شامگاه 6 آوریل 1994، هواپیمایی بر فراز کیگالی (Kigali) سرنگون شد. ظرف چند ساعت، کشتاری آغاز شد که حدود 100 روز ادامه یافت. در این مقاله می‌خوانید که چرا رواندا (Ruanda) به این نقطه رسید، نسلکشی چگونه پیش رفت و پس از آن چه رخ داد.
در ادامه، با علت‌ها، شمار کشتهشدگان، نقش سازمان ملل، محاکمه‌ها، یادمان‌ها و چند جزئیات آشنا می‌شوید که به‌ندرت در روایت‌های کوتاه می‌آیند.
چه اتفاقی افتاد؟ نکات اصلی
نسلکشی از آوریل تا ژوئیه 1994 ادامه داشت. هدف اصلی آن غیرنظامیان توتسی (Tutsi) بودند. سربازان دولتی، ژاندارمها، شبهنظامیان اینتراهاموه (Interahamwe) و مردم عادی همگی در کشتار شرکت داشتند.
دیدهبان حقوق بشر درباره سازمان‌دهندگان کشتار به نتیجه روشنی رسید. پژوهش این سازمان نشان داد که گروه کوچکی از نخبگان، برای حفظ قدرت خود در سال 1994، از منابع و اختیارات اداری حکومت استفاده کردند. آن‌ها مردم را به کشتن توتسی‌ها تشویق یا وادار می‌کردند.
این کشتار فورانی خودجوش نبود. از بالا سازمان‌دهی شده بود.
خط زمانی نسلکشی رواندا
- 1959: انقلاب هوتو (Hutu) و خشونت علیه توتسی‌ها، موج بزرگی از پناه‌جویی ایجاد کرد.
- 1 ژوئیه 1962: رواندا مستقل شد.
- 1 اکتبر 1990: جبهه میهنی رواندا (Ruanda Yurtsever Cephesi؛ RPF) از اوگاندا (Uganda) حمله کرد و جنگ داخلی آغاز شد.
- اوت 1993: توافق‌نامه‌های آروشا چارچوبی برای تقسیم قدرت و سهیم شدن در ارتش پیش‌بینی کردند.
- 11 ژانویه 1994: رومئو دالر (Roméo Dallaire) اطلاعات یک خبرچین را به مقر سازمان ملل فرستاد.
- 6 آوریل 1994: هواپیمای حامل هابیاریمانا (Habyarimana) و نتاریامیرا (Ntaryamira) بر فراز کیگالی سرنگون شد.
- 7 آوریل 1994: نخست‌وزیر آگات اوویلینگی‌ایمانا (Agathe Uwilingiyimana) و 10 صلح‌بان بلژیکی کشته شدند.
- 21 آوریل 1994: شورای امنیت سازمان ملل شمار مجاز نیروهای نظامی یونامیر (UNAMIR) را به 270 نفر کاهش داد.
- 17 مه 1994: شورا تشکیل نیرویی 5,500 نفری را تصویب کرد.
- 22 ژوئن 1994: سازمان ملل مجوز عملیات فیروزه (Turkuaz Operasyonu) به رهبری فرانسه (Fransa) را صادر کرد.
- 4 ژوئیه 1994: جبهه میهنی رواندا کیگالی را تصرف کرد.
- 18 ژوئیه 1994: جبهه میهنی رواندا آتش‌بسی یک‌جانبه اعلام کرد.
- 2 سپتامبر 1998: دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا (Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesi؛ ICTR) نخستین حکم محکومیت به جرم نسلکشی را در یک دادگاه بینالمللی صادر کرد؛ پرونده آکایسو (Akayesu).
- ژوئن 2012: دادگاه‌های گاچاچا (Gacaca) به کار خود پایان دادند.
- 31 دسامبر 2015: دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا تعطیل شد. کارهای باقی‌مانده آن به یک سازوکار ویژه رسیدگی به امور باقی‌مانده واگذار شد.
- 2021: کمیسیون دوکلر (Duclert Komisyonu) گزارش خود درباره نقش فرانسه را ارائه کرد.
- 2023: چهار محوطه یادبود نسلکشی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
علت‌های نسلکشی؛ رواندا چگونه به این نقطه رسید؟
جمعیتی با شکاف قومی
به‌گفته موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده، در سال 1994 حدود 85 درصد مردم رواندا هوتو بودند. حدود 14 درصد توتسی و 1 درصد توا (Twa) بودند.
هوتوها و توتسی‌ها به یک زبان صحبت می‌کردند و سنت‌های مشابهی داشتند. حکومت استعماری بلژیک این شکاف را عمیق‌تر کرد. بلژیک به توتسی‌ها امتیاز می‌داد و کارت‌های هویتی صادر می‌کرد که قومیت افراد در آن‌ها ثبت شده بود.
