جنگ ویتنام چرا آغاز شد و چرا آمریکا در آن شکست خورد؟

Q: جنگ ویتنام چه زمانی شروع شد و چه زمانی پایان یافت؟

رایجترین بازه زمانی برای این جنگ از 1 نوامبر 1955 تا 30 آوریل 1975 است؛ یعنی حدود 19 سال و 6 ماه. عملیات رزمی گسترده آمریکا از مارس 1965 تا ژانویه 1973 ادامه داشت.

Q: جنگ ویتنام کجا رخ داد؟

عمدتاً در ویتنام. درگیریها و بمبارانها به کشورهای همسایه، لائوس و کامبوج، هم کشیده شد.

جنگ ویتنام یکی از درگیری‌های اصلی جنگ سرد بود. در یک سوی آن، ویتنام شمالی (Kuzey Vietnam) کمونیست و چریک‌های ویت‌کنگ (Vietkong) در جنوب قرار داشتند. در سوی دیگر، ویتنام جنوبی بود که ایالات متحده آمریکا از آن حمایت می‌کرد. پاسخ کوتاه به اینکه چرا آمریکا شکست خورد، این است: می‌توانست در نبردها پیروز شود، اما نمی‌توانست ویتنام جنوبی را به کشوری متکی به خود تبدیل کند، درحالی‌که شمال همچنان می‌جنگید.

در این مقاله، شما می‌بینید جنگ چگونه آغاز شد، چگونه گسترش یافت و چگونه پایان گرفت. در ادامه، واقعیت‌های پشت این روند را می‌خوانید.

تاریخ جنگ ویتنام: چه زمانی رخ داد و چند سال طول کشید؟

رایج‌ترین بازه زمانی برای جنگ، از 1 نوامبر 1955 تا 30 آوریل 1975 است. یعنی حدود 19 سال و 6 ماه.

این تاریخ‌ها کل جنگ را در بر می‌گیرند. دوره حضور آمریکا متفاوت است:

عملیات رزمی گسترده آمریکا از مارس 1965 تا ژانویه 1973 ادامه داشت.
آخرین یگان نظامی آمریکا در 29 مارس 1973 ویتنام جنوبی را ترک کرد.
خود جنگ دو سال دیگر ادامه یافت.

پس وقتی شما می‌پرسید «جنگ ویتنام چند سال طول کشید؟»، پاسخ به این بستگی دارد که کل درگیری را حساب کنید یا فقط دوره عملیات رزمی آمریکا را.

جنگ ویتنام کجا رخ داد؟

میدان اصلی نبرد، ویتنام (Vietnam) بود. اما جنگ در مرزهای آن نماند. درگیری‌ها و بمباران‌ها به کشورهای همسایه، لائوس (Laos) و کامبوج، هم کشیده شد.

این گسترش دلیل داشت. ویتنام شمالی نیروهایش در جنوب را از طریق شبکه‌ای از مسیرها به نام مسیر هو شی مین تدارک می‌کرد. این مسیر از لائوس و کامبوج می‌گذشت. به همین دلیل، جنگی «در ویتنام» دو کشور دیگر را هم درگیر کرد.

چرا جنگ ویتنام آغاز شد؟

ریشه‌های جنگ به 1954 برمی‌گردد. در آن سال، ویت‌مین (Viet Minh) نیروهای فرانسه (Fransa) را در دین‌بین‌فو (Dien Bien Phu) شکست داد. این پیروزی راه را برای مذاکرات ژنو (Cenevre) باز کرد؛ مذاکراتی که به جنگ اول هندوچین پایان داد.

در ژوئیه 1954، ترتیبات ژنو ویتنام را موقتاً به دو منطقه نظامی تقسیم کرد. مرز این دو منطقه تقریباً بر مدار 17 درجه قرار داشت. قرار بود این تقسیم موقتی باشد. اما موقتی نماند.

