مرد ویترویوسی (Vitruvius Adamı) اثر لئوناردو داوینچی (Leonardo da Vinci)، تناسبات آرمانی بدن انسان و ارتباط آنها با معماری را بررسی میکند. او بدن را درون یک دایره و یک مربع قرار داد تا نشان دهد دو حالت متفاوت بدن چگونه در این شکل‌های هندسی جا می‌گیرند. مرکز دایره روی ناف است، اما مرکز مربع پایینتر، در ناحیه کشاله ران قرار دارد.
اگر شما با دقت نگاه کنید، می‌بینید که هندسه طرح به حرکت وابسته است: دست‌ها بالا می‌روند و پاها از هم باز می‌شوند. یادداشت‌های پیرامون آن نیز تفاوتی میان اندازه‌گیری‌های لئوناردو و ویترویوس (Vitruvius)، معمار رومی، نشان می‌دهند. دنبال‌کردن همین جزئیات روشن میکند که چرا بدن دو حالت دارد، بحث نسبت طلایی از کجا می‌آید و چرا اصل اثر به‌طور پیوسته نمایش داده نمی‌شود.
مرد ویترویوسی چه زمانی و با چه موادی ترسیم شد؟
مؤسسه ماکس پلانک برای تاریخ علم (Max Planck Bilim Tarihi Enstitüsü) تاریخ این طرح را حدود 1490 می‌داند. تقریبی‌بودن این تاریخ اهمیت دارد. تاریخ‌گذاری‌های متفاوتی وجود دارد؛ بنابراین نباید 1492 را سال قطعی پایان کار معرفی کرد.
گالریهای آکادمیا (Gallerie dell’Accademia) مواد به‌کاررفته را قلم فلزی، قلم و مرکب، همراه با اندکی آبرنگ روی کاغذ سفید توصیف میکند. کاتالوگ ماکس پلانک ابعاد برگه را 34.4 × 24.5 سانتی‌متر ثبت کرده است. پیکر، ترسیم هندسی و توضیح نوشتاری، همگی روی همین یک برگه قرار دارند.
خطوط مقدماتیِ قلم فلزی، رد پرگار و علامت‌های کوچک اندازه‌گیری هنوز روی طرح باقی مانده‌اند. این جزئیات، پیکر نهایی را به کار عملیِ تعیین تناسبات پیوند می‌دهند. شما با بررسی سنجیده‌ای از بدن روبه‌رو هستید که روند ترسیم آن همچنان دیده می‌شود.
ویترویوس که بود و چگونه تناسبات بدن را به معماری پیوند داد؟
ویترویوس معمار رومیِ سده نخست پیش از میلاد بود. او رساله معماری «درباره معماری» (De architectura؛ ترکی: Mimarlık Üzerine) را نوشت. نام این طرح به بحث او درباره تناسبات بدن و اهمیت آنها در طراحی بنا اشاره دارد.
ویترویوس در فصل نخست کتاب سوم استدلال میکند که اجزای یک معبد باید با کل آن رابطه‌ای متناسب داشته باشند. او این رابطه را با تناسبات بدن انسانی خوش‌اندام مقایسه میکند. عناصر جداگانه یک بنا باید در کلیتی منسجم جای بگیرند؛ درست همان‌طور که اجزای بدن با قد کامل انسان نسبت دارند.
اندازه‌هایی که او ذکر میکند، این ارتباط را ملموس می‌سازند. ویترویوس توضیح میدهد که واحدهای اندازه‌گیری در ساخت‌وساز از اعضای بدن، از جمله انگشت، کف دست، پا و ذراع گرفته شده‌اند. کالبد انسان هم الگویی برای تناسب فراهم می‌کرد و هم مجموعه‌ای از اصطلاحات اندازه‌گیری.
برای نمونه‌ای روزمره، تصور کنید شما چیزی را با کف دست خود اندازه می‌گیرید. در این کار، بخشی از بدن را واحد اندازه‌گیری قرار می‌دهید. این همان اصلی است که پشت توضیح ویترویوس درباره واحدهای برگرفته از بدن قرار دارد. در استدلال معماری او، رابطه هر واحد با کل اهمیت اساسی دارد.