انقلاب، تبعید و استقلال
انقلاب هوتو در سال 1959 با خشونت همراه شد. برآورد این موزه نشان می‌دهد که در نتیجه آن، تا 300,000 توتسی از رواندا گریختند.
رواندا در 1 ژوئیه 1962 مستقل شد. حمله به توتسی‌ها و موج‌های پناه‌جویی پس از استقلال هم ادامه یافت.
جنگ داخلی و توافقی که ناکام ماند
در 1 اکتبر 1990، جبهه میهنی رواندا از اوگاندا حمله کرد. این حمله آغاز جنگ داخلی با دولت هابیاریمانا بود.
قرار بود توافق‌نامه‌های آروشا در اوت 1993 به جنگ پایان دهند. این توافق‌ها برای جبهه میهنی رواندا در دولت انتقالی و ارتش ملی جایگاهی پیش‌بینی می‌کردند.
نسلکشی چگونه پیش رفت؟
هواپیما و 24 ساعت نخست
شامگاه 6 آوریل 1994، هواپیمایی بر فراز کیگالی سرنگون شد. ژوونال هابیاریمانا (Juvénal Habyarimana)، رئیس‌جمهور رواندا، و سیپرین نتاریامیرا (Cyprien Ntaryamira)، رئیس‌جمهور بوروندی (Burundi)، در آن بودند. هر دو کشته شدند.
در 7 آوریل، سربازان دولتی نخست‌وزیر آگات اوویلینگی‌ایمانا را کشتند. آن‌ها همچنین 10 صلح‌بان بلژیکی سازمان ملل را که مأمور حفاظت از او بودند، به قتل رساندند.
همان روز، ایستگاه رادیویی RTLM جبهه میهنی رواندا و یک واحد نظامی سازمان ملل را مسئول سقوط هواپیما معرفی کرد. این رادیو همچنین مردم را به کشتن توتسی‌ها تحریک می‌کرد.
ایست‌های بازرسی و پناهگاه‌ها
کارت‌های هویتی پس از استقلال همچنان استفاده می‌شدند. در سال 1994، در ایست‌های بازرسی از آن‌ها برای شناسایی توتسی‌ها استفاده شد.
کلیساها، مدرسه‌ها و بیمارستان‌هایی که توتسی‌ها در آن‌ها پناه می‌گرفتند، به محل حمله و قتل‌عام تبدیل شدند.
پایان جنگ
جبهه میهنی رواندا در 4 ژوئیه 1994 کیگالی را تصرف کرد. این جبهه در 18 ژوئیه آتش‌بسی یک‌جانبه اعلام کرد که عملاً به جنگ داخلی پایان داد.
در ژوئیه، حدود 1.5 میلیون نفر از مردم رواندا طی تقریباً دو هفته به زئیر (Zaire)، جمهوری دموکراتیک کنگوی امروزی (Kongo Demokratik Cumhuriyeti)، گریختند.
در نسلکشی رواندا چند نفر کشته شدند؟
بر سر یک رقم واحد توافق وجود ندارد. صفحه تاریخچه دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا شمار کشتهشدگان را بین 800,000 تا 1 میلیون نفر اعلام میکند. پژوهش سال 1999 دیدهبان حقوق بشر میگوید بیش از نیم میلیون نفر کشته شدند.
وقتی شما رقمی را می‌خوانید، بررسی کنید چه کسی و در چه زمانی آن را اعلام کرده است.
سازمان ملل و صلح‌بانان
نیروی سازمان ملل در رواندا، یونامیر نام داشت. فرمانده آن، رومئو دالر، در 11 ژانویه 1994 فکسی به مقر سازمان ملل فرستاد. این فکس اطلاعات یک خبرچین درباره انبارهای سلاح و فهرست توتسی‌هایی را گزارش می‌کرد که قرار بود کشته شوند.
کمتر از سه ماه بعد، کشتار آغاز شد.
در حالی که قتل‌عام‌ها جریان داشت، شورای امنیت در جهت عکس عمل کرد. در 21 آوریل 1994، قطعنامه 912 شمار مجاز نیروهای نظامی یونامیر را به 270 نفر کاهش داد.
در 17 مه، قطعنامه 918 تشکیل نیرویی 5,500 نفری را تصویب کرد. بنا بر گاه‌شمار مؤسسه مطالعات سیاسی پاریس، ساینس پو (Sciences Po)، این نیروی کمکی در هفته‌های بعد امکان استقرار نیافت.
در 16 دسامبر 1999، کوفی عنان (Kofi Annan) از طرف سازمان ملل به ناکامی این سازمان در پیشگیری از نسلکشی یا متوقف کردن آن اذعان کرد.