سه عامل کشور را به سوی جنگی طولانی‌تر برد:

ناکامی در اتحاد دوباره. آمریکا سیاست مهار گسترش کمونیسم را دنبال می‌کرد. در چارچوب همین سیاست، از نگو دین دیم (Ngo Dinh Diem)، رهبر ویتنام جنوبی، حمایت کرد؛ زمانی که او از برگزاری انتخاباتی سر باز زد که قرار بود کشور را متحد کند.
شورش در جنوب. تا سال 1959، چریک‌های کمونیست ویت‌کنگ و ویت‌مین شورشی گسترده را علیه حکومت جنوب پیش می‌بردند.
ضعف حکومت جنوب. سیاست‌های روستایی دیم و بی‌میلی او به اجرای اصلاحات ارضی، حمایت از ویت‌کنگ را افزایش داد. او در 1963 با کودتای نظامی سرنگون و کشته شد. دولت کندی (Kennedy) به این کودتا رضایت ضمنی داده بود.

بنابراین، جنگ فقط رویارویی شمال و جنوب نبود. کشمکش قدرت در خود جنوب هم بود که با تصمیمی در چارچوب سیاست جنگ سرد در واشینگتن (Washington) گره خورد.

خلیج تونکین و گسترش مداخله آمریکا

در 7 اوت 1964، قطعنامه خلیج تونکین به رئیس‌جمهور لیندون جانسون (Lyndon Johnson) اختیار داد نقش نظامی آمریکا در ویتنام را گسترش دهد.

ماجرای پشت این قطعنامه محل اختلاف است. دولت جانسون اعلام کرد ناوشکن‌های آمریکایی در 4 اوت 1964 برای بار دوم هدف حمله قرار گرفته‌اند. بررسی بعدی آژانس امنیت ملی آمریکا، ان‌اس‌ای، نتیجه گرفت که این حمله رخ نداده بود. قطعنامه‌ای که راه را برای جنگی بزرگ‌تر باز کرد، تا حدی بر رویدادی استوار بود که هرگز اتفاق نیفتاد.

اعزام گسترده نیروهای رزمی آمریکا در مارس 1965 آغاز شد.

نبردهای جنگ ویتنام: ایا درنگ و تت

دو رویداد برجسته‌اند.

ایا درنگ (Ia Drang)، 14–18 نوامبر 1965. این نخستین درگیری عمده میان نیروهای آمریکا و ویتنام شمالی بود. نبرد در دره ایا درنگ رخ داد.

حمله تت (Tet Taarruzu)، از 30–31 ژانویه 1968. نیروهای کمونیست هم‌زمان به هدف‌های بسیاری در سراسر ویتنام جنوبی حمله کردند؛ از جمله در هوئه (Huế) و سایگون (Saygon).

تت برای پاسخ به پرسش چرایی شکست آمریکا اهمیت کلیدی دارد. از نظر نظامی، نیروهای آمریکا و ویتنام جنوبی مناطق ازدست‌رفته را پس گرفتند. از نظر سیاسی، ضربه وارد شده بود. وسعت حملات، این انتظار را که پیروزی نزدیک است متزلزل کرد. حمایت افکار عمومی آمریکا از جنگ هم کاهش یافت.

پیامدها به‌سرعت آشکار شد:

جانسون بمباران ویتنام شمالی را محدود کرد.
او در 31 مارس 1968 اعلام کرد دوباره نامزد ریاست‌جمهوری نخواهد شد.

چرا آمریکا شکست خورد؟

یک دلیل واحد وجود ندارد. مورخان به چند عامل اشاره می‌کنند.

راهبردی بر پایه یک فرض. بر اساس پژوهش دانشگاهی جان ای. مولر (John E. Mueller) در 1980، راهبرد فرسایشی آمریکا بر یک فرض استوار بود. فرض این بود که نیروهای کمونیست پس از تحمل تلفاتی به‌اندازه کافی سنگین، به نقطه فروپاشی می‌رسند. این نقطه به‌موقع فرا نرسید.

اختلاف بر سر خود راهبرد. برخی شکست را این‌گونه توضیح می‌دهند که وستمورلند (Westmoreland) صرفاً به جنگ فرسایشی متعهد بود. گرگوری ای. ددیس (Gregory A. Daddis) مخالف است. او در خلاصه فصلی که در 2025 منتشر شد، استدلال می‌کند راهبرد آمریکا ترکیبی از جنگ متعارف و مقابله با شورش بود. حتی متخصصان هم بر سر اینکه این راهبرد چه بود، توافق ندارند.