مؤسسه مجموعه سلطنتی (Royal Collection Trust) طرح لئوناردو را پژوهشی درباره تناسبات آرمانی بدن انسان توصیف میکند. می‌توان اندازه بخش‌های بدن را به‌صورت کسرهایی ساده از کل بیان کرد. این نکته به شما کمک میکند برگه را بخوانید: هر اندازه بخشی از یک نظام بزرگ‌ترِ تناسبات است.
دو حالت بدن در دایره و مربع چه چیزی را نشان می‌دهند؟
طرح، بدن برهنه یک مرد را از روبه‌رو نشان میدهد. دست‌ها و پاهای او در دو وضعیت همپوشان دیده می‌شوند. این وضعیت‌ها توضیح می‌دهند که یک پیکر چگونه میتواند هم با مربع و هم با دایره ارتباط پیدا کند.
در حالت مربوط به مربع، دست‌ها افقی باز شده‌اند و پاها کنار هم قرار دارند. سر، پاها و نوک انگشتان دست به مرزهای مربع می‌رسند. این چیدمان، گفته ویترویوس را نشان میدهد که قد انسان با فاصله میان نوک انگشتان دو دستِ بازشده برابر است.
در حالت مربوط به دایره، وضعیت اندام‌ها تغییر میکند. پاها از هم باز می‌شوند و دست‌ها به‌صورت مورب بالا می‌روند. در این حالت، نوک انگشتان دست و پاها به محیط دایره می‌رسند؛ دایره‌ای که مرکزش روی ناف قرار دارد.
این دو شکل مرکزهای متفاوتی دارند. مرکز دایره روی ناف است؛ مرکز مربع پایینتر، حوالی کشاله ران قرار دارد. اگر شما فقط خطوط دور شکل‌ها را دنبال کنید، ممکن است این ویژگی اساسی را نبینید. بدن با وضعیت‌های متفاوت دست‌وپا و مرکزهای هندسی متفاوت در هر دو ترسیم جا می‌گیرد.
بنابراین معنای طرح بر رابطه‌ای مشخص میان کالبد انسان و هندسه استوار است. ویترویوس تناسبات بدن انسان را به طراحی معماری پیوند داده بود. حالت‌های همپوشان لئوناردو این رابطه را دیدنی می‌کنند: ارتفاع و عرض مربع برابرند و دایره پیرامون دست‌ها و پاهای بازشده امتداد می‌یابد.
تناسبات نوشته‌شده، لایه دیگری به این بررسی می‌افزایند. ویترویوس فاصله چانه تا بالای سر را یک‌هشتم قد کامل می‌داند. او طول صورت، از خط رویش مو تا چانه، را یک‌دهم قد ذکر میکند. این‌ها دو اندازه متفاوت‌اند؛ بنابراین نباید سر و صورت را واحدهایی قابل‌جایگزینی دانست.
لئوناردو همچنین طول پا را یک‌هفتم قد کامل ثبت میکند. متن ویترویوس این نسبت را یک‌ششم می‌داند. این تفاوت نشان میدهد که برگه لئوناردو همه تناسبات باستانی را عیناً تکرار نمی‌کند. طرح، چارچوب ویترویوس را بررسی میکند، اما برای طول پا نسبتی متفاوت ثبت میکند.
ادعای وجود نسبت طلایی در طرح چقدر پشتوانه دارد؟
ادعاهای مربوط به نسبت طلایی در شواهدی که فرهاد بی. نائینی (Farhad B. Naini) بررسی کرده، پشتوانه محکمی ندارند. مقاله مروری دانشگاهی او در 2024 استدلال میکند که تناسبات مرد ویترویوسی با نسبت طلایی مطابقت ندارند. این مقاله همچنین تأکید میکند که متن پیرامون طرح، نسبت‌هایی میان اعداد صحیح را بیان میکند.
این کسرهای نوشته‌شده مهم‌اند، چون بخشی از خود برگه هستند. تناسبات مرتبط با طرح و متن ویترویوس شامل یک‌هشتم، یک‌دهم، یک‌هفتم و یک‌ششم‌اند. این‌ها اندازه‌های صریحی به دست می‌دهند که می‌توان ادعاهای کلی‌تر درباره هندسه اثر را با آنها سنجید.
