فرانک (James Franck) پیشنهادی برای هنری ال. استیمسون (Henry L. Stimson)، وزیر جنگ، فرستادند. پیشنهادشان نمایش قدرت بمب به‌جای استفاده مستقیم در نبرد بود. پنج روز بعد، در 16 ژوئن 1945، هیئت مشاوران علمی پاسخ داد. این هیئت گفت نمی‌تواند نمایش فنی‌ای پیشنهاد کند که احتمالاً جنگ را پایان دهد. هیئت از کاربرد مستقیم نظامی حمایت کرد.

دو بمب، دو شهر، سه روز

این دو سلاح یکسان نبودند. «پسر کوچک»، بمبی که روی هیروشیما انداخته شد، از نوع تفنگی بود و از اورانیوم استفاده می‌کرد. «مرد چاق»، بمبی که روی ناگازاکی (Nagazaki) انداخته شد، از نوع درون‌انفجاری بود و از پلوتونیوم استفاده می‌کرد.

هیروشیما نخستین هدف بود. بمب در 6 اوت 1945، ساعت 08:15 به وقت محلی، انداخته شد. شهرداری هیروشیما برآورد می‌کند که تا پایان دسامبر 1945 حدود 140,000 نفر بر اثر این بمباران جان باخته بودند. شمار دقیق مشخص نیست.

سه روز بعد نوبت ناگازاکی شد. بمب دوم در 9 اوت 1945، ساعت 11:02 به وقت محلی، بر فراز شهر منفجر شد. گزارش خلاصه خسارات که استان هیروشیما منتشر کرده، شمار جان‌باختگان ناگازاکی تا پایان 1945 را حدود 74,000 نفر، با دامنه خطای 10,000 نفر کمتر یا بیشتر، اعلام می‌کند.

در فاصله دو بمباران، جنگ بار دیگر تغییر کرد. اتحاد شوروی در 8 اوت 1945 به ژاپن اعلان جنگ داد. نیروهایش در 9 اوت، به وقت خاور دور، عملیات منچوری را آغاز کردند. توکیو (Tokyo) تلاش می‌کرد از طریق مسکو (Moskova) راهی برای صلح پیدا کند. این مسیر بسته شد.

آیا بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی موجه بود؟ اختلاف مورخان بر سر چیست؟

اینجا شما به دشوارترین پرسش می‌رسید. دیدگاه سنتی می‌گوید بمباران‌های اوت 1945 ژاپن را وادار به تسلیم کرد و جلوی تهاجمی به‌مراتب خونین‌تر را گرفت. دیدگاه مخالف، میزان نوسان برآوردهای تلفات تهاجم را زیر سؤال می‌برد و می‌پرسد آیا اصلاً بمب‌ها ضروری بودند. موزه ملی علوم و تاریخ هسته‌ای هر دو دیدگاه را شرح می‌دهد.

تسویوشی هاسگاوا (Tsuyoshi Hasegawa)، مورخ، در کتاب سال 2005 خود با عنوان «مسابقه با دشمن» جانب دیدگاه مخالف را گرفت. او استدلال کرد که ورود شوروی به جنگ، در تسلیم ژاپن از بمب‌ها مهم‌تر بود. همچنین گفت بمب برای وادار کردن ژاپن به تسلیم پیش از ورود شوروی به جنگ به کار رفت. همه قانع نشدند. رالف بی. لورینگ (Ralph B. Levering) در یک نقد علمی در 2007، ادعای محوری کتاب درباره سیاست آمریکا را قانع‌کننده ندانست.

ریچارد بی. فرانک (Richard B. Frank) شواهد را جور دیگری می‌خواند. او در نوشته‌ای برای موزه ملی جنگ جهانی دوم، به دیدار هیروهیتو (Hirohito) با توگو (Tōgō) در 8 اوت 1945 اشاره می‌کند. هیروهیتو در آن دیدار از پایان دادن به جنگ حمایت کرد. این دیدار پس از هیروشیما، اما پیش از حمله شوروی و پیش از ناگازاکی بود. از نظر فرانک، این ترتیب زمانی نشان می‌دهد که بمب اتمی تعیین‌کننده بود. در برداشت مخالف هاسگاوا، همچنان ورود شوروی به جنگ در جایگاه نخست قرار دارد.

بحث دیگری هم درباره دیپلماسی وجود دارد. مورخان تجدیدنظرطلب یادآوری می‌کنند که ژاپن در 1945 به‌دنبال میانجیگری شوروی بود. آن‌ها این تلاش را نشانه‌ای می‌دانند که بمب‌ها ضروری نبودند. دیدگاه مقابل تأکید می‌کند که کابینه ژاپن آماده پذیرش شروط تسلیم متفقین نبود.

ناگازاکی انتقادهای جداگانه‌ای برمی‌انگیزد. برخی می‌گویند حمله دوم اثر محدودی بر تصمیم‌های ژاپن داشت. الکس ولرستین (Alex Wellerstein) و مایکل گوردین (Michael Gordin) پاسخ می‌دهند که برنامه‌ریزی سال 1945 از ابتدا هرگز به تنها دو بمب محدود نبود. در این برداشت، ناگازاکی تصمیمی منفرد نبود؛ بخشی از یک کارزار ادامه‌دار بود.