خط تدارکاتی که از کار نیفتاد. ویتنام شمالی در سراسر جنگ، نیروهای خود در جنوب را از طریق مسیر هو شی مین تدارک می‌کرد.

کاهش حمایت در داخل آمریکا. پس از تت، حمایت افکار عمومی آمریکا ضعیف شد.

برنامه خروج. ریچارد نیکسون (Richard Nixon) در 1969 سیاستی به نام ویتنامی‌سازی را آغاز کرد. هدف آن خروج نیروهای آمریکایی و هم‌زمان تقویت ارتش ویتنام جنوبی بود تا بتواند به‌تنهایی بجنگد.

وعده‌ای که عملی نشد. توافق صلح پاریس در 27 ژانویه 1973 امضا شد. این توافق به خروج نیروهای آمریکایی و بازگشت اسرای جنگی آمریکایی انجامید. اما جنگ میان طرف‌های ویتنامی را پایان نداد. به گفته مورخان وزارت امور خارجه آمریکا، کنگره و افکار عمومی خواهان مداخله دوباره نبودند. محدودیت‌های اقتصادی و رسوایی واترگیت (Watergate) هم به این وضعیت اضافه شد. مجموع این عوامل مانع شد نیکسون به تعهدات خود برای حمایت نظامی از ویتنام جنوبی عمل کند.

در 30 آوریل 1975، تانک‌های ویتنام شمالی وارد کاخ ریاست‌جمهوری در سایگون شدند. جنگ با پیروزی ویتنام شمالی پایان یافت. دو بخش کشور در 1976 رسماً متحد شدند.

تلفات جنگ ویتنام

این اعداد، برآورد یا شمار پرونده‌های ثبت‌شده‌اند. پس شما باید آن‌ها را با دقت بخوانید.

کشته‌های آمریکایی: یک فایل داده در آرشیو ملی آمریکا به تاریخ 29 آوریل 2008، شامل 58,220 پرونده تلفات منجر به مرگ نظامیان آمریکایی مرتبط با این درگیری است.
غیرنظامیان ویتنامی: نسخه ترکی ویکی‌پدیا (Vikipedi) برآوردی در حدود 2 میلیون غیرنظامی ویتنامی کشته‌شده را گزارش می‌کند. این رقم هر دو طرف را در بر می‌گیرد.

تفاوت این دو رقم به شما نشان می‌دهد چه کسانی بیشترین هزینه انسانی جنگ را پرداختند.

هلیکوپترهای جنگ ویتنام

هلیکوپتر به نماد این جنگ تبدیل شد. به گفته مؤسسه اسمیتسونین، حدود 7,000 هلیکوپتر یو‌اچ-1 هیویی (UH-1 Huey) در ویتنام خدمت کردند. بیش از 3,300 فروند از آن‌ها بر اثر آتش دشمن، سانحه یا علت‌های دیگر از دست رفتند.

یعنی نزدیک به نیمی از هیویی‌هایی که در جنگ خدمت کردند، به خانه بازنگشتند.

عکس‌های جنگ ویتنام

این جنگ با تصویرهایش در یادها مانده است. عکاسان نظامی آمریکایی بین 1962 و 1975 هزاران عکس گرفتند. این عکس‌ها جنبه‌های گوناگون جنگ را نشان می‌دادند. آرشیو ملی آمریکا یک درس آموزشی بر پایه آن‌ها ارائه می‌کند، با عنوان «جنگ در ویتنام: روایتی در عکس‌ها».

موسیقی و فیلم‌های جنگ ویتنام

موسیقی این جنگ توضیحی عملی دارد. رادیو، گرامافون‌های قابل‌حمل و نخستین دستگاه‌های پخش کاست باعث شدند سربازان آمریکایی در ویتنام بیش از نسل‌های قبلی سربازان به موسیقی دسترسی داشته باشند. شما فهرست پخش گوشی خودتان را تصور کنید. برای آن‌ها، نسخه‌ای کوچک، پرسروصدا و پرمصرف از نظر باتری، همان عادت را ممکن می‌کرد.