فرانسه و عملیات فیروزه
سازمان ملل در 22 ژوئن 1994 مجوز عملیات فیروزه به رهبری فرانسه را صادر کرد. روایت تاریخی سازمان ملل میگوید این عملیات جان صدها غیرنظامی را نجات داد. همین روایت، این ادعا را نیز ثبت میکند که عملیات به فرار افرادی کمک کرد که در نسلکشی مشارکت داشتند.
کمیسیونی به ریاست ونسان دوکلر (Vincent Duclert) در سال 2021 نقش فرانسه را بررسی کرد. این کمیسیون مسئولیتی سنگین و بسیار گسترده متوجه فرانسه دانست. با این حال، دیدگاه همدستی فرانسه در نسلکشی را نپذیرفت.
محاکمه‌ها و دادگاه بینالمللی
مقر دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا در آروشا (Arusha)، تانزانیا (Tanzanya)، بود. این دادگاه مقام‌ها و چهره‌های بلندپایه را محاکمه کرد. فعالیت آن در 31 دسامبر 2015 پایان یافت و یک سازوکار ویژه رسیدگی به امور باقی‌مانده، ادامه کار را بر عهده گرفت.
دادگاه در 2 سپتامبر 1998 ژان پل آکایسو (Jean-Paul Akayesu)، شهردار پیشین تابا (Taba)، را مجرم شناخت. این نخستین حکم محکومیت به جرم نسلکشی بود که یک دادگاه بینالمللی صادر می‌کرد.
این دادگاه همچنین نخستین دادگاه بینالمللی بود که به رسمیت شناخت تجاوز جنسی می‌تواند یکی از شیوه‌های ارتکاب نسلکشی باشد.
گاچاچا؛ محاکمه، بخشش و آشتی
رواندا برای رسیدگی به شمار بسیار زیادی از پرونده‌ها در داخل کشور نیز به راهکاری نیاز داشت. از دادگاه‌های گاچاچا استفاده شد. مردم محلی قضات را انتخاب می‌کردند؛ قضاتی که پیش از آن آموزش حقوقی ندیده بودند.
این دادگاه‌ها در سال 2002 به‌صورت آزمایشی و از سال 2005 در سراسر کشور فعالیت کردند. آن‌ها پس از رسیدگی به حدود دو میلیون پرونده، در ژوئن 2012 به کار خود پایان دادند.
متهمانی که اعتراف می‌کردند، پشیمانی نشان می‌دادند و خواهان آشتی با جامعه محلی خود بودند، می‌توانستند از کاهش مجازات یا حکم خدمات عمومی برخوردار شوند.
اینکه گاچاچا به آشتی انجامید یا نه، محل اختلاف است. در پژوهش میدانی سال 2011 دیدهبان حقوق بشر، برخی شرکت‌کنندگان برای حقیقتی که آشکار شده بود ارزش قائل بودند. دیگران بر نقض اصول دادرسی عادلانه و محدودیت‌های آشتی تأکید داشتند.
موزه‌ها و محوطه‌های یادبود
بقایای بیش از 250,000 قربانی در یادمان گیسوزی (Gisozi) در کیگالی نگهداری می‌شود. این یادمان یکی از چهار محوطه‌ای است که یونسکو در سال 2023 در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. سه محوطه دیگر نیاماتا (Nyamata)، مورامبی (Murambi) و بیسسرو (Bisesero) هستند.
اگر شما به رواندا سفر می‌کنید، برای دیدن این مکان‌ها وقت بگذارید و با سکوت و احترام وارد آن‌ها شوید.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- فکس زودتر رسیده بود. فکس 11 ژانویه 1994 دالر از ذخایر سلاح و فهرست توتسی‌هایی خبر می‌داد که قرار بود کشته شوند. این فکس تقریباً سه ماه پیش از سرنگونی هواپیما به سازمان ملل رسید.
- کارت‌ها پس از رفتن استعمارگران باقی ماندند. کارت‌های هویتیِ حاوی قومیت پس از استقلال حفظ شدند. در سال 1994، عاملان کشتار در ایست‌های بازرسی از آن‌ها برای شناسایی توتسی‌ها استفاده کردند.
- بیسسرو روایت مقاومت است. یادمان آن، توتسی‌هایی را گرامی می‌دارد که بیش از دو ماه در برابر مهاجمان مقاومت کردند.
- تجاوز جنسی ابزار نسلکشی شناخته شد. دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا نخستین دادگاه بینالمللی بود که چنین حکمی داد.