یک تمایز از همه مهم‌تر است. دلیلی که یک دولت اعلام می‌کند، زنجیره علت‌هایی که واقعاً جنگ را پایان می‌دهد و پرسش اخلاقی درباره درست بودن آن اقدام، سه موضوع متفاوت‌اند. منابع زیر به شما کمک می‌کنند این‌ها را از هم جدا کنید. اما به‌جای شما درباره‌شان حکم نمی‌دهند.

خط زمانی

• 10–11 مه 1945: کمیته انتخاب هدف، هدف‌های احتمالی را بر پایه معیارهای شهری، نظامی و روانی ارزیابی می‌کند.
• 11 ژوئن 1945: گزارش فرانک (Franck Raporu)، نمایش قدرت بمب اتمی بیرون از میدان نبرد را پیشنهاد می‌کند.
• 16 ژوئن 1945: هیئت مشاوران علمی از کاربرد مستقیم نظامی به‌جای نمایش قدرت بمب حمایت می‌کند.
• 16 ژوئیه 1945: آزمایش ترینیتی در نیومکزیکو انجام می‌شود.
• 26 ژوئیه 1945: اعلامیه پوتسدام خواستار تسلیم بی‌قیدوشرط نیروهای مسلح ژاپن می‌شود.
• 28 ژوئیه 1945: سخنان سوزوکی به‌منزله رد اعلامیه پوتسدام تعبیر می‌شود.
• 6 اوت 1945، 08:15: پسر کوچک روی هیروشیما انداخته می‌شود.
• 8 اوت 1945: اتحاد شوروی به ژاپن اعلان جنگ می‌دهد.
• 9 اوت 1945، به وقت خاور دور: نیروهای شوروی عملیات منچوری را آغاز می‌کنند.
• 9 اوت 1945، 11:02: بمبی که بوکسکار (Bockscar)، پس از تغییر مسیر از کوکورا (Kokura)، حمل می‌کند، بر فراز ناگازاکی منفجر می‌شود.
• 15 اوت 1945: خبر تسلیم ژاپن به مردم اعلام می‌شود.
• 2 سپتامبر 1945: ژاپن سند رسمی تسلیم را امضا می‌کند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• کیوتو (Kyoto) در فهرست بود و بعد حذف شد. هنری ال. استیمسون، وزیر جنگ، هدف قرار دادن کیوتو، مرکز فرهنگی ژاپن، را وتو کرد. ناگازاکی به‌جای آن وارد فهرست هدف‌ها شد.
• یادداشت «وقتی آماده شد، منتشر شود» ترومن در 31 ژوئیه 1945، دستور مستقیم انداختن بمب نبود. این یادداشت انتشار بیانیه عمومی اعلام بمباران را تأیید می‌کرد.
• بمب هیروشیما به زمین برخورد نکرد. حدود 600 متر بالاتر از بیمارستان شیما منفجر شد.
• ناگازاکی هدف جایگزین بود. در 9 اوت 1945، هدف اصلی هواپیمای بوکسکار، کوکورا بود. پوشش دود بر فراز کوکورا باعث شد هواپیما به‌سوی هدف دوم خود، ناگازاکی، برود.
• بمب دوم در 6 اوت 1945، همان روز حمله به هیروشیما، در تینیان (Tinian) مونتاژ شد. فرمان عملیاتی شماره 17، که استفاده از آن را برای روز بعد تعیین می‌کرد، در 8 اوت صادر شد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. کتابخانه ترومن، گزارش رادیویی به مردم آمریکا درباره کنفرانس پوتسدام، 9 اوت 1945 trumanlibrary.gov
2. سازمان پارک‌های ملی آمریکا، تصمیم هری ترومن برای استفاده از بمب اتمی nps.gov
3. ویکی‌پدیا، بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی en.wikipedia.org
4. موزه ملی علوم و تاریخ هسته‌ای، توصیه‌های کمیته انتخاب هدف ahf.nuclearmuseum.org
5. وزارت انرژی آمریکا، پروژه منهتن: بحث درباره چگونگی استفاده از بمب osti.gov
6. دانشگاه کلمبیا، آسیا برای آموزگاران: بمب اتمی columbia.edu
7. آرشیو ملی آمریکا، وقتی آماده شد، منتشر شود archives.gov
8. موزه یادبود صلح هیروشیما، ایستگاه صلح کودکان pcf.city.hiroshima.jp
9. شهرداری هیروشیما، تولد هیروشیما، شهر یادبود صلح city.hiroshima.lg.jp
10. شهرداری هیروشیما، واقعیت‌های بمباران اتمی city.hiroshima.lg.jp
11. استان هیروشیما، مسیر هیروشیما از بمباران اتمی تا بازسازی pref.hiroshima.lg.jp
12. شهرداری ناگازاکی، اسناد بمباران اتمی ناگازاکی nagasakipeace.jp
13. دانشگاه کالیفرنیا، سانتا باربارا، گزارش خبری درباره پژوهش تسویوشی هاسگاوا news.ucsb.edu
14. موزه ملی جنگ جهانی دوم، ریچارد بی. فرانک، تحمل آنچه تحمل‌ناپذیر است: تسلیم ژاپن، بخش اول nationalww2museum.org
15. موزه ملی علوم و تاریخ هسته‌ای، بحث درباره تسلیم ژاپن ahf.nuclearmuseum.org

Image: Atomic cloud over Hiroshima.jpg — George R. Caron, Public domain