در سینما هم داستان فیلم جوخه، ساخته الیور استون (Oliver Stone) در 1986، در جنگ ویتنام می‌گذرد.

خط زمانی

1954: فرانسه در دین‌بین‌فو شکست می‌خورد؛ ترتیبات ژنو ویتنام را موقتاً تقسیم می‌کند.
1 نوامبر 1955: آغاز بازه زمانی رایج برای جنگ.
1959: شورش کمونیستی در ویتنام جنوبی گسترش می‌یابد.
1963: نگو دین دیم در کودتای نظامی سرنگون و کشته می‌شود.
7 اوت 1964: قطعنامه خلیج تونکین تصویب می‌شود.
مارس 1965: اعزام گسترده نیروهای رزمی آمریکا آغاز می‌شود.
14–18 نوامبر 1965: نبرد ایا درنگ.
30–31 ژانویه 1968: حمله تت آغاز می‌شود.
1969: نیکسون ویتنامی‌سازی و خروج نیروها را به اجرا می‌گذارد.
27 ژانویه 1973: توافق صلح پاریس امضا می‌شود.
29 مارس 1973: آخرین یگان نظامی آمریکا ویتنام جنوبی را ترک می‌کند.
30 آوریل 1975: سایگون سقوط می‌کند و جنگ پایان می‌یابد.
1976: ویتنام شمالی و جنوبی رسماً متحد می‌شوند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

نام عامل نارنجی. این نام از نوار نارنجی روی بشکه‌های 55 گالنی گرفته شد که ماده شیمیایی را در آن‌ها حمل می‌کردند.
ابعاد سم‌پاشی. در عملیات رنچ هند، از 1962 تا 1971، حدود 19 میلیون گالن آمریکایی علف‌کش روی ویتنام پاشیده شد. هدف، از بین بردن پوشش گیاهی و نابودی محصولات کشاورزی دشمن بود.
اسناد پنتاگون (Pentagon Belgeleri). بخشی از آن‌ها در 1971 به مطبوعات درز کرد. نسخه کامل، شامل حدود 7,000 صفحه، تنها در 2011 در دسترس عموم قرار گرفت.

وقتی شما به‌جای خلاصه‌ها، خود اسناد را می‌خوانید، با چنین واقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شوید.

پرسش‌های متداول

جنگ ویتنام چه زمانی شروع شد و چه زمانی پایان یافت؟

رایج‌ترین بازه زمانی برای این جنگ از 1 نوامبر 1955 تا 30 آوریل 1975 است؛ یعنی حدود 19 سال و 6 ماه. عملیات رزمی گسترده آمریکا از مارس 1965 تا ژانویه 1973 ادامه داشت.

جنگ ویتنام کجا رخ داد؟

عمدتاً در ویتنام. درگیری‌ها و بمباران‌ها به کشورهای همسایه، لائوس و کامبوج، هم کشیده شد.

چند آمریکایی در جنگ ویتنام کشته شدند؟

یک فایل داده در آرشیو ملی آمریکا به تاریخ 29 آوریل 2008، شامل 58,220 پرونده تلفات منجر به مرگ نظامیان آمریکایی مرتبط با این درگیری است.

آیا آمریکا به‌خاطر حمله تت شکست خورد؟

در میدان نبرد، نه. نیروهای آمریکا و ویتنام جنوبی مناطق ازدست‌رفته را پس گرفتند. اما وسعت حملات، امید به پیروزی نزدیک را متزلزل کرد و حمایت افکار عمومی در آمریکا را کاهش داد.

آیا توافق پاریس جنگ را پایان داد؟

خیر. این توافق که در 27 ژانویه 1973 امضا شد، خروج نیروهای آمریکایی و بازگشت اسرای جنگی آمریکایی را تضمین کرد. اما به نبرد میان طرف‌های ویتنامی پایان نداد.