- هنری از نقش دست‌ها. اثر ویلیام اسنایدر سوم (William Snyder III) با عنوان «800,000» در ژوئن 2014 در مقر سازمان ملل به نمایش درآمد. برای یادبود قربانیان، این اثر 800,000 صفحه با نقش دست را در 2,500 کتاب گرد آورده بود که در 100 صندوق قرار داشتند.
کتاب و فیلم
برای مطالعه‌ای جدی، از کتاب «کسی نماند که روایت کند: نسلکشی در رواندا» نوشته آلیسون دس فورژ (Alison Des Forges)، منتشرشده در سال 1999، شروع کنید. این کتاب با استفاده از سوابق دولت رواندا و اسناد دیپلماتیک و قضایی نشان می‌دهد نسلکشی چگونه سازمان‌دهی شد.
در سینما، فیلم درام «هتل رواندا» (Hotel Ruanda)، محصول 2004، از دریچه تجربه‌های پل روسساباگینا (Paul Rusesabagina) به پناه گرفتن بیش از هزار پناه‌جو در هتل دِ میل کولین (Hôtel des Mille Collines) کیگالی می‌پردازد.
پرسش‌های متداول
پاسخ‌های کوتاه در بخش پرسش‌های متداولِ همراه این مقاله آمده‌اند.
منابع
- ICTR — نسلکشی unictr.irmct.org
- USHMM — شکاف بر پایه قومیت ushmm.org
- Sciences Po — رواندا: یک گاه‌شمار sciencespo.fr
- ویکی‌پدیا — نسلکشی رواندا en.wikipedia.org
- دیدهبان حقوق بشر — کسی نماند که روایت کند hrw.org
- USHMM — بیانیه موزه در بیست‌وپنجمین سالگرد نسلکشی در رواندا ushmm.org
- سازمان ملل متحد — پیشینه تاریخی un.org
- سازمان ملل متحد — تابلوهای نمایشگاه پیشگیری از نسلکشی un.org
- عملیات حفظ صلح سازمان ملل — یونامیر peacekeeping.un.org
- سازمان ملل متحد — بیانیه کوفی عنان درباره تحقیق مستقل press.un.org
- USHMM — وحدت، آشتی و عدالت ushmm.org
- ICTR — حکم تاریخی، آکایسو را به جرم نسلکشی محکوم کرد unictr.irmct.org
- ICTR — دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا در یک نگاه unictr.irmct.org
- دیدهبان حقوق بشر — رواندا: عدالت پس از نسلکشی، 20 سال بعد hrw.org
- سازمان ملل متحد — روند عدالت و آشتی un.org
- دیدهبان حقوق بشر — عدالت مخدوش hrw.org
- یونسکو — محوطه‌های یادبود نسلکشی whc.unesco.org
- سازمان ملل متحد — 800,000: به رسمیت شناختن، به یاد سپردن، از نو ساختن un.org
FAQ
در نسلکشی رواندا چند نفر کشته شدند؟
برآوردها متفاوت است. صفحه تاریخچه دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا (ICTR) شمار کشتهشدگان را بین 800,000 تا 1 میلیون نفر اعلام میکند. پژوهش سال 1999 دیدهبان حقوق بشر میگوید بیش از نیم میلیون نفر کشته شدند.
نسلکشی رواندا چقدر طول کشید؟
حدود 100 روز، از آوریل تا ژوئیه 1994. کشتار پس از سرنگونی هواپیمای حامل رئیس‌جمهور هابیاریمانا در 6 آوریل آغاز شد. جبهه میهنی رواندا (RPF) با اعلام آتش‌بس در 18 ژوئیه، عملاً به جنگ داخلی پایان داد.
هدفهای اصلی کشتار چه کسانی بودند؟
غیرنظامیان توتسی هدف اصلی بودند. سربازان دولتی، ژاندارمها، شبهنظامیان اینتراهاموه و غیرنظامیان در کشتار شرکت داشتند.
آیا سازمان ملل نسلکشی را متوقف کرد؟
خیر. شورای امنیت در 21 آوریل 1994 شمار مجاز نیروهای نظامی یونامیر را به 270 نفر کاهش داد. نیروی کمکی 5,500 نفری که در 17 مه تصویب شد، در هفته‌های بعد امکان استقرار نیافت. کوفی عنان در سال 1999 به ناکامی سازمان ملل در پیشگیری از نسلکشی یا متوقف کردن آن اذعان کرد.
در رواندا کجا می‌توان درباره نسلکشی بیشتر آموخت؟
بقایای بیش از 250,000 قربانی در یادمان گیسوزی در کیگالی نگهداری می‌شود. این یادمان همراه با نیاماتا، مورامبی و بیسسرو در سال 2023 در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
Image: Kinyinya Genocide Memorial, wall of names (1).jpg — Score Beethoven, CC BY-SA 4.0