تاکاشی ایدا (Takashi Ida) از مؤسسه فناوری ناگویا (Nagoya Teknoloji Enstitüsü) محاسبه دیگری پیشنهاد میکند. او نسبت شعاع دایره به ضلع مربع را 137/225، یعنی تقریباً 0.6089، به دست میدهد. این مقدار با تقریباً 0.618، یعنی معکوس نسبت طلایی، تفاوت دارد. محاسبه ایدا یک خوانش پیشنهادی از هندسه طرح است و باید با همین عنوان معرفی شود.
نائینی همچنین در یادداشت‌های لئوناردو درباره تناسبات انسان هیچ عبارتی نمی‌یابد که بگوید او از نسبت طلایی استفاده کرده است. نمودار نسبت طلایی که بعدها روی تصویر قرار گرفته باشد، نمی‌تواند قصد لئوناردو را ثابت کند. وقتی شما با چنین نموداری روبه‌رو می‌شوید، ادعای آن را با کسرهایی مقایسه کنید که واقعاً پیرامون پیکر نوشته شده‌اند.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
لئوناردو توضیحات پیرامون پیکر را با خط آینه‌ایِ معمول خود نوشت. متن نیز در کنار بدن و شکل‌های هندسی، بخشی از این بررسی است. این نوشته‌ها نسبت‌هایی را ثبت می‌کنند که به توضیح آنچه دست‌وپا و علامت‌های اندازه‌گیری نشان می‌دهند، کمک می‌کنند.
یادداشت بالای طرح می‌گوید فضای میان پاهای بازشده، مثلثی متساوی‌الاضلاع می‌سازد. این نکته رابطه هندسی دیگری به برگه اضافه میکند. دایره و مربع بر ترکیب‌بندی غالب‌اند، اما یادداشت از خواننده می‌خواهد شکل فضای خالی میان پاها را نیز در نظر بگیرد.
در تاریخ بعدی این اثر، یک بازتولید به روش گراورسازی هم وجود دارد. کارلو جوزپه جرلی (Carlo Giuseppe Gerli) آن را در نشری از سال 1784 گنجاند که طراحی‌های لئوناردو متعلق به خانواده دِ پاگاوه (De Pagave) را بازتولید می‌کرد. این انتشار، نقطه‌ای مستند در تاریخ اثر پیش از ورودش به مجموعه موزه است.
دفتر خاطرات جوزپه بوسی (Giuseppe Bossi) ثبت کرده که او در 1807 مجموعه‌ای از طراحی‌های لئوناردو، شامل مرد ویترویوسی، را از خانواده دِ پاگاوه خرید. سپس خرید مجموعه طراحی‌های بوسی در 1822 باعث شد این برگه به گالریهای آکادمیا راه پیدا کند.
خط زمانی
- سده نخست پیش از میلاد: ویترویوس در «درباره معماری»، تناسبات بدن انسان را به طراحی معبد پیوند میدهد.
- حدود 1490: لئوناردو مرد ویترویوسی را ترسیم میکند. سال دقیق آن همچنان موضوع تاریخ‌گذاری‌های متفاوت است.
- 1784: کارلو جوزپه جرلی طرح را به‌صورت گراور منتشر میکند.
- 1807: جوزپه بوسی مجموعه‌ای شامل این طرح را از خانواده دِ پاگاوه می‌خرد.
- 1822: خرید مجموعه بوسی باعث ورود طرح به گالریهای آکادمیا می‌شود.
- 2024: مقاله مروری دانشگاهی فرهاد بی. نائینی، ارتباط طرح با نسبت طلایی را به چالش می‌کشد.
طرح کجا نگهداری می‌شود و آسیب‌پذیری آن چه اثری بر نمایش دارد؟
اصل اثر متعلق به گالریهای آکادمیا در ونیز (Venedik) است. موزه آن را با شماره 228 در فهرست مجموعه ثبت کرده و اعلام میکند که به دلایل حفاظتی در معرض نمایش نیست. اگر شما برای دیدن این طرح برنامه سفر می‌ریزید، وجود آن در مجموعه به این معنا نیست که برگه برای بازدید به نمایش گذاشته شده است.
بخش طراحی‌ها و آثار چاپی موزه توضیح میدهد که آثار روی کاغذ باید از نور محافظت شوند. همچنین باید در محیطی نگهداری شوند که شرایط ریزاقلیمی آن به‌طور پیوسته پایش می‌شود. این الزامات بر شیوه نمایش مجموعه اثر می‌گذارند.
به همین دلیل، گالریهای آکادمیا طراحی‌ها و آثار چاپی خود را به‌طور پیوسته نمایش نمی‌دهد. نور و شرایط محیطی، نیازهای حفاظتی ویژه‌ای برای این آثار کاغذی ایجاد می‌کنند. محدودیت نمایش مرد ویترویوسی نیز از مراقبتی ناشی می‌شود که خود برگه به آن نیاز دارد.
پرسش‌های متداول
مرد ویترویوسی چه معنایی دارد؟
این طرح تناسبات آرمانی بدن انسان و ارتباط آنها با معماری را بررسی میکند. دو حالت همپوشان لئوناردو نشان می‌دهند که بدن چگونه میتواند درون یک دایره و یک مربع جا بگیرد.
چرا مرکز دایره و مربع یکی نیست؟
مرکز دایره روی ناف است، اما مرکز مربع پایینتر، در ناحیه کشاله ران قرار دارد. دو حالت بدن در این ترسیم‌ها با مرکزهای متفاوت جا می‌گیرند.
آیا نسبت طلایی در مرد ویترویوسی رمزگذاری شده است؟
این ادعا پشتوانه محکمی ندارد. مقاله مروری نائینی در 2024 استدلال میکند که تناسبات با نسبت طلایی مطابقت ندارند و اندازه‌های نوشته‌شده از نسبت‌های میان اعداد صحیح استفاده می‌کنند.
اصل مرد ویترویوسی کجاست؟
این اثر در گالریهای آکادمیا در ونیز با شماره 228 در فهرست مجموعه نگهداری می‌شود. موزه اعلام کرده که اثر به دلایل حفاظتی در معرض نمایش نیست.
منابع
- مؤسسه ماکس پلانک برای تاریخ علم — کاتالوگ لئوناردو، اثر 40 mpiwg-berlin.mpg.de
- گالریهای آکادمیا — مدخل مرد ویترویوسی در مجموعه gallerieaccademia.it
- اسمارت‌هیستوری (Smarthistory) — دکتر لتا چین (Letha Ch’ien)، لئوناردو داوینچی، مرد ویترویوسی smarthistory.org
- ویترویوس — درباره معماری، کتاب سوم، فصل نخست en.wikisource.org
- مؤسسه مجموعه سلطنتی — لئوناردو داوینچی: کالبدشناس media.rct.uk
- ویکی‌پدیا (Vikipedi) — مرد ویترویوسی، همراه با رونویسی یادداشت‌ها en.wikipedia.org
- گالریهای آکادمیا — تاریخچه مجموعه gallerieaccademia.it
- گالریهای آکادمیا — بخش طراحی‌ها و آثار چاپی gallerieaccademia.it
- فرهاد بی. نائینی — نسبت طلایی؛ زدودن افسانه pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- مؤسسه فناوری ناگویا — تاکاشی ایدا، مرد ویترویوسی و نسبت طلایی crl.nitech.ac.jp
FAQ
مرد ویترویوسی چه معنایی دارد؟
این طرح تناسبات آرمانی بدن انسان و ارتباط آنها با معماری را بررسی میکند. لئوناردو با دو حالت همپوشان نشان داد که بدن چگونه میتواند درون یک دایره و یک مربع جا بگیرد.
چرا مرکز دایره و مربع یکی نیست؟
مرکز دایره روی ناف است، اما مرکز مربع پایینتر، در ناحیه کشاله ران قرار دارد. این تفاوت مرکزها اجازه میدهد هر یک از دو حالت بدن در شکل هندسی مربوط به خود جا بگیرد.
آیا نسبت طلایی در مرد ویترویوسی رمزگذاری شده است؟
این ادعا پشتوانه محکمی ندارد. مقاله مروری فرهاد بی. نائینی در 2024 استدلال میکند که تناسبات طرح با نسبت طلایی مطابقت ندارند و متن پیرامون آن نسبت‌هایی میان اعداد صحیح را بیان میکند.
اصل مرد ویترویوسی کجاست؟
این اثر متعلق به گالریهای آکادمیا در ونیز است و با شماره 228 در فهرست مجموعه ثبت شده است. موزه اعلام کرده که اثر به دلایل حفاظتی در معرض نمایش نیست.
Image: Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg — Leonardo da Vinci, Public domain
